Türk xalqları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Türk dünyası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Türklər
Ümumi sayı
Təxminən 250 milyon
Yaşadığı ərazilər
Türkiyə Türkiyə 62 milyon
Azərbaycan Azərbaycan 10 milyon
Çin ÇXR 16 milyon
Rusiya Rusiya 14 milyon
İran İran 30 milyon
İraq İraq 2 milyon
Suriya Suriya 1 milyon
Qazaxıstan Qazaxıstan 14 milyon
Türkmənistan Türkmənistan 5 milyon
Qırğızıstan Qırğızıstan 5 milyon
Özbəkistan Özbəkistan 28 milyon
Şimali Kipr Türk Respublikası ŞKTR 0,2 milyon
Əfqanıstan Əfqanıstan 4 milyon
Dili

Türk dili

Dini

Çoxluq: İslam. Digər: Tenqriçilik, Xristianlıq, İudaizm, Şamanizm.

XXI əsrin əvvəllərində türk xalqlarının yaşadıqları ərazilər

Türk xalqları[1] — Etnolinqvistik qrup;[2] Avrasiya ərazisində yaşayan türkdilli xalqlar. Dünyada türk xalqlarının sayı 176 milyondan çoxdur.[3] “Türk” sözünə ilk dəfə Bizans mənbələrində[Mənbə göstərin] və VII əsrin “Orhon-Yenisey” abidələrində rast gəlinir. Qədim Çin mənbələri türk tayfalarının b.e.ə II minillikdə mövcudluğu haqqında məlumat verir.

Türk xalqlarının dinləri fərqlidir. Böyük bir hissə İslam dininə etiqad edərkən, çuvaş və qaqauzlar xristian, yakutlar, dolqanlar və xakaslar şamanist, karaim və krımçaklar iudaizm, uyğurların böyük bir hissəsi isə buddizm dininə inanır. Türk xalqlarının hazırda 7 müstəqil dövləti vardır.(Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Türkmənistan, QırğızıstanŞimali Kipr).

Müstəqil türk dövlətlərindən başqa, Rusiya Federasiyasının tərkibində Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşıstan, Saxa (Yakutiya), Tıva, Xakasiya, Kabarda-Balkariya, Qaraçay-Çərkəz, Altay Respublikaları və Taymır (Dolqan-Nen) milli mahalı, Çin Xalq Respublikasının tərkibində isə Sintzyan-Uyğur Muxtar Rayonu vardır.

Geoloji baxımdan türk xalqları Alp qırışıqlığı zonasında (Türkiyə, Azərbaycan, Cənubi Azərbaycan, Türkmənistanın bir hissəsi, Şimali Qafqaz, türk qurumları), Mərkəzi Asiya və Cənubi Sibirin fəal seysmik zonasında (Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstanın bir hissəsi, Xakasiya, Altay, Tıva), Şərqi Asiya mezozoy qırışıqlığı zonasında (Saxa-Yakutiya), Şərqi Avropa (Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşiya), Turan (Özbəkistan, Qazaxıstan, Türkmənistan), Sibir və Çin platformalarında yerləşir.

Neft-qaz yataqlarına görə Azərbaycan, Özbəkistan (Fərqanə-qaz), Qazaxıstan (Tengiz və Turqay-neft), Türkmənistan, Özbəkistan (Qazlı və Mübarəkqaz), Tatarıstan (Elxon) və Başqırdıstan seçilir.Türk dünyasının əsas daş kömür yataqları Türkiyədə (Zonquldağ-Ereğli), Özbəkistanda (boz kömür-Anqren və Sarqun), Qazaxıstanda (Qaraqanda, Ekibastuz), Tıvada (Ulufim), Sintzyan-Uyğurda (Bay kömür) və Saxadadır (Lena).Dəmir filizi Türkiyədə, Qazaxıstanda (Kustunay), Saxada, Altayda, Azərbaycanda (Daşkəsən) və Xakasiyadadır.

