Türk lirəsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Türk lirəsi haqqındadır. Lirə üçün Lirə səhifəsinə baxın.
Türk lirəsi

Türk lirası  (türk.)
Turkish Lira  (ing.)

Lira coin.png
Kodlar və simvollar
Kodlar ISO 4217 TRY (2005 yılından önce TRL)
Dövriyyə ərazisi
Emitent Flag of Turkey.svg Türkiyə
Törəmə və əvəzedici vahid
Xırda Kuruş (11/100)
Dövriyyədə olan sikkələr və əsginaslar
Sikkələr 5 kr, 10 kr, 25 kr, 50 kr, 1 kr
Əsginaslar 5 Turkish lira symbol 8x10px.png, 10Turkish lira symbol 8x10px.png, 20Turkish lira symbol 8x10px.png, 50Turkish lira symbol 8x10px.png, 100Turkish lira symbol 8x10px.png 200Turkish lira symbol 8x10px.png
Əsginas və sikkələrin istehsalı
Buraxılış mərkəzi Türkiyə Respublika Mərkəzi Bankı
www.tcmb.gov.tr
Commons-logo.svg Türk lirəsi Commonsda

Türk lirəsi , Türkiyədə və Şimali Kiprdə istifadə olunan pul vahidi. Türk lirasının alt vahidi kuruş dur. Türkiyədə kağız pul çap etmə səlahiyyəti Türkiyə Respublika Mərkəzi Bankına aiddir. [1]

Puldakı 0 (sıfır) sayını azaltmaq məqsədi ilə 31 yanvar 2005-ci ildə müvəqqəti olaraq tədavüldən qaldırılmış və yerinə Yeni Türk Lirəsi istifadə edilməyə başlanmışdır. YTL-dən TL-yə keçidin tamamlanması səbəbiylə 1 Yanvar 2009 tarixində yenidən tədavülə girmişdir. Lakin 2009-cu ildə tədavülə girən pullardan YTL-də olduğu kimi 6 sıfır yoxdur. YTL-nin alt vahidi Yeni Kuruş-dur.

Bu günə qədər Türk lirəsının ön tərəfində yalnız Mustafa Kamal Atatürkİsmət İnönü-nün şəkilləri var. İsmət İnönünün şəkli yalnız prezidentlik etdiyi dövrdə (1938-1950) Türk lirasının ön tərəfində yer almışdır. Bunun səbəbi isə Osmanlı dövründən bəri bir ənənə halını almış və Osmanlıdan başqa bir çox dövlət tərəfindən də istifadə olunan bir ənənə olan pulun ön tərəfinə o zaman ki dövlət başçısının şəkilini qoymaqdır. Bu ənənə 30 dekabr 1925-ci ildə qəbul edilən 701 saylı "Mevcut Evrak-ı Nakdiyenin yenileriyle İstibdaline Dair Qanun" -la rəsmiləşmişdir. Buna görə prezident olduğu müddət içində İsmət İnönünün şəkli pulun ön tərəfində istifadə edilmişdir. Lakin bu qanun 1952-ci ildə Adnan Menderesin başçılıq etdiyi hökumət tərəfindən dəyişdirilmiş və Türk Lirəsinin üstündə o zamanki dövlət başçısının deyil yalnız Mustafa Kamal Atatürk-ün şəkilinin olması qərarı alınmışdır. Buna görə Türk Lirəsinin üstündə şəkilləri istifadə olunan tək dövlət böyükləri Mustafa Kamal Atatürkİsmət İnönü olmuşdur.[2][3] Ayrıca Yunus Əmrə, II Mehmed, Mәhmәd Akif ƏrsoyCahit Arf kimi Türk böyüklərinin portretləri isə Türk lirəsının bəzi emissiyalarının arxa tərəfində təsvir olunmuşdur.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İlk lirə Sultan Abdülməcid dövründə 5 Yanvar 1843-də Osmanlı Lirəsi adıyla tədavülə buraxıldı. Kağız pulun tədavülündən əvvəl istifadə edilən bu Osmanlı qızıl puluna Sarı lirə deyilərdi. 2 İyun 1854-də dörddəbir lirə və 18 Fevral 1855-də də 2,5-lik və beşibiryerdələrin tədavülünə başlandı.[4]

