Təhsil haqqı
Təhsil haqqı — təhsil müəssisələri tərəfindən təhsil və ya digər xidmətlər üçün tutulan haqlardır. Dövlət xərcləri ilə (hökumətlər və digər dövlət təşkilatları tərəfindən) yanaşı, təhsil haqqı ödənişləri vasitəsilə edilən özəl xərclər bəzi ölkələrdə təhsil müəssisələri üçün gəlirin ən böyük mənbələrindən biridir. Əksər inkişaf etmiş ölkələrdə, xüsusən Skandinaviya və Kontinental Avropa ölkələrində, universitet və digər ali təhsil də daxil olmaqla, təhsilin bütün növləri üçün ya heç bir təhsil haqqı tətbiq olunmur, ya da yalnız cüzi (nominal) ödənişlər mövcuddur.[1]
Beynəlxalq müqayisə
[redaktə | vikimətni redaktə et]Təhsil haqqı siyasəti qlobal səviyyədə kəskin fərqlənir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (OECD) ölkələrində ali təhsilin maliyyələşdirilməsi əsasən iki fərqli model üzrə həyata keçirilir: dövlət tərəfindən tam maliyyələşdirilən pulsuz təhsil modeli və tələbələrin təhsil xərclərində pay sahibi olduğu ödənişli model.[2]
Avropa modeli
[redaktə | vikimətni redaktə et]Skandinaviya ölkələrində (Danimarka, Finlandiya, Norveç, İsveç) və Almaniyada dövlət universitetlərində yerli və Avropa İttifaqı vətəndaşları üçün təhsil haqqı tətbiq edilmir.[3] Bununla belə, son illərdə Finlandiya və İsveç kimi bəzi ölkələr Aİ/AİB xaricindən gələn əcnəbi tələbələr üçün məcburi təhsil haqqı qaydalarını tətbiq etməyə başlamışdır.[4]
Anqlo-Sakson modeli
[redaktə | vikimətni redaktə et]Amerika Birləşmiş Ştatları, Böyük Britaniya, Kanada və Avstraliyada təhsil haqqı ali təhsil müəssisələrinin əsas gəlir mənbəyini təşkil edir. ABŞ-də özəl universitetlərdə illik təhsil haqqı $50.000-ı keçə bildiyi halda, Böyük Britaniyada dövlət tərəfindən yerli tələbələr üçün maksimum təhsil haqqı həddi (yuxarı limit) müəyyən edilir.[5]
Sosial-iqtisadi təsirləri
[redaktə | vikimətni redaktə et]Təhsil haqqının artırılması və ya ləğv edilməsi cəmiyyətdə sosial bərabərlik və təhsilin əlçatanlığı baxımından geniş müzakirə olunur:
- Təhsilin əlçatanlığı: Yüksək təhsil haqqı aşağı gəlirli ailələrdən olan gənclərin ali təhsil almasında maliyyə maneəsi yaradır və tələbə borclanmasını artırır.[6]
- Təhsilin keyfiyyəti: Təhsil haqqından əldə olunan gəlirlər universitetlərin tədqiqat imkanlarını, laboratoriya infrastrukturunu və akademik heyətin təminatını yaxşılaşdırmağa imkan verir.[7]
- Maliyyələşmə balansı: Pulsuz təhsil modeli dövlət büdcəsinə yük saldığı üçün bəzi ölkələr "faydalanan ödəyir" (user-pays) prinsipini tətbiq edərək təhsil xərclərini dövlət və tələbə arasında bölüşdürürlər.[8]
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Garritzmann, Julian L. The Political Economy of Higher Education Finance. The Politics of Tuition Fees and Subsidies in OECD countries, 1945-2015 (ingilis). Basingstoke: Palgrave Macmillan. 2016. ISBN 978-1-137-55731-5.
- ↑ "Education at a Glance 2023: OECD Indicators" (ingilis). OECD Publishing. 12.09.2023. 2024-12-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2026.
- ↑ "National Student Fee and Support Systems in European Higher Education 2023/2024" (ingilis). Eurydice / European Commission. 24.11.2023. 2022-06-19 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2026.
- ↑ "Tuition fees in Sweden" (ingilis). Swedish Institute. 2026-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2026.
- ↑ "Trends in College Pricing and Student Aid 2023" (ingilis). College Board. 18.10.2023. 2026-08-30 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30.08.2026.
- ↑ Johnstone, D. Bruce. Financing Higher Education: Worldwide Perspectives and Policy Issues (ingilis). Routledge. 2010. ISBN 978-0415881432.
- ↑ Barr, Nicholas. "Higher Education Funding". Oxford Review of Economic Policy (ingilis). 20 (2). 2004: 264–283. doi:10.1093/oxrep/grh015.
- ↑ Marcucci, Pamela N. "The Politics of Student Funding Policies". International Higher Education (ingilis) (71). 2013: 7–9.