Türklər Azərbaycanda

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Türklər

?
Adlandırılırlar ?
Sayları və yaşadığı ərazilər
Cəmi: 9 363 000 nəfər (2017-ci il)[1]

Bütün Azərbayan ərazisində
Dili Türkcə · Azərbaycanca
Dini Sünnilik · Şiəlik
Qohumluluğu Türk xalqları

Türklər Azərbaycanda dedikdə, Azərbaycan Respublikasında yaşayan türklər nəzərdə tutulur.Hansı ki həmin türklər tarixən bu ərazilərdə yaşayıblar Cənubi Qafqazın ən qədim xalqlarındandır Səcuqların gəlişi ilə Türk xalqı Cənubi Qafqazda üstünlük təşkil etdi.

Qədim zamanlarda indiki Azərbaycanda midiyalılar yaşayırlardı. Bu midiyalıların kim olduğu indiyə qədər kəşf edilməmişdi. Fəqət son zamanlarda bunların da Turan qövmlərindən olduqlarına qənaət hasil edilmişdir.

Hicrətdən 1181 sənə əvvəl burada yaşayan məsağitlər (massagetlər) Tomris xan adlı bir hökmdarın idarəsi altında olaraq o zaman fars və İran padşahı olan Keyxosrov ilə müharibə edib, onu məğlub və pərişan etmiş.

Bu hadisənin məzmunu belədir: Əhəməni padşahı Kir massaget hökmdarı Tomrisi tabe etmək istəyir. Ona görə də ona evlənmək təklif edir. Lakin Tomris bu təklifi rədd edir. Belə olduqda müharibəyə əl atılır, qoşunların hücumu üçün Araz üzərindən körpülər salınır. Tomris Kirə bildirir: "Midiyalıların padşahı! Öz niyyətindən əl çək! Axı sən əvvəlcədən nə bilirsənki, bu körpülərin salınması sənin xeyrinə qurtaracaq?! Bu işdən əl çək, öz dövlətinə hökmdarlıq et və bizim öz ölkəmizdə hökmranlıq etməyimizə paxıllığın tutmasın..."

Kirin qoşunları Arazı keçərək hiylə ilə Tomrisin oğlu da daxil olmaqla massagetlərdən çoxunu əsir aldılar. Bu xəbəri eşidən Tomris Kirə bildirir: "...sən massaget qoşunlarının üçdən birini həyasızcasına məhv edə bildin, yaxşısı budur, oğlumu geri qaytarvə özün də, nə qədər ki, sağ-salamatsan, mənim torpağımdan çıx get. Əgər belə etməsən, and olsun massagetlərin hökmdarı Günəş allahına ki, nə qədər acgöz olsan da, səni qanla doyduracam".

Tomris dediyinə əməl etdi. Massagetlər qalib gəldi. Kir öldürüldü. Bu hadisə elmi-kütləvi və bədii cəhətdən işıqlandırılmışdır: M.İsmayılov. Sənin ulu babn.Bakı, 1989 Y.Mahmudov. Tarixin atası və tariximiz Xalq qəzeti, 4 oktyabr 1991ci il.

Məsağitlər ağ hun türkləri deməkdir, zira vaxtilə hunlar gəlib Midiyada və Xəzər dənizinin sahilində yerləşdikdən sonra məsağit, abtlit, alan, xəzər, hərqan, türkman kimi növbənöv adlar almışlardır.

Belə, Azərbaycanda çox qədimdən ağ hun türkləri məskən salmış və əsl əhalisini də türklər təşkil eləmişdir.

Bundan əvvəl Çin türkləri ən çox ipək ticarətilə məşğul olduqlarından soğdiyə türkləri vasitəsilə Çindən gətirdikləri ipəkləri Midiya türklərinə, bunlar da bizanslılıara satarlardı. Bu surətlə Midiya türkləri Çin ilə Bizans imperiatorluğu arasında ticarət işlərində böyük bir vasitə və amil olurlardı. Hətta bu səbəbdən miladın 567-ci sənəsində (hicrəti-nəbəviyyədən 55 sənə əvvəl) Çin və Turan padşahı (Muğan xan), İran padşahlarından (Nuşirəvan Xosrovi-əvvəlin) yanına Manyax adlı bir elçi göndərmişdi.

I Xosrov Nuşirəvan 531-579-cu illərdə hökmranlıq etmişdir.

Hicrətdən 55 sənə əvvəl Bizans ilə Çin arasında ticarət edənvə ticarətə vasitə olan Midiya türkləri təbii ki, lap çox sənə əvvəl buraya gəlmiş və Midiyada sakin olmuşlardır.

Hicrətdən iki əsr sonra Xürrəmiyə qəbiləsinin və Babəkin Azərbaycanda zaman-zaman vücuda gətirdikləri fitnə və fəsadınödəsindən gələ bilmədiklərindən Abbasiyə xəlifələri Türküstandan Afşin və Buğanın komandaları altında türk qəbilələrini cəlb elədilər, türklər İran təriqilə Azərbaycana gəlib xürrəmilərin Bizans və xəzərlər ilə əlaqə və irtibatlarını kəsmək üçün əvvəlcə Tiflisi, sonra Şirvanı zəbt etdilər. Bunun dalınca Xürrəm şəhərini mühasirə və Babəki tutub edam etdilər. Çox qanlı müharibələr baş verdi. Atəşpərəstlərin ibabadətxanaları təxrib edilərək atəşləri söndürüldü. Əhali qismən fərrar və qismən də dini-mübini-islamı qəbul elədi. O zaman bu türklər Azərbaycanda yerləşib qaldılar və onların arasında quz, səlcuq, türkmən, qazax, cavanşir, cəbrayıl, kəngərli və sair qəbilələr var idi. Və indi də Azərbaycanda bu adlarda bəzi şəhər və qəzalar belə vardır. Bu gün burada əslən türk olmayan əhalidən yalnız 50 mindən çox talışlar (Lənkəranda) və yüz mindən çox tatlar Gəncə, Bakı, Quba şəhərlərində qalmışlardır. Qalanların hamısı türkdürlər.

Beləliklə, türklərdən bir qismi hicrətin 190 sənəsilə 220 sənəsi arasında zühur edən Babək üsyanında Azərbaycana gəlmişlərsə də, yuxarıda ərz edildiyi kimi, türklərin Azərbaycanda məskunlaşması hicrətdən lap çox əvvəl baş vermişdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. "Population by ethnic groups".

2. Babək haqqında: Z.Bunyadov, Azərbaycan VII-IX əsrlərdə. Bakı, 1989; Səid Nəfisi, Azərbaycan Qəhrəmanı Babək Xürrəmdin. Bakı, 1990.

3. Cahangir Zeynaloğlu, Müxtəsər Azərbaycan tarixi, Bakı, Azərbaycan Dövlət kitab Palatası, 1992

Vikipediya Bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediya kömək edə bilərsiniz.
Əgər mümkündürsə, daha dəqiq bir şablondan istifadə edin.
Bu məqalə sonuncu dəfə 194.135.152.177 tərəfindən redaktə olundu. 19 ay əvvəl. (Yenilə)