Mis filizi Qazaxıstanda (Balxaş, Cezqazan), sink Qazaxıstan (Ust Kamenqorsk), Özbəkistanda, Azərbaycanda, xrom yataqları isə Türkiyədədir. Polimetal filizləri Qazaxıstanda, Azərbaycanda, Özbəkistanda, Türkiyədə, Altayda, qızıl yataqları Özbəkistanda (Muruntau), Qazaxıstanda, Azərbaycanda,Altayda və Saxadadır. Almaz Saxada çıxarılır.

Dil ümumiliyi, el sənətləri, tarixi–coğrafi məkan, şifahi xalq ədəbiyyatı ("Kitabi Dədə Qorqud", "Koroğlu dastanı", "Alpamış", "Manas"), adət-ənənələr, oxşar toponimlər türk xalqlarını birləşdirən ümumi oxşar xüsusiyyətlərdir. Türklərin ana vətəni Mərkəzi Asiya hesab olunur. Tarixən türklər miqrasiya edən xalqlar olmuşlar. VII əsrdən başlayaraq üç istiqamətdə - Şimali-Şərqi Asiya,Ural dağları və Qərb tərəfə köç etmişlər.

Əhalinin sürətli artımı, heyvandarlıq üçün əlverişli yerlərin axtarılması, varisliklə bağlı hakimiyyətdə olmayanların boş ərazilərdə yeni dövlətlər qurması (Şato, Tavqas və s.), iqlim dəyişiklikləri (Böyük hun köçü), daha güclü dövlətlərin təzyiqi altında köçüb getmə (Çin dövlətinin güclənməsi ilə "Tyuku" (türk) dövlətinin iki yerə parçalanması və köç etməsi), yeni ölkələrin zəbt edilməsi türk xalqlarının geniş ərazilərdə yayılmasına səbəb olmuşdur. XX əsrdə də məcburi miqrasiyalar (krım tatarları, axıska türkləri, azərbaycanlılar) olmuş və son vaxtlar yüksək həyat səviyyəsi axtarmaq məqsədilə Avropaya və Şimali Amerikaya miqrasiyalar da mövcuddur.

Təsnifat[redaktə | əsas redaktə]

Türk xalqları Altay dil qrupuna məxsusdular. Dil və mənşə fərqinə görə dörd qola bölünürlər:

  1. OğuzlarAnadolu türkləri, Azərbaycanlılar, qaqauzlar, türkmənlər, axısqa türkləri, krım tatarları, türkmanlar, Xorasan türkləri və s.
  2. Uyğurlarözbəklər, həzaralar, salarlar, uyğurlar, tuvalar, şorlar, komasin-tobollar, baraba tatarları, çulumlar və s.)
  3. Qıpçaqlarqazaxlar, qaraqalpaqlar, qumıqlar, qırğızlar, altaylar, noqaylar)
  4. Bulqarlartatarlar, başqırdlar, qaraçaylılar, qaraimlər.

Türk xalqlarının inanclarında tanrı əsas yer tutar. VII əsrdən etibarən İslam dininə inanc daha çoxdur (hazırda təxminən 80%). İndiki dövrdə qeyri müsəlman yakutlar (şaman və xristian), cuvaş və qaqauzlar (xristian), karaim və krımçaklardır (yəhudi dini). Tarixin müxtəlif mərhələlərində bəzi türk dövlətləri Avrasiyada geniş ərazilər tutmuş, Afrikanın şimal hissəsini zəbt etmişlər. Türk xalqlarının bəziləri müstəqil dövlət qurmuş, bəziləri müəyyən dövlət daxilində muxtar qürumlar yaratmış, bəziləri isə heç bir özünüidarə hüququna malik deyil və müxtəlif dövlətlərin ərazilərində, Asiyada Əfqanıstan, İran, İraq, Suriya, Avropada Bolqarıstan, Rumıniya, Yunanıstan, Ukrayna, Moldova, Gürcüstan, Rusiya və sairə ölkələrdə yaşayırlar. Belə türk xalqlarına qumıqlar, krım tatarları, qaraçaylar, şahsevənlər, türkmənlər, sibir tatarları, bolqar türkləri, əfşarlar və sairə aiddir. Bu xalqların çoxu gəlmə xalqlar içərisində assimilyasiya olunmaqdadırlar.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

Türklərin ümumi sayı müstəqil türk dövlətlərində 130 milyondan çoxdur. 50 milyon nəfərə yaxını isə RusiyaÇin ərazisində yaşayır.80 milyondan çox türk isə dünyanın müxtəlif ölkələrində məskunlaşmışdır.Türk dünyasında təbii artımın orta göstəricisi 2%-ə yaxındır.