Respublikain elanından sonra 30 dekabr 1925 tarix və 701 saylı Mövcud sənəd-ı Nakdiyenin yenileriyle İstibdaline Dair Qanun qəbul edilərək ilk Türk banknotlarının tədavülünə qərar verilmişdir. [5][6]

1927-ci ildə dövriyyəyə buraxılan, ön tərəfində Atatürkün bir portretinin yer aldığı kağız pul

Respublika dövründəki ilk kağız pullar 1927-ci ildə Böyük Britaniyada, Tomas de la Rue şirkəti tərəfindən 88 min Britaniya qızılına çap edilmişdir. 1927-ci ildə Hərf İnqilabı hələ reallaşmadığı üçün pulların üzərində latın hərfləri yox idi. 1927-ci ildə nəşr edilən 1, 5 və 10 lirədən Atatürkün portreti filiqranda görünürdü.Digər pullarda isə Atatürk həm filiqranda həm də şəkil olaraq görünür. İlk pulların üzərində Osmanlı Türkcəsi və Fransız yazılar ilə dövrün Maliyyə naziri Mustafa Əbdülxaliq Renda nın imzası vardı. Pulların yenidən Latın hərfləriylə bazara çıxması böyük bir xərc olduğu üçün 1927-ci ildə nəşr olunan pullar 1928-dəki hərf inqilabından sonra da illərcə qüvvədə qalmışdır. 1937-ci ildə tədavülə çıxarılan Latın məktubu pulların hamısında Atatürk portretləri var idi.[7][8]

1927-ci ilin sentyabrından 11 noyabr 1938-ci ilə qədər nəşr edilən kağız pulların üzərində Atatürkün portretləri olmuşdur. İsmət İnönü ilk dəfə prezident seçildiyində Londona xəbər verilərək nəşr edilməkdə olan pullardan Atatürkün portretləri çıxarılmış, yerinə İnönünün portretləri qoyulmuşdur. 1938-ci ildən 1951-ci ilə qədər pullarda İnönünün portretləri yer almışdır.[9]

Respublikaın quruluşundan günümüzə qədər 9 emissiya qrupunda 24 fərqli dəyərdə, 126 tərtibli kağız pul dövriyyəyə çıxarılmışdır. İlk altı emissiya qrupundakı pulların hamısı ilə Yeddinci Emissiya qrupundakı pulların bir qismi müxtəlif tarixlərdə dövriyyədən qaldırılmış və 10 illik fasilədən sonra dəyərini itirmişdir.

Simvolu[redaktə | əsas redaktə]

TCMB tərəfindən, Türk lirasının etibarının möhkəmlənməsi və dünyada tanənmasının artırılması məqsədi ilə 8 Sentyabr 2011 tarixində TL simvolu yarışması təşkil edilmiş, yarışma nəticəsində yeni simvol təyin olunaraq 1 Mart 2012 tarixində baş nazir Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən təqdim olunmuşdur.[10] [11]

Tülay Lalənin dizaynı yeni simvol Turkish lira symbol 8x10px.png, yarım anker halındakı L hərfi içinə yerləşdirilmiş yuxarı doğru cüt xəttli kiçik T hərfindən ibarətdir. Cüt xətt şərq-qərb körpüsü və sabitliyi, anker isə yüksəlişi və etibarı təmsil edir.[12][13]

Emisiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Birinci emisiya[redaktə | əsas redaktə]

Həmin dövrün maliyyə naziri Əbdülxaliq Renda başçılıq etdiyi komissiya tərəfindən 1, 5, 10, 50, 100, 500 və 1.000 lirəlik əskinaslar müəyyənləşdirilmiş; Böyük Britaniya firması olan De La Rue tərəfindən filiqranlı kağızlara qabartma olaraq çap edilmişdir.

Bu emissiya qrupundakı əskinaslar 1928-ci ildəki hərf inqilabından əvvəl çap edildiyi üçün əsas mətnləri ərəb hərfləriylə, kupür dəyərləri isə fransız olaraq yazılmışdır.

