Türkiyə Qurtuluş Savaşı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Qurtuluş Savaşı
Türk Kurtuluş Savaşı - kolaj.jpg
Saat istiqamətində: Milli Mücadiləni məqsədlərini təyin etmək üçün Sivas Konqresində toplanan Heyət-i təmsilidir; döyüşdə cəbhəyə güllə daşıyan Türk xalqı; Ankara Ulus meydanında döyüşə qatılacaq son birliklərin cəbhəyə uğurlanışı; Kuva-yi Milliyeye bağlı piyadalar; Türk Ordusunun İzmirə girişi; düşmən arxasındakı Türk süvariləri.
Tarixi 19 May 1919 - 11 oktyabr 1922 (Atəşkəs) 24 iyul 1923 (Barış)
Yeri AnadoluFrakiya
Səbəbi Türk torpaqlarının işğalı.
Nəticəsi
* Osmanlı İmperiyası sona çatdı.
* Lozanna müqaviləsi imzalandı.
* Türkiyə Respublikası quruldu.
Münaqişə tərəfləri
Flag of Turkey.svg Ankara Hökuməti
Flag of Greece.svg Yunanıstan

Flag of France.svg Fransa (1919-21)

Flag of the United Kingdom.svg Britaniya İmperiyası

Flag of the Democratic Republic of Armenia.svg Ermənistan (1920)
Flag of the Ottoman Empire.svg İstanbul Hökuməti

Flag of the United States.svg ABŞ (Samsun Bombardımanı, 1922)[10]
Flag of Italy.svg İtaliya (1919-21)


Flag of Kurdistan.svg Kürt üsyançılar
Tr ponto2.gif Rum üsyançılar
Flag of the Ottoman Empire.svg Çərkəz Ethem'in üsyançıları (1920-21)
Flag of the Ottoman Empire.svg Milli Mübarizə əleyhdarı cəmiyyətlər
Flag of Georgia (1918-1921).svg Gürcüstan (Qızıl Ordunun Gürcüstanı işğalı, 1921)

Komandanlar
Flag of Turkey.svg Mustafa Kamal Paşa

Flag of Turkey.svg Fevzi Paşa
Flag of Turkey.svg Kazım Qarabəkir Paşa
Flag of Turkey.svg Əli Fuad Paşa
Flag of Turkey.svg İsmət Paşa
Flag of Turkey.svg Sakallı Nurettin Paşa
Flag of Turkey.svg Əli Sahi Bəy
Flag of Turkey.svg Ali Bey
Flag of Turkey.svg Kâzım Paşa
Flag of Turkey.svg Xalid Paşa
Flag of Turkey.svg Fahrettin Paşa
Flag of Turkey.svg Mühiddin Paşa
Flag of Turkey.svg Cavit Paşa
Flag of Turkey.svg Refet Paşa
Flag of Turkey.svg Osman Nuri Paşa
Flag of Turkey.svg Çerkez Ethem
Flag of Turkey.svg Demirci Mehmet Efe
Flag of Turkey.svg Yörük Ali Efe
Flag of Turkey.svg Salih Omurtak
Flag of Turkey.svg Sütçü İmam
Flag of Turkey.svg Şahin Bey
Flag of Turkey.svg Mehmet Suphi Kula
Flag of Turkey.svg Selahattin Adil Paşa
Flag of Turkey.svg Ahmet Zeki Soydemir
Flag of Turkey.svg Nihat Anılmış
Flag of Turkey.svg Nuri Conker
Flag of Turkey.svg Mehmet Emin Yazgan
Flag of Turkey.svg Yakup Şevki Subaşı

Flag of Greece.svg Anastasios Papulas

Flag of Greece.svg Yorgo Hacıanestis
Flag of Greece.svg Nikolaos Trikupis
Flag of France.svg Henri Gouraud
Flag of France.svg Louis Franchet d'Espèrey
Flag of the United Kingdom.svg Corc Miln
Flag of the United Kingdom.svg Somerset Arthur Gough-Calthorpe
Flag of the United Kingdom.svg Charles Harington Harington
Flag of Armenia.svg Drastamat Kanayan
Flag of Armenia.svg Movses Silikyan
Flag of the Ottoman Empire.svg Damat Ferit Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svgSüleyman Şefik Paşa
Flag of the Ottoman Empire.svg Ahmet Anzavur
Flag of the United States.svg Mark Bristol

İtkilər
Flag of Turkey.svg Türkiyə:

37.975 ölü[11]
31.173 yaralı[11]
22.000 hərbi və mülki əsir[12][13]
Toplam: 91.148

Flag of Greece.svg Yunanıstan (Yunan rəsmi rəqəmlər):
19.362 ölü, 4.878 döyüş xarici ölən,
18.095 kayıp,
48.880 yaralı,
10.000 əsir[14]

Başqa mənbələrə görə:: 120.000-130.000 itki[15]
Flag of the Democratic Republic of Armenia.svg Ermənistan: 1.100+ ölü[16], 3.000+ esir[17]
Flag of France.svg Fransa: ~7.000 itki
Toplam: 111.100-141.100

