Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhd (2016)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhd
After coup nightly demonstartion of president Erdogan supporters at Taksim square. Istanbul, Turkey, Eastern Europe and Western Asia. 19 July,2016.jpgÇevriliş əleyhinə küçələrə bayraqlarla doluşan insanlar
Tarix 1516 iyul 2016
Yeri Ankara[1]  • İstanbul[2]  • Malatya[3]  • Muğla[4]
Səbəbi AKP—Gülən hərəkatı qarşıdurması
Nəticəsi ● Ordu qüvvələri və polis arasında gərgin qarşıdurma olmuş, mülki şəxslər həlak olmuşdur.[5]
Türkiyə Böyük Millət Məclisi bombalanmışdır.[6]
● Ölkə daxilində çevrilişcilərə qarşı həbslər və araşdırmalar başladı.[7][8]
● Ümumilikdə 83.045 Türkiyə Silahlı Qüvvətlərindən çıxarıldı.[9]
● 2 ay müddətində, üç aylıq dövrdə 7 dəfə fövqəladə vəziyyət elan edildi.[10][11][12]
● Hökumət siyasətinə qarşı çıxan müxtəlif bölmələr tərəfindən çevrilişci olduğu iddia edilən insanların təsviyyəsi, fövqəladə vəziyyət rejimində hökumət tərəfindən genişləndirilmiş və müxtəlif anti-hökumət qruplarına qarşı tədbirlər görülmüşdür.[13][14][15][16]
Münaqişə tərəfləri
Yurdda Sülh Şurası
Türkiyə 65-ci Hökümət
Komandan(lar)

Fətullah Gülən
Adil Öksüz
Səmih Tərzi
● Məhməd Dişli[17]
● Muharrem Kösə[18]
● Akın Öztürk (iddia)[19]

Rəcəb Tayyib Ərdoğan
Binəli Yıldırım
Ümid Dindar[20]
Zekai Aksakallı[21]

Tərəflərin qüvvəsi

1-ci ordudan bir qrup əsgər[22]
2-ci ordudan bir qrup əsgər
Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrindən bir qrup əsgər[23]
Türk Dəniz Qüvvələrindən bir qrup əsgər[24]
Jandarma Ümumi Komandirliyindən bir qrup əsgər
Dəstəkləyənlər:
Gülən hərəkatı (iddia)
CIA (iddia, ABŞ tərəfindən rədd edildi)[25][26]
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri BƏƏ (iddia)[27][28]
Misir Misir (iddia)[29]

Türkiyə Silahlı Qüvvələri yüksək vəzifəliləri[30]
Ümumi Təhlükəsizlik Müdirliyi[31]
Milli Kəşfiyyat Təşkilatı[32]
● Mülki şəxslərin dəstəyi[33]

İtkilər

● 36 ölü[34][35]
● 22 həbsdə ölüm[36]
● 49 yaralı
Sikorski UH-60 vertolyotu[37]

248 ölü (180 mülki şəxs, 62 polis, 6 əsgər)[38][39]

Ümumi itkilər
Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhd (2016) is located in Turkey
Ankara
Ankara
Istanbul
Istanbul
Marmaris
Marmaris
Malatya
Malatya
Kars
Kars
Türkiyədə dövlət çevrilişinə cəhd (2016) (Turkey)

● Ümumilikdə 1539 yaralı[40]
● Bəzi ictimai binalar bombalanaraq ziyan gördü[41]
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Türkiyədə dövlət çevirlişinə cəhd2016-cı il 15 iyul tarixində İstanbulAnkarada baş vermiş dövlət çevrilişi cəhdi. Çevrilişə cəhd edənlərin məqsədi Türkiyədə mövcud hakimiyyəti devirmək idi. Özünü Yurdda Sülh Konseyi adlandıran bir qrup Türk Silahlı Qüvvələrinin rəsmi internet saytında və TRT-də yayımlanan bildirişdə ordunun dövlət idarəçiliyini ələ aldığını, ölkədə fövqəladə vəziyyət və küçəyəçıxma qadağası tətbiq edildiyini elan etdi. İlk növbədə Ankarada polis akademiyası partladıldı. Daha sonra İstanbulda Atatürk Hava Limanı, TRT, AKP-nin Ankara qərargahı zəbt olundu. Türkiyə Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargah rəisi Hulusi Akar və ordunun komanda heyətinə daxil olan bəzi generallar, eləcə də prezidentin baş katibi əsir alındı. Türkiyə Böyük Millət Məclisi havadan atəşə tutuldu.

