Türkiyədə dövlət çevrilişi (1960)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

27 May çevrilişi və ya 27 May hərbi müdaxiləsi — 27 may 1960-cı ildə Türkiyədə baş verən və ölkənin tarixinə ilk dövlət çevrilişi kimi keçən hərbi müdaxilə.

Picto infobox conflict.png
Türkiyədə dövlət çevrilişi
27 Mayıs Darbesi hatıra parası.png
Tarix27 may 1960
YeriTürkiyə
SəbəbiDemokrat Partiyanın ölkədaxili və ölkəxarici siyasəti, DP və TSK arasındakı münasibət
NəticəsiHökumətin devrilməsi;

Parlamentin buraxılması;

DP-lilərin həbs edilməsi;

Baş nazir Adnan Menderes,xarici işlər naziri Fatin Rüştü Zorlu və maliyə naziri Hasan Polatkanın edam edilməsi;

Yeni konstitusiyanın qəbulu.
Münaqişə tərəfləri

Milli Birlik Komitəsi, Çevrilişçilərin tərəfdarları

Demokrat Partiya hökuməti və hakimiyyət yönlü TSK rəhbər heyəti

Komandan(lar)

Camal Gürsəl
Camal Madanoğlu
Fəxri Özdilək
Alparslan Türkeş

Cəlal Bayar
Adnan Menderes
Rûştü Ərdəlhun

İtkilər

2 əsgər və 1 sivil vətəndaş

Baş nazir Adnan Menderes, 2 nazir, 1-i intihar olmaqla 7 DPli millətvəkili

VikiAnbarda Commons-logo.svg əlaqəli mediafayllar

Çevriliş Türkiyə Silahlı Qüvvələri daxilində 37 aşağı rütbəli hərbiçi tərəfindən planlaşdırılmış və həyata keçirilmişdir.27 maydan etibarən iqtidarda olan Demokrat Partiya bağlanmış,prezident və baş nazir başda olmaqla hökumət üzvlərinə qarşı məhkəmə işləri qaldırılmış,235 general və təxminən 3500-ə yaxın aşağı rütbəli hərbiçi təqaüdə göndərilmişdir.147 universitet müəllimi və 520 hakim və vəkil işindən azad edilmişdir. 37 hərbiçi və rəhbər olaraq başlarına gətirdikləri təqaüddə olan general Camal Gürsəlin yaratdığı Milli Birlik Komitəsi(MBK) çevrilişdən sonrakı Türkiyənin idarəsini öz üzərinə götürmüşdür.

Çevrilişdən əvvəl Türkiyədə vəziyyət[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyədə təkpartiyalı dövr[redaktə | əsas redaktə]

Cümhuriyət Xalq Partiyası-Türkiyə Cümhuriyətinin ilk siyasi partiyası

Türkiyənin ilk partiyasının yaradılması ideası hələ istiqlal müharibəsi dövründə yaranmışdı. 1919-cu il 4-11 sentyabrda keçirilən Sivas Konqresinde ölkənin müxtəlif yerlərində işğalçılarla mübarizə aparmaq üçün yaradılan təşkilatlar bir cəmiyyətdə birləşdirildilər. 1920-ci il 23 apreldə bu cəmiyyət əsasında TBMM quruldu.Konqresin fəaliyyətdə olduğu günlərdə,daha dəqiq desək 9 sentyabrda Mustafa Kamal Paşa tərəfdarları ilə birlikdə Xalq Firqəsini yaratdı(partiyanın yaradılış günü 11 sentyabr qəbul edilir). Türkiyə müstəqilliyinin ilk illərindən etibarən iqtisadi böhran içərisində idi. Istiqlalın əldə edilməsinə baxmayaraq Osmanlı dövründə olan problemlər qalırdı. Əhalinin böyük bir qismi yoxsulluq və səfalət içərisində yaşayırdı. Ölkənin siyasi mühitində yeniliyin lazımlığını Mustafa Kamal Paşa da başa düşür və müxalif bir partiyanın yaradılmasını məqbul görürdü. Həmçinin məclisdə millətvəkilləri arasında yaranan fikir ayrılığı prosesi daha da sürətləndirdi.

Tərəqqipərvər Cümhuriyət Partiyası

1924-cü ildə aralarında Kazım Qarabəkir, Rauf Orbay, Bəkir Sami, Adnan Adıvar kimi istiqlal müharibəsinin komandirlərinin olduğu bir qrup TBMM üzvü Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Partiyasını yaratdı. Partiya 1925-ci ildə hakimiyyətə qarşı yönəlmiş, xilafət tərəfdarlarının Şeyx Seyid üsyanının baş verməsinə səbəb olduqları iddiası ilə bağlanmışdır. 1926-cı ildə Mustafa Kamal Atatürkə edilən uğursuz sui-qəsddən sonra edam cəzasına məhkum edilənlər arasında TCP üzvləridə var idi. Lakin Mustafa Kamal Kazım Qarabəkir başda olmaqla istiqlal müharibəsində fəal iştirak etmiş bəzi hərbiçilərə əfv vermiş və edamdan azad etmişdir. Çoxpartiyalı, demokratik sistemə keçid üçün növbəti cəhd 1930da edilir. Fəthi Okyarın rəhbərliyi ilə avqustun 12-si Sərbəst Cümhuriyyət Firqəsi(Partiyası) yaradılır. SCF-nin üzvlərindən biri Aydınlı Adnan Menderes idi. Partiyanın yaradılmasını şəxsən Atatürk Okyardan xahiş etmişdi. Ancaq bu partiyada uzun yaşamır və 17 dekabrda bağlanır. SCF CHP-dən fərqli olaraq mərkəz sağ siyasi pozisiyasını və iqtisadi liberalizm, cümhuriyyətçilik, milliyətçilik idealarını müdafiə edir, Atatürk idealogiyasına qarşı çıxmırdı. Lakin buna baxmayaraq tez bir zamanda yeni partiyada Atatürkçülüyə qarşı çıxanlar çoxalmağa başladı. Bele bir veziyyətdə Fəthi Okyar Mustafa Kamalla məsləhətləşərək partiyanı buraxdı. Beləliklə antidemokratik, avtoritar bir sistem sayılan tekpartiyalı sistem daha 16 il mövcud oldu.