Bu əskinaslar 5 dekabr 1927 tarixində dövriyyəyə çıxarılmışdır. Dövriyyədə olan mövcud sənəd-ı nakdiyeler isə, 4 dekabr 1927 tarixindən etibarən dövriyyədən çıxarılaraq 4 Sentyabr 1928 tarixində dəyərlərini itiriblər.

Birinci emisiya (E1 seriyası) (1927)
Resim Dəyəri Ölçüləri Əsas rəngi Məlumat Tarix
Ön tərəf Arxa tərəf Ön tərəf Arxa tərəf Tədavülə verliməsi Tədavüldən çıxarılması
E1 1 TL arka yüz.jpg E1 1 TL ön yüz.JPG 1 Lirə 90 × 166 mm Zeytuni yaşıl Məclis Binası, Ankara qalası, kotanla cüt sürən bir kəndli Köhnə Baş nazirlik Binası 5 Dekabr 1927 25 Aprel 1939
E1 5 TL ön yüz.jpg E1 5 TL arka yüz.JPG 5 Lirə 94 × 170 mm Tünd mavi Ankara qalası, Bozqurd ve Milli Məclis Binası Ağ Körpü 5 Dekabr 1927 15 Oktyabr 1937
E1 10 TL ön yüz.jpg E1 10 TL arka yüz.JPG 10 Lirə 99 × 175 mm Açıq bənövşəyi Ankara qalası ve Bozqurd Ankara qalasından mənzərə 5 Dekabr 1927 16 May 1938
E1 50 TL ön yüz.jpg E1 50 TL arka yüz.jpg 50 Lirə 108 × 185 mm Qəhvəyi və zeytuni yaşıl Ortada bir motiv, sağda Atatürk portreti Afyonkarahisar şəhərindən mənzərə 5 Dekabr 1927 1 Aprel 1938
E1 100 TL ön yüz.jpg E1 100 TL arka yüz.jpg 100 Lirə 112 × 189 mm Zeytuni yaşıl Atatürk portreti Bir kənd rəsmi 5 Dekabr 1927 1 Mart 1938
E1 500 TL ön yüz.jpg E1 500 TL arka yüz.jpg 500 Lirə 120 × 194 mm Qəhvəyi ve sarı Solda Sivas Göymədrəsə, sağda Atatürk portreti Sivas şəhrindən mənzərə 5 Dekabr 1927 15 İyun 1939
E1 1000 TL ön yüz.jpg E1 1000 TL arka yüz.jpg 1.000 Lirə 124 × 201 mm Tünd mavi Atatürk portreti Sakarya dəmiryolu xətti 5 Dekabr 1927 15 İyun 1939
Mənbə: TCMB - Turkish Banknotes.info

İkinci emissiya[redaktə | əsas redaktə]

3 Oktyabr 1931 tarixində Mərkəzi Bankı fəaliyyətə başlamış pul çap etmək səlahiyyəti bu quruluşa verilmişdir. Türkiyə Respublikası Mərkəzi Bankı qurulduqdan sonra, Hərf İnqilabından əvvəl nəşr olunan köhnə yazılı əskinaslar, yeni hərflər ilə nəşr edilmiş yeni əskinaslarla dəyişdirilmişdir.

Latin əlifbası ilə hazırlanmış yeni əskinaslar 9 fərqli dəyərdə və 11 tətibatdan ibarətdir. Əskinaslardan 50 qəpiklik olanı Almaniyada, digərləri isə Böyük Britaniyada hazırlanmışdır.

Türkiyə Respublikası Mərkəzi Bankı tərəfindən dövriyyəyə ilk çıxarılan pul olan 5 Türk lirəlik əskinası da ehtiva edən İkinci emisiya qrupu əskinaslar 1937-1944 illəri arasında tədavülə çıxarılmışdır.

İkinci emisiya qrupu içində həm Atatürk, həm də İnönü portretli əskinaslar olmuşdur. Bu emissiya qrupu içində Böyük Britaniyada çap olunan ancaq, II. Dünya müharibəsi əsnasında əskinasları Türkiyəyə gətirən gəminin Pire Limanında hücuma uğrayıb batması nəticəsində dənizə tökülən İnönü portretli 50 qəpiklik və 100 Türk lirəlik əskinaslar ilə yenə Böyük Britaniyada çap olunan ancaq, Londondakı bir hava hücumu əsnasında çap edildiyi mətbəə zərər görən 50 Türk lirəlik əskinaslar dövriyyəyə verilməmişdir.