Dövlət qurumuna malik olanlar[redaktə | əsas redaktə]

Bayraq Ölkə Quruluş Əhali Ərazi Paytaxt Rəsmi dil Pul vahidi Türklərin faiz göstəricisi Yaşayan türklər(mln)
Azərbaycan Azərbaycan Azərbaycan 1991 10.000.009 86.600 Bakı Azərbaycan dili Azərbaycan manatı 92.3% 8.8
Qazaxıstan Qazaxıstan Qazaxıstan 1991 18.014.200 2.274.900 Astana Qazax dili Qazaxıstan tengəsi 73.8% 13.1
Qırğızıstan Qırğızıstan Qırğızıstan 1991 5.482.000 199.900 Bişkek Qırğız dili Qırğızıstan somu 80.6% 4.4
Şimali Kipr Türk Respublikası ŞKTR Şimali Kipr türk respublikası 1983 286.257 3.355 Lefkoşa Türk dili Türk lirəsi 99% 0.3
Özbəkistan Özbəkistan Özbəkistan 1991 29.559.100 447.400 Daşkənd Özbək dili Özbəkistan somu 87% 25.7
Türkiyə Türkiyə Türkiyə 1923 76.667.864 783.562 Ankara Türk dili Türk lirəsi 89.5% 67.5
Türkmənistan Türkmənistan Türkmənistan 1991 5.450.000 491.210 Aşqabad Türkmən dili Türkmənistan manatı 90% 4.9

Minorities in Turkic countries[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Refimprove section