İsmət İnönü-Türkiyə Cümhuriyyətinin II prezidenti(1938-1950),
Türkiyənin Baş Naziri((1923-1924),(1925-1937),(1961-1965)),CXP başqanı(1938-1972)

10 noyabr 1938-ci ildə Atatürkün vəfatından sonra Məclisin müştərək səs çoxluğu ilə keçmiş baş nazir,Istiqlal müharibəsinin öncül liderlərindən Ismət Inönü prezident seçilir.Elə həmin ayda CXP qurultayında Inönü "ömürlük başqan" seçilir və ona "Milli Şef" titulu verilir. Bu titul demokratik qüvvələrin heç üreyince olmur. Daha sonradan pul əskinaslarına Inönünün rəsminin çap edilməsi bu hiddəti daha da artır. Belə ki yuxarıda qeyd edilənlər yalnız Atatürk kultuna uyğun elementlər idi və başqa birisinin şərəfinə bu elementlərin istifadəsi diktatorluq kimi başa düşülürdü. Belə olan halda demokratik sistemə keçid də mümkünsüz hala gəlirdi. Lakin Inönü demokratik seçkilər tərafdarı olduğunu və bunun millətin rifahı uğrunda edilməsinin vacibliyini bildirdikdən sonra bu müxalif qüvvələr bir qədər sakitləşdi. Bundan başqa həm ikinci dünya müharibəsində,həm də ondan sonra ki dövrdə Türkiyə təklənmə təhlükəsində qalırdı. Bələ olan halda müttəfiq lazım idi ki, hökumətin fikrincə ABŞla dostluq və NATO-ya ûzvlük ən uyğun variant idi.Bu ittifaqla həmçinin ölkənin iqtisadi və sosial durumunda irəliləyişlərin əldə edilməsi planlaşdırılırdı. ABŞ isə Türkiyənin NATO-ya daxil olması üçün şərtlərdən biri kimi demokratik seçkilərin keçirilməsini göstərmişdi. Digər şərtlər "Milli Şef" titulunun,5 illik inkişaf planının və kənd instutlarının aradan qaldırılması idi. Əlbəttə Inönü bu şərtlərlə razılaşmalı oldu.

Demokrat Partiyanın quruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Adnan Menderes.jpeg
Mahmut Celâl Bayar.jpg
Mehmet Fuat Köprülü.jpg
Bekir Refik Koraltan.jpg
Demokrat Partiyanın qurucuları,soldan-sağa: Adnan Menderes-Türkiyə Cümhuriyyətinin baş naziri(1950-1960), Cəlal Bayar-Türkiyə Cümhuriyyətinin III prezidenti(1950-1960), Fuad Köprülü-Türkiyənin Xarici Işlər Naziri,Baş Nazir Müavini(1950-1955), Refik Koraltan-TBMM başqanı(1950-1960)


Ismət Inönünün rəhbərlik etdiyi hakimiyyət də razılıq verdikdən sonra yeni bir partiyanın yaradılması artıq zaman məsələsinə çevrilmişdi. Onsuzda Məclisdə artıq aparılan siyasətə qarşı olan qüvvə formalaşmışdı. Qeyd etmək lazımdıki Xalq pariyasın daxilində də bölünmə var idi ki,bu fikir ayrılığı məclisdə müxtəlif qanunların qəbulunda özünü göstərirdi. Müxalif qüvvələrinin rəhbəri Inönünün siyasi rəqibi Cəlal Bayar idi. Eyni partiyadan olmalarına baxmayaraq Atatürkün dövründən onlar arasında rəqabət var idi. Artıq Bayar yaranmış əlverişli mühitdən istifadə edərək öz fikirlərini mûdafiə edən təşkilat yarada bilərdi. Beləliklə Bayarın rəhbərlik etdiyi Adnan Menderes,Fuad Köprülü və Refik Koraltan(hər üçü CXP millətvəkili) ibarət qrup partiyanın yaradılması üçün çalışmalara başladı.

Partiyanın kim tərəfindən yaradılacağından ehtiyatlanan Inönü Bayarın adını eşitdikdə rahatladı. Bu 4 nəfər 1945-ci il 7 iyun tarixində parlamentə çoxpartiyalı tək dərəcəli sistemə keçid, azad seçkilərin keçirilməsi kimi tələblər olan imzalı sənədi təqdim etdi. Menderes və Köprülünün "Vətən" qəzetində yazdıqları iqtidar əleyhinə olan yazılar onların partiyadan qovulmasına səbəb oldu. Buna etiraz edən Koraltan isə könüllü olaraq CXP-dən ayrıldı. Bayar isə partiyadan ayrılmaqla kifayət etməyib deputatlıqdan da imtina etdi. Dekabrın ilk günü yeni partiyanın yardılacağı rəsmi olaraq bəyan edildi. Bayar Çankaya prezident sarayında İnönünün razılığını aldıqdan sonra artıq heç bir maneə qalmamışdı. Beləliklə 7 yanvar 1946-cı ildə Demokrat Partiya yaradıldı.