Türkiyə Qurtuluş Savaşı, Antanta dövlətlərinin Osmanlı ərazilərini işğal etməyə başlamasından sonra Mustafa Kamal 19 may 1919-cu ildə Samsuna getmişdir. 1919-cu il 23 iyul-7 avqust tarixləri arasında Ərzurum, 4-11 sentyabr tarixləri arasında isə Sivas Konqresini çağıraraq ölkənin işğal olunan ərazilərinin geri qaytarılması üçün görülməsi lazım olan işləri müəyyənləşdirmişdir. O, 1919-cu ilin dekabr ayında Ankarada böyük coşğu ilə qarşılanmış, 1920-ci aprel ayının 23-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin fəaliyyətə başlamasından sonra Türkiyə Respublikasının qurulması yolunda əhəmiyyətli addımlar atmışdır. Məclis və hökumət başqanlığına seçilən Mustafa Kamal Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Qurtuluş Mübarizəsinin uğurla nəticələnməsi üçün lazımi qanunları qəbul edib onların tətbiqinə başlanmasını təmin etmişdir.

Mustafa Kamalın rəhbərlik etdiyi Türk Qurtuluş Mübarizəsinin əsas mərhələləri:

Sakarya zəfərindən sonra 19 sentyabr 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Mustafa Kamala Marşal rütbəsi və Qazi titulu vermişdir. Qurtuluş Savaşı 24 iyul 1923-cü ildə imzalanan Lozanna müqaviləsi ilə sona çatmışdı. Beləliklə, Sevr müqaviləsi ilə parçalanan, Türklərə 5-6 vilayət böyüklüyündə ərazi verilən Türkiyə torpaqları üzərində, milli birliyə əsaslanan yeni Türk dövlətinin qurulması üçün heç bir əngəl qalmamışdır.

1 noyabr 1922-ci ildə xilafət və monarxiya bir-birindən ayrılmış, monarxiya ləğv edilmiş, Osmanlı İmperiyasının mövcudluğuna son qoyulmuşdur. 29 oktyabr 1923-cü ildə Respublika elan edilmiş, Atatürk yekdilliklə ilk prezident seçilmişdir. 30 oktyabr 1923-cü ildə İsmət İnönü tərəfindən Respublikanın ilk hökuməti qurulmuşdur. Türkiyə Respublikası, "Hakimiyyət qeyd-şərtsiz millətindir" və "Yurdda sülh, cahanda sülh" ideoloji əsasları üzərində qurulmuşdur.

Şəkil qalereyası[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Türkiyə Qurtuluş Savaşı ilə əlaqəli mediafayllar var.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Jelavich, Barbara (1983). History of the Balkans: Twentieth century. Cambridge University Press, 131. ISBN 978-0-521-27459-3.
  2. [1]
  3. [2]
  4. [kulturturizm.gov.tr "İki Halk Kahramanı M. Kemal Atatürk ve M. Ali Cinnah"]. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2015.06.02 tarixində. kulturturizm.gov.tr.
  5. [elbistankaynarca.com "Hindistan Müslümanlarının Milli Mücadelede Türkiye'ye Yardımları"]. Arxivləşdirilib: [4] saytından 2015.06.02 tarixində. elbistankaynarca.com.
  6. Western Society for French History. Meeting: Proceedings of the ... Annual Meeting of the Western Society for French History, New Mexico State University Press, 1996, sayfa 206.
  7. Briton Cooper Busch: Mudros to Lausanne: Britain's Frontier in West Asia, 1918-1923, SUNY Press, 1976, ISBN 0-87395-265-0, sayfa 216.
  8. "British Indian troops attacked by Turks; thirty wounded and British officer captured-- Warships' guns drive enemy back," New York Times (June 18, 1920).
  9. "Allies occupy Constantinople; seize ministries; Turkish and British Indian soldiers killed in a clash at the War Office," New York Times (March 18, 1920).
  10. [odatv.com/abd-turkiyenin-paylasilmasinda-nasil-rol-almisti-1903141200.html]
  11. 11,0 11,1 Ergün Aybars, Türkiye Cumhuriyeti Tarihi 1, Ege Üniversitesi Basımevi, 1986, sayfalar 341-348
  12. Osman Akandere, 1923 Yılı Ortalarında Uluslar Arası Kızılhaç Komitesince Görevlendirilen Heyetin Anadolu’daki Teftiş Gezileri ve Hazırladıkları Rapor, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Sayı 53, Cilt: XVIII, Temmuz 2002
  13. Ahmet Özdemir, Savaş esirlerinin Milli mücadeledeki yeri, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Cilt: 2 Sayı: 6 Yayın Tarihi: 1990, sayfa 325-333 (PDF sayfa 5-13)
  14. Επίτομος Ιστορία Εκστρατείας Μικράς Ασίας 1919–1922 (Abridged History of the Campaign of Minor Asia), Directorate of Army History, Athens, 1967, Table 2 (Yunanca)
  15. Ali Çimen, Göknur Göğebakan: Tarihi Değiştiren Savaşlar, Timas Yayınevi, ISBN 9752634869, 2. Cilt, 2007, sayfa 321
  16. Pars Tuğlacı: Tarih boyunca Batı Ermenileri, Pars Yayın, 2004, ISBN 975-7423-06-8, sayfa 794.
  17. Christopher J. Walker, Armenia: The Survival of a Nation, Croom Helm, 1980, sayfa 310.