İkinci emisiya (E2 serityası) (1937 - 1942)
Şəkil Dəyəri Ölçüləri Əsas rəngi Məlumat Tarix
Ön tərəf Arxa tərəf Ön tərəf Arxa tərəf Tədavülə verilməsi Tədavüldən çıxarılması
50 Kurus on.jpg 50 Kurus arka.jpg 50 Quruş 55 × 125 mm Ön tərəf : Sarı ve açıq yaşıl
Arxa tərəf : Yaşıl ve qəhvəyi
İsmət İnönünün portreti Türkiye Respublikası Mərkəzi Bankı Keçmiş idarə mərkəzi 26 İyun 1944 1 Avqust 1947
1 Turk Lirası on.jpg 1 Turk Lirası arka.jpg 1 Lirə 60 × 135 mm Bənövşəyi Boğaziçindən bir mənzərə 25 Aprel 1942 1 Avqust 1947
2 Bucuk Turk Lirası on.jpg 2 Bucuk Turk Lirası arka.jpg 2,5 Lirə 65 × 145 mm Zeytuni yaşıl Atatürk portreti Ankara Zəfər Abidəsi 25 Aprel 1939 15 İyul 1952
5 Turk Lirası on.jpg 5 Turk Lirası arka.jpg 5 Lirə 70 × 155 mm Ön tərəf : Mavi
Arxa tərəf : Yaşıl
Güvənlik Abidəsi 15 Oktyabr 1937 10 Noyabr 1952
E-2 10 TL on.jpg E-2 10 TL arka.jpg 10 Lirə 75 × 165 mm kirəmit rəngi Ankara Qalasından bir mənzərə 16 May 1938 2 Aprel 1952
E-2 50 TL on.jpg E-2 50 TL arka.jpg 50 Lirə 80 × 175 mm Əflatun Ankara keçiləri 1 Nisan 1938 2 Haziran 1952
130px 130px 100 Lira 85 × 185 mm Koyu kahverengi Çanakkale Boğazı'ndan bir görünüm 1 Mart 1938 15 Ekim 1942
137px 137px 500 Lira 90 × 195 mm Zeytuni yeşil Rumelihisarı'ndan bir görünüm 15 Haziran 1939 24 Nisan 1946
137px 137px İsmet İnönü'nün portresi 18 Kasım 1940 24 Nisan 1946
144px 144px 1.000 Lira 95 × 205 mm Arduvaz mavisi Atatürk portresi Güvenlik Anıtı 15 Haziran 1939 24 Nisan 1946
144px 144px İsmet İnönü'nün portresi 18 Kasım 1940 24 Nisan 1946
Kaynaklar: TCMB - Turkish Banknotes.info

Kağız pul[redaktə | əsas redaktə]

8. Tədavül əskinasları
Şəkil Dəyəri Ölçüsü Əsas rəngi Məlumat
Üz tərəfi Arxa tərəfi Üz tərəfi Arxa tərəfi
1 YTL ön.jpg 1 YTL arka.jpg 1 lirə 160 × 76 mm Bordo və mavi Mustafa Kamal Atatürk Atatürk Barajı
5 YTL ön.jpg 5 YTL arka.jpg 5 lirə 162 × 76 mm Pastel sarı və qəhvəyi Mustafa Kamal Atatürk Anıtqəbir, Ankara
10 YTL ön.jpg 10 YTL arka.jpg 10 lirə 162 × 76 mm Qırmızı Mustafa Kamal Atatürk Türk bayrağı silueti Piri Rəisin xəritəsi
20 YTL ön.jpg 20 YTL arka.jpg 20 lirə 162 × 76 mm Yaşıl Mustafa Kamal Atatürk Efes xarabalıqları
50 YTL ön.jpg 50 YTL arka.jpg 50 lirə 152 × 81 mm Turuncu Mustafa Kamal Atatürk Kapadokya
100 YTL ön.jpg 100 YTL arka.jpg 100 lirə 158 × 81 mm Mavi Mustafa Kamal Atatürk İshaq Paşa Sarayı
Mənbə: TCMB


Yeni türk lirəsi və yeni qəpiklər 1 yanvar 2005-ci il tarixindən etibarən dövriyəyə buraxılmışdır.