DP-Xalq-CXP qarşılıqlı münasibətləri[redaktə | əsas redaktə]

DP-nin yaranması ilə ölkə ilk çoxpartiyalı seçkilərə hazırlaşmağa başladı. Belə bir vaxtda hökumət seçkiləri qabağa çəkərək 21 iyulda keçiriləcəyini elan etdi. Bununla DP seçkilərə tam hazır olmur və CXP böyük üstünlük qazanırdı. DP-çilər 21 iyul Parlament seçkilərindən narazı qaldı. Belə ki iddialara görə seçkilər şəffaf keçirilməmiş və bir çox yerdə kobud qanun pozuntularına yol verilmiş,seçki qutuları dəyişdirilmişdi. Sonralar hətta CXP üzvləri bəzi səhvlərə yol verildiyini etiraf etmişdilər. Gözlənildiyi kimi CXP böyük fərqlə qələbə qazandı. Onsuzda hətta şəffaflıq qorunsa belə DP iqtidarı qazana bilməyəcəkdi. Lakin uzunmüddətli CXP hakimiyyəti xalq arasındakı nüfuzunu itirirdi. Iqtisadi böhran,inflasiya,yoxsulluq xalqın günü-gündən DP-yə daha da yaxınlaşmasına səbəb olurdu. Bununla DP 1950-ci il seçkiləri ərəfəsi böyük gücə çevrildi. Demokrat Partiya 1950-ci ildə böyük üstünlüklə tək başına iqtidara gəldi. Bu seçkilər yaxın on ildə ölkə tarixində böyük rol oynayacaq Adnan Menderesin baş nazir,Atatürkün dövründə hökumət başçısı olmuş Cəlal Bayarın isə prezident postuna, Ismət Inönünün əvəzinə seçilməsi ilə əlamətdar olmuşdu. Xalq ilk vaxtlarda yeni hökuməti rəğbətlə qarşılayırdı. CHP-nin uzunmüddətli təkpartiyalı hakimiyyətindən narazı olan sadə əhali DP-çilərə bir yenilikçi kimi baxır onların millətə rifah gətirəcəyinə inanırdı. DP-nin verdiyi vədlər xalqın onlara olan sevgisini daha da artırırdı. Bu etibar və sevgi tezliklə öz bəhrəsini verməyə başlayır. Hökümət tərəfindən sosial,iqtisadi və s. digər sahələrdə aparılan islahatlar ölkədə müəyyən canlanmaya səbəb olur və xalqın vəziyyətini azda olsa yaxşılaşdırır. Lakin 54-cü il seçkilərindən sonra hökumət və xalq arasında münasibət kəskin şəkildə pisləşməyə başladı. Ölkədə iqtisadi böhran xalqın müxtəlif təbəqələrində etirazların səbəb olurdu. Hökümət barədə mənfi düşüncələri artıran digər amil mətbuatın mövcud hakimiyyət əleyhinə hər hansı məlumat yaymasının qarşısı alınması, əleyhidarların sıxışdırılmalara məruz qalması idi. 1957-ci il seçkilərində müxalifət qüvvələrin birləşməsinə qanunlarda dəyişikliklər etməklə mane olan DP hökuməti CHP-nin iddiasına əsasən səslərin dəyişdirilməsi kimi saxtakarlığa yol vermişdir. Bu hadisələr Kayseri, Çanaqqala, Samsun və Girəsun kimi şəhərlərdə baş verən mitinqlərdə özünü biruzə verdi. Bundan başqa Qaziantep(o dövrdə Antep) şəhəri mətbuat orqanları və radiosu ilk olaraq CHP-nin qələbəsini yayımlasada, sonradan Demokrat Partiyanın qələbə qazandığını bildirmişdir. Hökümətin təzyiqi ilə Antepdə olan bu hadisələr mətbuat vasitəsi ilə xalqa çatdırılmadı. Bu haldan narazı olan CHP-nin istəyi ilə seçki qutuları şəhərin ədliyə binasına gətirilsədə bu binada baş verən qəfil yanğın nəticəsində məhv olmuşdur. 17 fevral 1959-cu ildə Londondan Kiprlə bağlı danışıqlardan gələn və Menderesində olduğu təyyarə qəzaya uğrayır. Baş nazirin qəzadan sağ-salamat çıxması müxalifətlə, əsasəndə Inönü ilə münasibətləri bir anlıq yumşaltsada bu ara dövr uzun çəkmir və yerini qarşılıqlı tənqidlərə və çəkişmələrə buraxır. Iqtidar və müxalif qüvvələr arasında olan bu uçurum xalqdanda yan ötüşmür. Bir çox şəhərlərin küçələri siyasi idealogiyaların qarşıdurma meydanına çevrilmiş, toqquşmalar baş vermişdi. 1959-un aprelindən Inönü Şərqi Anadolu şəhərlərini əhatə edin gəzintiyə çıxır. Bu gəzintilərdə CHP lideri güclü təzyiqə məruz qalırdı. Inönü aprelin 29-u Uşak şəhərində daşlı hücum nəticəsində xəsarət alır. Hadisənin şahidlərə daşla hücum edənlər arasında çadra geyinmiş kişilərin olduğunu bildirmişlər. Bundan başqa Uşak valisi Ilhan Engin müxalifət qüvvələrinin mitinq keçirmələrinə mane olurdu. 4 mayda Istanbula qayıdan Inönü Topqapıya doğru irəliləyərkən ondan narazı əhalinin mühasirəsi ilə üzləşir. Yalnız minbaşı Kənan Bayraktarın köməyi ilə Inönünün ordan uzaqlaşdırılmas mümkün oldu. 1960-cı il aprelində "dövlət və qanunlara" qarşı çıxan mətbuat orqanlarının işini yoxlamaq üçün yaradılan Tədqiqat Komitəsi ölkənin demokratik bünövrəsinə vurulan ağır zərbə kimi qiymətləndirilirdi. 1960-cı ilin 28-29 aprelində Istanbulda tələbə mitinqlərinin polis qüvvələri tərəfindən yatırılması zamanı baş verən toqquşmalarda 40 tələbə yaralanmış, Istanbul Universitetində təhsil alan Turan Əməksiz ölmüşdür. Gəncin ölümü xalqda Menderes hökumətinə olan inamı dahada azaldır. 1960-cı il 5 mayda Ankara Qızılay meydanında DP əleyhdarlarının 555K(555Q) kimi adlandırılan(5-ci ayın 5-ci günü saat 5-də Kızılayda(Qızılayda)) mitinq baş verir. Bu mitinq Türkiyə tarixində "ilk itaətsizlik mitinqi" adlandırılır. Elə həmin günlərdə DP mitinqi üçün Qızılaya gələn Mendres burda narazı əhali ilə əhatələnir. Menderesin "Nə istəyirsiniz?" sualına gənclərdən biri baş nazirin yaxasından yapışaraq "Hürriyət istəyirik" deyir. Cavab olaraq Mendres "Baş nazirin yaxasından yapışırsan. Bundan böyük hürriyət olar!?" söyləyir. Hökümətin universitet və tələbələrlə yaranan bu münaqişələrdən sonra Mendres daha bir çıxışında universitet müəllimlərini gəncləri dövlətə qarşı yönəltməkdə günahlandıraraq onları "qara cübbəlilər" adlandırmışdır.