Küçələrə tanklar çıxarıldı. Ölkənin hava limanları, körpü və magistral yolları nəzarət altına alındı. TRT telekanalı, ardınca da Doğan Media Mərkəzi ələ keçirildi. AKP hökumətinin fəaliyyət imkanları iflic edildi.

Türkiyədə baş vermiş hərbi çevrilişə cəhdin qarşısını almaq üçün keçirilən əməliyyat zamanı 265 nəfər, o cümlədən 104 qiyamçı hərbçi və 161 mülki şəxs şəhid oldu, yüzlərlə insan yaralandı. Hərbi çevrilişə cəhd edənlər arasında həbs olunan hərbçilərin sayı 3000-ə çatdı. Hadisə ilə əlaqədar 34 general, yüzlərlə hərbçi, hakim, prokuror saxlanıldı.

İstanbuldaki Boğaziçi və Fatih Sultan Mehmet köprüsünün jandarma tarafından bağlanılması ile başlayan vaxda, TBMM başqanı İsmail Kahraman və təxmini 50-yə qədər millətvəkilinin məclistə olduğu vaxd F-16 döyüş təyyarələri məclis üzərində uçuş edərək parlamenti dörd dəfə bombaladı. Ankaranın Beştepe səmptində yerləşən Cumhurbaşkanlığı Sarayına bombalama cəhdi olsada da uğurlu olmamışdır, Muğla'nın Marmaris bölgəsində bir oteldə olan prezident Recep Tayyip Erdoğana qarşı suiqəsdə cəhd olundu. Baş qərargah rəisi Hulusi Akar, Quru Qoşunları komandiri Salih Zeki Çolak, Hava Qüvvələri komandiri Abidin Ünal ve Jandarma Baş komandiri Galip Mendi çevrilişi gerçəkləştirən əsgərlər tərəfindən girov götürüldü.

Hadisələr bağlı olaraq Prezident Recep Tayyip ErdoğanCNN Türkdə FaceTime vasitəsi ilə etdiyi müraciətdə xuntaya heç bir imkanın verilməyəcəyini bildirərək xalqı meydanlara çıxıb çevrilişə qarşı çıxmağa çağırdı. Bununlada ölkənin bir çox şəhərlərində mitinqlər təşkil edildi.

16 iyul səhərinə kimi ordu və polisin şərikli əməliyuatları nəticəsində çevriliş basdırıldı.Bu hadisələr nəticəsində 104-ü çevrilişçi əsgərlər olmaqla 300-dən artıq insan həyatını itirdi,1491 nəfər isə yaralandı.

Istanbul Bakırköy Respublika Baş Prokurorluğu,Anadolu Respublika Baş Prokurorluğu tərəfindən Türkiyə Cinayət Məcəlləsinin "höküməti aradan qaldırmaq","prezidentə qarşı sui-qəsd","əhalini üsyana təhrik etmək" və s. digər maddələr əsasında cinayət işi qaldırıldı. Aparılan araşdırmalar nəticəsində müxtəlif rütbəli 8036 hərbiçi həbs edildi. Həbs edilənlər yalnız əsgərlər deyildi. Bura professorlar,müəllimlər,idmançılar və digər peşə sahibləri var idi. Onların sayı günü-gündən artdı. Konstitusiyaya əsasən ölkədə 3 aylıq fövqəladə vəziyyət elan edildi.

Çevrilişdə səbabkarı kimi uzun illərdir ABŞ-da yaşayan dini xadim Fətullah Gülən və tərafdarının adı çəkilir (Fətullahçı Terror Təşkilatı).

Hərbi çevrilişə cəhd 1962, 1963, 1969 və 1971-dən sonra uğursuz olan 5-ci müdaxilə kimi tarixə keçdi.