Azerbaijan[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Main article

Kazakhstan[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Main article

Kyrgyzstan[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Main article

Turkey[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Main article

Number Ethnic Minimum Estimates Maximum Estimates Further information
Balkan
1 Albaniya 1,500,000 5,000,000 Albanians in Turkey / Albanians
2 Bosniya və Herseqovina 100,000 2,000,000 Bosniaks in Turkey / Bosnians
3 Bolqarıstan 350,000 750,000 Bulgarians in Turkey / Pomaks in Turkey / Bulgarians
4 Yunanıstan 2,000 30,000 Greeks in Turkey / Pontic Greeks / Caucasus Greeks / Greeks
5 Serbiya 15,000 60,000 Serbs in Turkey / Serbs
1 Total 2,000,000 7,900,000 Minorities in Turkey
Caucasus
1 Abxaziya 600,000 600,000 Abkhazians / Abkhaz language
2 Ermənistan 150,000 5,000,000 Armenians in Turkey / Hidden Armenians / Armenians
3 Şablon:Flaqifikasiya/Chechnya 100,000 100,000 Chechens in Turkey / Chechens
4 Şablon:Flaqifikasiya/Circassia 150,000 7,000,000 Circassians in Turkey / Circassians
5 Gürcüstan 100,000 1,500,000 Georgians in Turkey / Georgians
6 Şablon:Flaqifikasiya/Lazica 45,000 2,250,000 Laz people in Turkey / Laz people
2 Total 1,100,000 16,450,000 Peoples of the Caucasus in Turkey / Peoples of the Caucasus
Central Asia
1 Qazaxıstan 10,000 10,000 Kazakhs
2 Qırğızıstan 1,600 1,600 Kyrgyzs
3 Tacikistan 1,000 1,000 Tajiks
4 Türkmənistan 1,500 1,500 Turkmens
5 Şablon:Flaqifikasiya/East Turkestan 50,000 50,000 Uyghurs
6 Özbəkistan 45,000 45,000 Uzbeks
3 Total 120,000 120,000 Central Asian peoples
Turkic peoples
1 Azərbaycan 530,000 800,000 Azerbaijanis in Turkey / Azerbaijanis
2 Krım 150,000 6,000,000 Crimean Tatars in Turkey / Crimean Tatars
3 Şablon:Flaqifikasiya/Karachay-Cherkessia 20,000 20,000 Karachays
4 Türkiyə 40,000 75,000 Meskhetian Turks
4 Total 740,000 6,895,000 Turkic peoples
Iranian peoples
1 Əfqanıstan 25,000 50,000 Afghans in Turkey / Afghans
2 İran 500,000 650,000 Iranian diaspora / Persians
3 Şablon:Flaqifikasiya/Kurdistan 13,000,000 23,000,000 Kurds in Turkey / Kurdish population / Turkish Kurdistan / Kurds
4 Şablon:Flaqifikasiya/Kurdistan 1,000,000 3,000,000 Zaza Kurds / Zaza nationalism / Zaza language
5 Şablon:Flaqifikasiya/North Ossetia-Alania 50,000 50,000 Ossetians in Turkey / Ossetians
6 Şablon:Flaqifikasiya/Romani 700,000 5,000,000 Romani people in Turkey / Romani people
5 Total 15,300,000 31,750,000 Iranian peoples
European peoples
1 Niderland 15,000 15,000 Dutch people
2 Almaniya 50,000 50,000 Germans in Turkey / Germans
3 Şablon:Flaqifikasiya/Great Britain 35,000 35,000 Britons in Turkey / British people
4 İtaliya 35,000 35,000 Levantines in Turkey / Levantines (Latin Catholics)
5 Polşa 4,000 4,000 Polish diaspora / Poles
6 Rusiya 50,000 50,000 Russians in Turkey / Russians
6 Total 190,000 190,000 European peoples
Other Minorities
1 Şablon:Flaqifikasiya/African Union 100,000 100,000 Afro Turks / African diaspora / Africans
2 Şablon:Flaqifikasiya/Arab League 1,500,000 5,000,000 Arabs in Turkey / Iraqis in Turkey / Arabs
3 Şablon:Flaqifikasiya/Assyria 15,000 65,000 Assyrians in Turkey / Assyrian genocide / Assyrians
4 İsrail 15,000 18,000 Jews in Turkey / Antisemitism in Turkey / Jews
7 Total 1,630,000 5,200,000 Other Minorities in Turkey
37 Group Grand Total 21,080,000 68,505,000 Minorities in Turkey

Turkmenistan[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Main article

Uzbekistan[redaktə | əsas redaktə]

Şablon:Main article

Past and future population[redaktə | əsas redaktə]

Rank Country Area 1950 2000 2050 2100
1 Türkiyə Türkiyə 783,562 21,122,000 65,970,000 89,291,000 87,983,000
2 Özbəkistan Özbəkistan 447,400 6,293,000 25,042,000 35,117,000 32,077,000
3 Qazaxıstan Qazaxıstan 2,724,900 6,694,000 15,688,000 22,238,000 24,712,000
4 Azərbaycan Azərbaycan 86,600 2,886,000 8,464,000 11,210,000 9,636,000
5 Qırğızıstan Qırğızıstan 199,900 1,739,000 4,938,000 7,064,000 9,046,000
6 Türkmənistan Türkmənistan 488,100 1,205,000 4,386,000 6,608,000 5,606,000
Total 4,730,462 39,939,000 124,488,000 171,528,000 169,060,000

Land and water area (excluding Caspian Sea)[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Exclusive economic zone

This list includes dependent territories within their sovereign states (including uninhabited territories), but does not include claims on Antarctica. EEZ+TIA is exclusive economic zone (EEZ) plus total internal area (TIA) which includes land and internal waters.