DP və ordu arasında münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

50ci illərin ikinci yarısından etibarən ordu tərkibində hökumətə qarşı olan müxtəlif xuntalar formalaşmağa başlayır. Onilliyin sonuna doğru bu narazı ordu üzvlərinin sayı artaraq kifayət qədər böyük problemə çevrilir. Artıq Menderes ölkənin dayaqlarını da bir-bir itirməkdə idi. Lakin ordunun başında duran generalların iqtidar meyilli olması onu rahatladırdı. Çünki o aşağı rütbəlilərin üsyan edəcəyinə inanmırdı.

Çevrilişdən sonra hərbəçilər Adnan Menderese qarşı onun ordu ilə bağlı dediyi iddia olunan "mən bu ordunu ehtiyat zabitlərlə idarə edərəm" ifadəsini propaqanda kimi istifadə etmişlər. Öz növbəsində Menderes isə “əfəndim mən dövləti idarə etdim,ehtiyat zabit oldum,öz gücümü bilirəm.Bu ordu ehtiyat zabitlərlə necə idarə edilə bilər?” deyə bildirdi. Çevrilişə haqq qazandırmaq istəyən hərbiçilər Menderesi ölkəni avtoritar rejimə və vətəndaş müharibəsinə sürükləməkdə, dünyəviləyə, Atatürkçülüyə qarşı çıxmaqda günahlandırmışdır. Beləki hələ Mustafa Kamal Atatürkün prezidentliyi dövründə onun idealoji fikirlərinə görə qəbul edilmiş azanın türkçə oxunması qaydasının Menderes hökuməti tərəfindən ləğvi və yenidən ərəbcə oxunuşa keçilməsi həm Atatürkün ideyalarına qarşı çıxmaq, həm də laisizmə qarşı edilən bir əməl kimi qiymətləndirilirdi. Xunta hökuməti(MBK) həmdə xalqı bu çətin iqtisadi vəziyyətdən qurtarmaq və hakimiyyəti daha demokratik bir qrupa vermək istəyi ilə çevriliş etdiyini ifadə etmişdir.

Xuntalar və Doqquz Subay hadisəsi[redaktə | əsas redaktə]

1954-cü ildə Istanbulda Dündar Seyhan, Orhan Kabibay, Faruk Güventürk, Əhməd Yıldız, Sübhi Gürsoytrak, Orxan Erkanlı və Necati Ünsalan kimi gənc hərbiçilər iqtidar əleyhinə komitə qurmuşlar. Eyni ideaya malik təşkilat Ankarada Tələt Aydəmir, Adnan Çelikoğul, Sezai Okan, Osman Köksalın yaratdıqları komitə idi. 1957-ci ildə bu komitələr vahid təşkilatda birləşdilər. Komitə həmin il keçirilən 27 oktyabr seçkilərində DP-nin məğlub olacağını güman edir və bundan istifadə edib ayın 29-u Müstəqillik günü ilə bağlı keçirilən tədbirdə DP-liləri həbs etməyi düşünürdü. Lakin DP seçkilərdə qələbə qazandığından çevriliş tarixi 1958-ci il fevral ayına keçirildi. 1958-ci il 16 yanvarda komitə üzvlərindən Səməd Quşçu təşkilatın bütün planlarını ifşa etdi. Nəticədə hərbiçilər Camal Yıldırım, Naci Aşkun, İlhami Barut, Faruk Güventürk, Ata Tan, Əhməd Dalkılıç, Kazım Özfırat, Həsən Sabuncu ve Quşçunun özü həbs edildi. Məhkəmə 8 hərbiçiyə bəraət vermiş, Quşçu isə "böhtan" atdığı iddiası ilə həbs cəzasına məhkum edilmişdir.