Xalq tərəfindən anlaşıla bilən təhlükəsizlik özəllikləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Banknotların müxtəlif hissələrinə toxunduqda hündürlük fərqini hiss etmək olur.
  • Banknotun üst üzünün sağ tərəfindəki oval, müxtəlif vəziyyətlərdə baxıldıqda qızılı çalarlı sarıdan yaşıla dönür.
  • Üzərində olan kəsintili gümüşü xətlər işığa tutulduğu zaman düz xətt şəklində görünür və üzərində "TCMB" hərfləri öz əksini tapır.
  • Banknotlar gözlər səviyyəsində üfüqi istiqamətdə işığa tutulduqda sağ aşağı küncdə "TC" hərfləri görünür.
  • Ön və arxa üzləri işığa tutulduqda ortada Atatürkün portretinin kiçik variantı meydana çıxır.
  • Banknotlar işığa tutulduqda arxa üzündəki hissə ilə bir-birini tamamlayan TCMB emblemi yaranır.

Mütəxəssislər tərəfindən anlaşıla bilən təhlükəsizlik özəllikləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Banknotların müxtəlif hissələrini böyüdücü vasitəsilə oxumaq mümkündür.
  • Ultrabənövşəyi işıq altında qırmızı və mavi rəngdə görünür.
  • Ultrabənövşəyi işıq altında Atatürkün imzası görünür.
  • Sol üst tərəfdə qara, sağ alt tərəfdə isə qırmızı rəngdə görünən seriya və sıra nömrələri ultrabənövşəyi şüalar altında parlayır və qara rəng yaşıla çevrilir.

Görmə qüsuru olan şəxslər müxtəlif dəyərdə olan pulları, müxtəlif ölçüdə olduğuna görə bir-birindən fyıra bilirlər. Gələcəkdə görmə qüsurlular üçün banknotlarda müxtəlif ayırma üsulları tətbiq olunacaq.

Türk lirəsi (türk. Türk lirası) — Türkiyə Cümhuriyyətinin pul vahidi. Daha kiçik ekvivalenti quruşdur. Bir türk lirəsi (TL) 100 quruşa (Kr) bərabərdir.

1 ₺
Türk lirəsinin işarəsi

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/448.html http://web.archive.org/web/20130206174837/http://www.mevzuat.adalet.gov.tr/html/448.html
  2. http://blog.milliyet.com.tr/milli-sefin-paradaki-resim-gercegi/Blog/?BlogNo=440632
  3. http://www.tibbiyelihikmet.com/2015/05/25/ismet-inonu-neden-paralara-kendi-resmini-bastirdi/
  4. http://ntvmsnbc.com/news/461099.asp#storyContinues
  5. http://www.tcmb.gov.tr
  6. http://web.archive.org/web/20160617070753
  7. http://www.milliyet.com.tr/2007/12/03/pazar/paz01.html
  8. http://web.archive.org/web/20160306111141/http://www.milliyet.com.tr/2007/12/03/pazar/paz01.html
  9. Mustafa Armağan Korku Duvarını Yıkmak Küller Altında Yakın Tarih 4 (4. Baskı Nisan 2011) İsmet İnönü paraların üzerinden Atatürk'ün resimlerini neden kaldırmış? səh 28-29
  10. http://www.tcmb.gov.tr/yeni/duyuru/2012/DUY2012-18.htm
  11. http://web.archive.org/web/20130122061546/http://www.tcmb.gov.tr:80/yeni/duyuru/2012/DUY2012-18.htm
  12. http://www.haber7.com/haber/20120301/Turk-Lirasinin-yeni-simgesi-aciklandi.php
  13. http://web.archive.org/web/20130206175003/http://www.haber7.com/haber/20120301/Turk-Lirasinin-yeni-simgesi-aciklandi.php
  14. http://www.tcmb.gov.tr/yeni/iletisimgm/TLSimge.php
  15. http://web.archive.org/web/20140619204327/http://www.tcmb.gov.tr:80/yeni/iletisimgm/TLSimge.php

Money template.svg Pul ilə əlaqədar olan bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.