Hadisələr[redaktə | əsas redaktə]

  • İstanbulda Boğaziçi körpüsüFateh Sultan Mehmet körpüsü bir qrup jandarma tərəfindən nəqliyyat hərəkəti dayandırıldı.
  • Türkiyə Silahlı Qüvvələrindən bütün mətbuat mərkəzlərinə Ölkə idarəsinə bütünlüklə əl qoyuldu şəklində mesaj göndərildi.Bu mesaj TSQ-ın internet saytında da yayımlandı.
  • TRT ələ keçirildi və aparıcı Yurdda Sülh Konseyinin imzası olan bir bəyanatı oxumağa məcbur edildi.
  • Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Hulusi Akar girov götürüldü.
  • Atatürk Beynəlxalq Hava Limanına tanklar yeridildi və işi dayandırıldı. Burada 47 şəxsi hərəkatçı F-16-dan buraxılan bombalar nəticəsində həyatını itirdi.
  • İstanbulSakaryada etiraz edən xalqa atəş açıldı, İstanbulda 2, Sakaryada 8 nəfər yaralandı.
  • 1. Ordu komandanı orgeneral Ümid Dündar Bu TSQ-nin dəstəkləmədiyi bir hərəkətdir şəklində açıqlama verdi.
  • Türkiyənin müxtəlif yerlərində gecə boyunca azan oxuduldu.
  • Ankarada yerləşən Milli İstihbarat Təşkilatında atışma oldu.
  • Türkiyənin baş naziri Binəli Yıldırım çevrilişçilərin hərbi helikopterlə vurulacağını bildirdi.
  • 1. Ordu komandanı orgeneral Ümid Dündar bir müddətliyinə Türkiyə Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargah rəisi vəzifəsini icra etdi.
  • Boğaziçi körpüsündə hərəkəti dayandıranlardan 50 nəfər təslim oldu.
  • Ankarada 60 nəfərin həyatını itirdiyi açıqlandı.
  • 754 TSQ əsgəri həbs olundu. 5 general, 29 polkovnik vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı.
  • Baş Qərargahdan bayıra çıxarılan tanklar barikada məqsədi ilə kamazların olduğu əraziyə atəş açdı.
  • 16 əsgərin ölü tapıldığı, 200 nəfərin həbs olunduğu açıqlandı.
  • Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi Hulusi Akar xilas edildi.

Reaksiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan:

  • "Mən hazırda ölkəmin Ali Baş Komandanı olaraq bunu çox açıq şəkildə deyirəm, qurucusu olduğum partiyanın bütün üzvlərini, milli iradəsi olan cümhurun özünü, xüsusilə şəhərlərdə insanları meydanlara çağırıram. Bu çevrilişi edənlərə layiqli dərsi verəcəyik".
  • "Türkiyə Silahlı Qüvvələrində olan xainlər üzə çıxdı. Hamısı bir-bir təmizlənəcək. Bunun əvəzini çox ağır ödəyəcəklər".
  • "Millətin silahı ilə milləti vururlar".

Baş Nazir Binəli Yıldırım:

  • "Bunu edənlər ən ağır şəkildə əvəzini ödəyəcəklər".

İstanbul valisi Vasip Şahin:

  • "Türkiyədə hərbi çevriliş planı uğursuz oldu".