Çevrilişə səbəb ola biləcək xarici amillər[redaktə | əsas redaktə]

Hakimiyyətinin son illərində Menderes müxtəlif sənayə lahiyələrinin həyata keçirilməsi üçün ABŞdan Marşal Planı əsasında lazımı qədər kredit almadığına görə SSRI ilə yaxınlaşmaya başlamışdır. Hökümət bu yaxınlaşma ilə ittifaqdan yeni kreditlərin alınmasını planlaşdırırdı. Lakin məlum hadisələrlə bağlı bu planlar baş tutmadı.

Bir çox mənbələr məhz Türkiyənin SSRI ilə geniş əlaqələr saxlamaq istəyinin hərbi müdaxiləyə səbəb olduğu və çevrilişin ABŞ tərəfindən planlaşdırıldığını iddia edir.

Çevriliş[redaktə | əsas redaktə]

Camal Gürsəl-Türkiyənin 10-cu prezidenti, MBK sədri, təqaüddə olan general
Alparslan Türkeş - MBK üzvü

Artıq 1960-cı il 23 mayda müdaxilənin 25 may keçiriləcəyi planlaşdırılmış və parollar müəyyənləşdirilmişdi. Əgər çevriliş zamanında başlayarsa "Dündar Seyhanın oğlu sinfi keçdi" parolu xuntalara çatmalıydı. 27 May 1960 sabah saat 3:15-də piyada birlikləri və süvari alayı, 3:30-da tanklar hərəkət edir. Saat 4:36-da Palkovnik Alparslan Türkeş radioya daxil olaraq Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin hakimiyətə əl qoyduğunu xalqa bəyan edir:

" Sevgili vətəndaşlar! Dünən gecə yarısından etibarən, bütün Türkiyədə, dəniz-hava-quru Türk Silahlı Qüvvələri, əl-ələ verərək, məmləkətin idarəsini ələ almışdır. Bu hərəkət, Silahlı Qüvvələrimizin müştərək iş birliyi sayəsində, qansız həyata keçirilmişdir! Sevgili vətəndaşlarımızın sükut içində qalmalarını və kimliyindən aslı olmayaraq heç kimin küçəyə çıxmamalarını xahiş edirik. "

3-cü ordu komandiri general Raqıp Gümüşpala bildirmişdir ki, əgər çevrilişçilərin rəhbəri ondan aşağı rütbəli olarsa Ankaraya hücum edib hərəkatı yatıracaq. Belə olan halda müdaxilənin rəhbərlərindən ən rütbəlisi Camal Madanoğlu Gümüşpalaya zəng edərək rəhbərlərinin keçmiş Baş Qərargah rəisi Camal Gürsəl olduğunu bildirmiş və onu razı salmışdır. Beləliklə Izmirdəki evində qalan Camal Gürsəl Ankaraya gətirilmiş və radio vasitəsi ilə xalqa müraciət etmişdi. 27 mayda yaradılan Milli Birlik Komitəsi ölkə idarəsini demokratik hakimiyyətə qayıdışa qədər öz üzərinə götürmüşdü. MBK-nin verdiyi qərarlarla ölkədə siyasi partiyaların və onların mətbuat orqanlarının fəaliyyəti, istənilən mitinq və görüşlərin keçirilməsi qadağan olunurdu. MBK ordunun funksiyasının ölkəni böhrandan və xalqı fəlakətə sürükləyən siyasətçilərdən qurtarmaqdan ibarət olduğunu və demokratik seçkilərdən sonra silahlı qüvvələrin yenidən ûstünə düşən əsas vəzifəni yerinə yetirəcəyini bildirdi.

Camal Madanoğlu-Çevrilişin liderlərindən biri, MBK üzvü

Mövcud hökumət devrildikdən sonra yeni birinin yaradılması vacib idi. Çevrilişin əsas lideri Camal Madanoğlu Istanbul Universitetindən Sadıq Sami Onar, Hifzi Vəlidədəoğlu, Naci Şensoy, Raqıp Sarıca, Tarıq Zəfər Tunaya, Hüseyn Kubalı, Ismət Qiritli kimi görkəmli professorlar təyyarə ilə Ankaraya gətizdirdi. Madanoğlu alimlərdən ibarət kabinet yaratmaq istəyirdi. Lakin professorlar bunun əvəzində hökuməti kariyerası problemli olmayan siyasətçilərdən kabinet qurmağı, yeni konatitusiyanın hazırlanmasını isə onların məsuliyyətinə verilməsi məsləhət gördülər. Beləliklə ölkənin əsas qanunnaməsinin hazırlanmasını "Onar komisiyası"nın səlahiyyətinə verdilər.