Rank Country Area EEZ Shelf EEZ+TIA
1 Türkiyə Türkiyə 783,562 261,654 56,093 1,045,216
2 Özbəkistan Özbəkistan 447,400 0 0 447,400
3 Qazaxıstan Qazaxıstan 2,724,900 0 0 2,724,900
4 Azərbaycan Azərbaycan 86,600 0 0 86,600
5 Qırğızıstan Qırğızıstan 199,900 0 0 199,900
6 Türkmənistan Türkmənistan 488,100 0 0 488,100
Total 4,730,462 261,654 56,093 4,992,116

Dövlət qurumuna malik olmayanlar[redaktə | əsas redaktə]

Əhali sıxlığı[redaktə | əsas redaktə]

Əhalisinin orta sıxlığına görə dövlət və qurumlar bir-birindən fərqlənir.AzərbaycanTürkiyədə orta sıxlıq hər km2 -də 85-105 nəfər, Şimali KiprÖzbəkistanda 55-60 nəfər, Çuvaş, Kabarda-BalkariyaTatarıstan respublikalarında 60-70 nəfərdir.Digər dövlət və qurumlarda isə əhalinin sıxlığı hər km2 -də 30 nəfərdən azdır.

Cins və yaş tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin cins tərkibindəki oxşarlıq azərbaycanlılar, tatarlarçuvaşlar istisna olmaqla bütün türk xalqlarında eynidir(kişilər çoxdur). Türk dünyası əhalisi arasında 16-65 yaş həddində olanlar üstünlük təşkil edir.65 yaşdan yuxarı olanlar yalnız 10-15% təşkil edir.

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Urbanizasiya səviyyəsinə görə Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkiyə seçilir.Qurumlardan isə demək olar ki, hamısında (Altay və Tıva istisna olmaqla) şəhər əhalisi çoxluq təşkil edir. Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, TatarıstanBaşqırdıstan kimi respublikalarda milli gəlirin yarıdan çoxunu çoxsahəli inkişaf etmiş sənaye verir.Bir çox respublikalarda- Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Saxa, Altay kimi respublikalarda sənaye ilə yanaşı, kənd təsərrüfatı da iqtisadiyyatın əsasını təşkil edir. Bütövlükdə türk dünyası ölkələrində sənayenin ən başlıca sahələri olan energetika, maşınqayırma, metallurgiya, kimya sənayesi,xeyli inkişaf edib.

Sənaye[redaktə | əsas redaktə]

Neft-qaz hasilatına görə Azərbaycan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Qazaxıstan, Türkmənistan, Özbəkistan; daş kömür çıxarılmasında isə Türkiyə, Qazaxıstan, Altay, Saxa dünyada məşhurdur.Bu ölkələrdə enerjiyə tələbat demək olar ki, tam ödənilir.Ümumiyyətlə, türk dövlətləri içərisində enerji qıtlığı çəkən ölkə yoxdur. Metallurgiya sənayesində Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, AzərbaycanÖzbəkistan fərqlənir. Türk dünyasında maşınqayırma sahəsi birinci növbədə kənd təsərrüfatı, neft və qaz, dağ-mədən və yüngül sənaye sahələrinin ehtiyacını ödəməyə yönəldilmişdir.Türkiyə, QazaxıstanÖzbəkistanda kənd təsərrüfatı maşınları- traktorlar, kombaynlar və becərmə alətləri istehsalı daha çox inkişaf etmişdir. Türkiyə, Tatarıstan, QırğızıstanQazaxıstanda avtomobillər, ÖzbəkistandaTatarıstanda təyyarə istehsal olunur. Dəzgahqayırma və cihazqayırma, o cümlədən energetika maşınqayırması Türkiyə, AzərbaycanQazaxıstanda inkişaf etdirilir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qurbanov, Ramin (2011). Türk xalqlarının tarixi II hissə. Bakı: İqtisad Universiteti.
  2. B. Golden, Peter (1992). An Introduction to the History of the Turkic Peoples: Ethnogenesis and State-formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
  3. Affinity Bloc — Turkic Peoples :: Joshua Project
  4. Rusiya Federativ Respublikası Statistika Komitəsi : 2002 – ci il siyahıya alması
  5. Ethnologue: Languages of the World : Tuva
  6. Russian Census 2010: Population by ethnicity  (rus.)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]