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Halka ateş açıldı! Yaralılar var..." Haber7 (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  2. "İstanbul'da polis ve asker çatışıyor". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  3. "Malatya 2. Ordu Komutanlığı'nda hareketli saatler - 2 tank halka ateş açtı". www2.karar.com (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  4. "Marmaris'te Erdoğan'ın oteli vuruldu!". Milliyet (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  5. "İstanbul'da Polis ve Asker Çatışıyor". Haberler.com (türk). İstanbul. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  6. "TBMM bombalandı". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  7. "Darbecilere soruşturma başlatıldı | STAR". Star.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  8. "http://www.milliyet.com.tr/tum-turkiye-de-darbecilere-gozalti-gundem-2278776/". Milliyet (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  9. "'KHK'lerle toplam 2 bin 614 kurum kapatıldı' - Gazete Şûjin". Gazetesujin.net (türk). 22 iyul 2017. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  10. "Erdoğan: 3 ay süreyle OHAL ilan edildi". birgun.net (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  11. "OHAL bir kez daha uzatıldı". birgun.net (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  12. "MGK'dan OHAL kararı". www.ntv.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  13. "Darbe Girişimi Gerekçesiyle Başlatılan Haksız Açığa Almalara Son Verilmeli, Eğitimde Sözleşmeli İstihdamdan Vazgeçilmelidir!". Eğitim Sen (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  14. "Kılıçdaroğlu: "Darbe Biliniyordu; Bu Darbeden Fırsat Çıkardılar". Bianet (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  15. Erem, Onur (14 iyul 2017). "15 Temmuz Türkiye'de siyaseti nasıl değiştirdi?". BBC News Türkçe (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  16. Kucuksahin, Sukru (12 sentyabr 2016). "Kurds become new target of Ankara's post-coup purges". Al-Monitor (ingilis). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  17. "Tümgeneral Mehmet Dişli gözaltına alındı (2) (YENİDEN)". Hürriyet (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  18. "Darbeyi planlayanlardan Albay Muharrem Köse'nin cebindeki atama listesi ortaya çıktı". www.sozcu.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  19. "'Cunta liderliği' suçlamasıyla gözaltına alınan Orgeneral Akın Öztürk'e ters kelepçe". T24 (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  20. "Genelkurmay'dan ilk açıklama: Darbe girişimi engellendi". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  21. Gazetesi, Evrensel. "Genelkurmay Özel Kuvvetler Komutanı: Duruma hakimiz". Evrensel.net (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  22. "1. Ordu Komutanı'ndan askeri kalkışma açıklaması". Ensonhaber (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  23. "Genelkurmay Başkanı Vekili Dündar: Kendi vatandaşına kurşun sıkan grubun cinneti". Diken. 15 iyul 2016. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  24. "Deniz Kuvvetleri'nde darbe girişimi gecesi! Boğazları kapatacaklarmış..." Milliyet (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  25. "Turkish prosecutor claims CIA, FBI trained coup plotters". RT International (ingilis). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  26. Arango, Tim; Yeginsu, Ceylan (2 avqust 2016). "Turks Can Agree on One Thing: U.S. Was Behind Failed Coup". The New York Times (ingilis). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  27. Arab, The New. "Abu Dhabi links with Israel exposed in leaked emails". alaraby (ingilis). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  28. "UAE ambassador's hacked emails 'show' alleged role in Turkey coup". soL InternationaL (ingilis). 4 iyun 2017. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  29. Stack, Liam (18 iyul 2016). "In Egypt, Many Leaders Quietly Cheered Turkish Coup Plotters". The New York Times (ingilis). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  30. "Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü Kalın: TSK'nın komuta kademesi görevinin başında | STAR". Star.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  31. "Darbecilere müdahaleyi neden ordu değil de polis yaptı?". www.sozcu.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  32. "MİT'ten açıklama: Genelkurmay Başkanı görevinin başındadır". www.ntv.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  33. "Halk darbeye karşı meydanlarda". www.aa.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  34. "Başbakan açıkladı: Kaç darbeci öldürüldü ?". İhlas Haber Ajansı (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  35. "FETÖ'nün darbe girişiminde şehit sayısı 246'ya yükseldi". Anadolu Ajansı. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  36. Arab, The New. "Turkish colonel arrested following coup found dead in cell". alaraby (ingilis). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  37. "Dakika dakika darbe girişimi - 15-16 Temmuz 2016". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  38. "Darbe girişimi 12-13 Kasım | 15 Temmuz'da yaralanan yurttaş yaşamını yitirdi". Diken. 12 noyabr 2016. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  39. "Astsubay Dağdaş'ı FETÖ'cüler şehit etmiş". www.hurriyet.com.tr (türk). İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  40. "FETÖ'nün darbe girişiminde şehit sayısı 246'ya yükseldi". Anadolu Ajansı (türk). Türkiye. İstifadə tarixi: 20 may 2020.
  41. Keskin, Kemal (17 iyul 2016). "Darbe Teşebbüsünde Bombalı Saldırıya Uğrayan Kamu Binaları". Gayrimenkul Haber (türk). Türkiye. İstifadə tarixi: 20 may 2020.