MBK DP-lilər haqqında sonradan doğru olmadığı ortaya çıxan propaqanda xarakterli məlumatlar yaymağa başladı. Belə məlumatlara DP üzvlərinin bir hissəsinin pul və qızılla dolu təyyarə ilə xaricə qaçması, hökumətin əmri ilə aprel-may aylarında onlarla gəncin öldürülməsi, cəsədlərinin gizli şəkildə dəfn edilməsi, yem maşınlarında toz halına çevrilməsi kimi dezinformasiyalar daxil idi.

MBK daxilində çəkişmələr[redaktə | əsas redaktə]

Qurluşundan etibarən komitə daxilində qruplaşmalar yaranmışdı. Beləki Alparslan Türkeşin də dədaxilində olan qrup hakimiyyətin tez bir zamanda sivil siyasətçilərə verilməsinə qarşı idilər. Onlar bu proses nəticəsində çevrilişin əsas məqsədinə çata bilməyəcəyini düşünürdülər. Digər qrup isə hərbiçilərin siyasətlə məşğul olmamalarını və demokratik sistemə keçidin tezləşdirilməsi fikrini müdafiə edirdilər. Bu qrupun lideri Camal Madanoğlu idi. Nəhayət 13 noyabr 1960-cı ildə bu probləm öz həllini tapdı. Komitədə böyük nüfuza malik Madanoğlunun qərarı ilə 14 nəfər hərbiçi təşkilatdan ixrac edilərək müxtəlif ölkələrə səfirliyə göndərildilər. Sonrakı aylarda Silahlı Qüvvələrdə baş verən təşkilatlanmalar, MBK-nin ölkədə təsirinin zəifləməsi Madanoğlunun da komitədən uzaqlaşmasına səbəb oldu.

# MBK üzvü Doğum və ölüm tarixi Çevrilişdən əvvəlki statusu Çevrilişdən sonrakı statusu
1 Camal Gürsəl 1895-1966 təqaüddə olan general,keçmiş TSQ Baş Qərargah rəisi
  • MBK başqanı
  • Türkiyə Respublikası Dövlət başqanı
  • Türkiyə Respublikasının Prezidenti
2 Camal Madanoğlu 1907-1993 Türkiyə Quru Qoşunları Logistika şöbəsinin rəisi Respublika Senatorluğunun üzvlüyü təklif edilsədə qəbul etmədi
3 Irfan Baştuğ 1908-1960 Baş Qərargah Personalı Rəhbəri 12 sentyabr 1960-cı ildə avtomobil qəzasında vəfat etdi
4 Sıtkı Ulay 1907-1997 Hərb Məktəbi komandiri Respublika Senatorluğu üzvü
5 Əkrəm Acunər 1916-2003 Türkiyə Quru Qoşunları Hərəkat şöbəsi müdiri Respublika Senatorluğu üzvü
6 Refet Aksoyoğlu 1920-2003 Türkiyə Quru Qoşunları Hərəkat şöbəsi Respublika Senatorluğu üzvü
7 Mucip Ataklı 1919-1984 Quru Hərb Akademiyasının müəllimi Respublika Senatorluğu üzvü
8 Emanullah Çələbi 1926-2014 Hava Hərb Akademiyası müəllimi Respublika Senatorluğu üzvü
9 Vehbi Ersü 1918-1982 Süvari Alayı II Qrup komandiri Respublika Senatorluğu üzvü
10 Sübhi Gürsoytrak 1925-2011 I Ordu Topçu komandanlığı Respublika Senatorluğu üzvü
11 Sübhi Qaraman 1920-2004 Türk Quru Qoşunları Personalı Rəhbərliyi Baş Qərargah şöbə müdiri Respublika Senatorluğu üzvü
12 Kadri Kaplan 1922- Müdafiə Nazirliyi Baş Katibliyi Hərəkat üzvü Respublika Senatorluğu üzvü
13 Kamil Qaravəlioğlu 1927-2012 Quru Hərb Akademiyası tələbəsi Respublika Senatorluğu üzvü
14 Osman Köksal 1916-1982 Prezident Mühafizə Alayı komandiri Respublika Senatorluğu üzvü
15 Fikrət Kuytak 1915-1962 Türkiyə Quru Qoşunları Hərəkat şöbə müdiri Respublika Senatorluğu üzvü
16 Sami Kiçik 1916-2011 Baş Qərargah V. Şöbəsi Respublika Senatorluğu üzvü
17 Sezai Okan 1919-1991 Baş Qərargah PI. Prens. şöbəsi Respublika Senatorluğu üzvü
18 Fahri Özdilək 1898-1989 I Ordu komandiri Respublika Senatorluğu üzvü
19 Məhmət Özgünəş 1921-1992 61-ci tümən topçu komandirliyi Respublika Senatorluğu üzvü
20 Səlahəddin Özgür 1925-2007 Dəniz Hərb Akademiyası tələbəsi Respublika Senatorluğu üzvü
21 Şükran Özqaya 1925-2014 3-cü Zirehli Briqada Piyada Tabor Komandiri Respublika Senatorluğu üzvü
22 Heydər Tuncqanad 1921-2002 Hava Hərb Akademiyasının müəllimi Respublika Senatorluğu üzvü
23 Əhməd Ulduz 1921-2009 4-cü Tümən 13 Topçu Toburu Komandiri Respublika Senatorluğu üzvü
24 Müzəffər Yurdakuler 1915-1995 Respublika Senatorluğu üzvü
25 Alparslan Türkeş 1917-1997 Quru Qüvvələri Komandirliyi NATO Şöbəsi müdiri 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Dehli hökumət müşaviri
26 Orxan Kabibay 1918-2002 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Brüssel hökumət müşaviri
27 Orkan Ərkanlı 1924-1995 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Mexiko hökumət müşaviri
28 Münir Kösəoğlu 1922-2002 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Stokholm hökumət müşaviri
29 Mustafa Kaplan 1923-2017 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Lissabon hökumət müşaviri
30 Müzəffər Karan 1916-2006 Tank Taboru Hərəkat və Təhsil Zabiti 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Oslo hökumət müşaviri
31 Şefik Soyuyücə 1924- 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Kopenhagen hökumət müşaviri
32 Fazil Ağqoyunlu 1911-1976 Baş Qərargah Rəisliyi Mühafizə Taboru Komandiri 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Kabil hökumət müşaviri
33 Rüfət Baykal 1922-2000 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Təl-Əviv hökumət müşaviri
34 Dündar Taşər 1925-1972 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Rabat hökumət müşaviri
35 Numan Əsin 1929- I Ordu Qərargahı Hərəkat Başqanlığı 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Madrid hökumət müşaviri
36 İrfan Solmazər 1925-2008 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Haaqa hökumət müşaviri
37 Müzəffər Özdağ 1933-2002 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Tokyo hökumət müşaviri
38 Əhməd Ər 1927-2017 1960-cı il 13 noyabrdan sonra Liviya hökumət müşaviri

Həbslər və Yassıada məhkəmə prosesləri[redaktə | əsas redaktə]

Yassıada (Demokratiya və Azadlıq adası)

Bundan sonra çevriliş qüvvələri bir-bir hökumət üzvləri və iqtidar meyilli hərbiçiləri Ankara Hərbi Məktəbinə gətirildilər. General Yusif Dəmirdağ, 2-ci Ordu komandiri Suat Koyaş və siyasətçi Refik Koraltan həbsə alındı. Hərbiçilər Bürhanəddin Uluç, Abdullah Tardu və Sami Küçük Çankaya Köşkündə prezident Cəlal Bayarı nəzarətə götürdülər. Ölkə daxili səfərdə olan Adnan Menderes isə Kütahyada Aqasi Şən və Muhsin Batur tərəfindən saxlanılmış və təyyarə ilə paytaxta gətirilmişdir. Ümumilikdə bir çox hökumət üzvü çevrilişin ilk günündə Hərbi Məktəbdə həbs edilmişdir.

Şahidlərin dediyinə görə məktəbdə bir çox DP-li siyasətçi təhqirlərə və fiziki zorakılığa məruz qalmışdır. Bu açaldıcı hərəkətlərə dözə bilməyən Namiq Gədik məktəbin pəncərəsindən özünü ataraq intihar etmişdir. Bəzi iddialara görə o əsgərlər tərəfindən atılaraq öldürülmüşdü. Həbs dövründə 10-a qədər DP-li siyasətçi vəfat etmişdi.

MBK rəhbəri Camal Gürsəl çevrilişin ilk günlərində DP-lilərin mühakimə olunmayacağını desədə həm MBK-nin bəzi üzvlərinin, həm də professorların məsləhəti və təzyiqi ilə prezident,baş nazir, nazirlər və millətvəkillərindən ibarət bütün bir iqtidar Yassıadaya aparıldılar və burda onlara qarşı məhkəmə prosesləri başladı.

Yassıada Mahkemesi (2).jpg
Yassıada Mahkemesi.jpg
Yassıada məhkəmələri


Məhkəmə prosesini aparmaq üçün Yüksək Ədalət Divanı yaradılır.Bu qurumun ölüm hökmündən başqa bütün qərarları müzakirə edilmədən yerinə yetirilməli idi. Ölüm cəzaları isə MBK-nin üzvləri tərəfindən təsdiq edildikdən sonra icra ediləcəkdi.

Keçmiş iqtidar sahiblərinin Yassıadadakı həbs müddəti zamanı baş verən hadisələrdən biri propaqanda filminin çəkilməsi idi.Bu filmdə DP-lilərə "vətən xaini" damğası vurulur və onlara adada yaxşı rəftar edildiyi göst ərilirdi. DP-li siyasətçilərə qarşı edilmiş bu aşağılayıcı hərəkətlər yalnız adi insanların deyil,hətta bəzi MBK üzvlərinin də iradına səbab olmuşdur.

Məhkəmə prosesləri 14 oktyabr 1960-cı ildə böyük idman zalında yaradılmış salonda başladı. Ilk günlər müttəhimlərin əleyhinə material azlığından müttəhimlərin əleyhinə gələcəkdə gülünc qarşılanaraq tənqid ediləcək iddialar qaldırıldı. Bunlar "köpək işi","körpə işi","Barbara işi" kimi iddialar idi. Lakin vaxt keçdikcə təqsirləndirilən şəxslər daha ciddi işlərlə günahlandırılmağa başladılar. Korrupsiya qalmaqalları, Kayseri, Topqapı, Çanaqqala və universitet hadisələri və s. Bunlardan ən önəmlisi isə "konstitusiyanın pozulması" işi idi.

Yassıada məhkəmələrinə 1961-ci il 15 sentyabrda yekun vuruldu. Menderes son məhkəmədən əvvəl intahara cəhd etdi. Xəstəliyi ilə bağlı ona verilən dərmanları günlərlə dilinin altında gizlədən Menderes onları udaraq komaya düşdü. Eks baş nazirsiz keçirilən məhkəmədə yekun qərar olaraq 15 nəfərə ölüm, 31 nəfərə ömürlük, 418 nəfərə isə 4-20 il arası cəzalar verildi.123 nəfər bəraət aldı.

Geri qaldı MBK-nin ölüm cəzalarını təsdiq etməsinə. Bu zaman da komitə üzvləri arasında fikir ayrılığı yarandı. 9 hərbiçi edamların tam ləğvini, 13 nəfər isə hamısının təsdiq edilməsini istəyirdi. MBK ölüm cəzalarından yalnız 4-nü təsdiqlədi. Bunlar Bayar, Menderes, Polatkan və Zorlu idi. 78 yaşında olan Cəlal Bayarın cəzası yaş limitinə dair qanununa əsasən ömürlük həbslə əvəz olundu. Digərləri isə Imralı adasına aparıldılar. 16 sentyabrda Zorlu və Polatkanın edam cəzaları icra edildi. Uğursuz ölümə cəhtdən sonra sağalan Menderes isə 17 sentyabrda edam edildi. Ömürlük və digər həbs cəzalarını alan siyasətçilər Kayseri tədricxanasına göndərildilər.

Türkiyə çevrilişdən sonra[redaktə | əsas redaktə]

Bütün cəzalar tətbiq edildikdən sonra Türkiyə siyasi vəziyyətində sakitlik yarandı. 27 may çevrilişindən sonra yeni yaranmış mühit cemiyyetde "ikinci respublika" adlanmağa başladı. Ilk dəfə bu ifadə Türkiyə dövlət başqanı statusunu daşıyan Gürsəl işlətmişdi.

1961-ci 9 iyunda yeni konstitusiya qəbul edildi. Bu qanunnamə hərbi çevrilişin qanuniliyini müdafiə edir və atatürkçülük idealarına sadiq qalırdı. Ən əsas yenilik insanlara , əsasəndə işçilərə və tələbələrə çox geniş azadlıqlar verilirdi. Sağ və solçular arasında münasibətlərin tamamilə pisləşdiyi dövrdə bu azadlıqlar qanlı qarşıdurmalara səbəb oldu.

27 may çevrilişi hökumətin orduda nəzarətini zəiflətdi və gələcək hərbi inqilablara şərait yaratdı. Camal Gürsəldən başlayan adət 1989-a qədər davam etdi. Beləki bu ilə qədər prezident postuna adəti olaraq ordunun qərargah rəisi seçilirdi.

Sonrakı illərdə Türkiyədə milliyətçilik ideaları daha da gücləndi. Belə bir mühitdə kürd problemidə baş qaldırdı və çiçəkləndi.

Kayseridə həbs həyatı yaşayan DP-lilərin haqları uğrunda mübarizəni partiyanın idea sələfi olan Ədalət Partiyası aparırdı. ƏP-in sədrliyinə Süleyman Dəmirəl gəldikdən sonra bu mübarizə daha da intensivləşdi. Nəhayət Dəmirəl iqtidara gəldikdən sonra Yassıada məhkumları 1966-cı il 8 avqustda əfv fərmanı ilə azadlıqlarına qovuşdular.Lakin onlar siyasətlə məşğul ola bilməzdilər. DP-lilərin siyasi qadağasının ləğvi uzun müddət gündəmdə qaldı. 1973-cü ildə hakimiyyətə gələn CXP-MSP koalisiyası 2 aprel 1974-cü ildə DP-lilərə siyasi əfvin verilməsi qanununu qəbul etdi.

22 may 1987-ci ildə Menderes, Polatkan və Zorlunun məzarlarının Imralıdan köçürülməsini təmin edəcək qanun məclisdən keçdi. Lakin ailələrinin onlar üçün dövlət səviyyəsində vida mərasiminin keçirilməsinin rəd edilməsi bu prosesi dondurdu. Yalnız 1990-cı ilin 17 sentyabrında keçmiş nazirlərin məzarları dövrün prezidenti Turqut Özalında qatıldığı böyük bir mərasimlə Istanbulda dəfn edildi.

Istinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Heydər Tuncqanad "27 mayıs 1960 Devrimi,Diktadan Demokrasiye" (1996)
  • Tofiq Çavdar "Birinci bölüm:Türkiyede demikrasi tarihi (1950-1995)" (1996)
  • Orxan Ərkanlı "Anılar...Sorunlar...Sorumlular - 27 Mayıs 1960 - 12 Mart 1971 Türkiyesi" (1972)
  • Cəlal Bayar "Kayseri Cezaevi Günlüğü"
  • Əli Fuad Başgil "27 Mayıs İhtilali ve Sebepleri, Çeltüt Matbaası" (1966)
  • Tələt Aydəmir "Talât Aydemir'in Hatıraları" (1968)
  • Can Dündar-Bülənt Çaplı "Ismet Paşa" (2007)
  • Cüneyt Arcaürək "Çankaya" (2007)
  • Nazlı Ilıcak "27 Mayıs Yargılanıyor" (2008)
  • Abdi Ipəkçi-Ömər Sami Coşar "İhtilalin İçyüzü 2 cilt" (1965)

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

12 sentyabr hərbi çevrilişi