Məzmuna keç

Təhsil müəssisəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Taras Şevçenko adına Kiyev Milli Universiteti

Təhsil müəssisəsi (tədris müəssisəsi) (ing. educational institution) — şəxsiyyətin təlim, tərbiyə, inkişafı və özünütəkmilləşdirilməsi məqsədilə daimi və fasiləsiz əsasda təhsil prosesini həyata keçirən təşkilatdır.

Təhsil müəssisəsi təhsil sisteminin bir halqası və pedaqogikanın institusional əsasıdır. Azərbaycanda təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti əsasən "Təhsil haqqında" qanunla tənzimlənir.[1]

Təhsil müəssisələri dövlət, ümumi və ya xüsusi mülkiyyət formalarına əsaslanır. Onlar hüquqi şəxsdir və nizamnamə əsasında fəaliyyət göstərirlər.[2]

Təhsil müəssisəsinin yaradılması, bir tərəfdən müəyyən ərazidə təhsil fəaliyyətinə olan ehtiyacla, digər tərəfdən isə zəruri maddi-texniki, elmi-metodik bazanın və pedaqoji kadrların mövcudluğu ilə müəyyən edilir.

Təhsil müəssisələrinin vəzifələri onların səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir. Ümumilikdə, bu vəzifələr insanın hərtərəfli inkişafından, onun istedadının, əqli və fiziki qabiliyyətlərinin üzə çıxarılmasından, yüksək mənəviyyatlı şəxsiyyət kimi tərbiyə olunmasından və iqtisadiyyatın ixtisaslı mütəxəssislərlə təmin edilməsindən ibarətdir.

Müxtəlif dövlətlərdə təhsil müəssisələri dindən ayrı (dünyəvi) və ya dini (teoloji) ola bilər.

Təhsil müəssisəsinin statusunun mühüm elementi onun özünüidarəetməsi (muxtariyyət) prinsipidir. Dövlət təhsil müəssisələri tərəfindən göstərilən təhsil xidmətlərinin keyfiyyətinə nəzarət etməlidir.[3]

Təhsil müəssisələrinin qısa tarixi icmalı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qədim Misirdə məktəb təlimi haqqında ilk məlumatlar e.ə. III minilliyə aid edilir.

Qədim Yunanıstanda və ellinistik dövlətlərdə e.ə. III əsrdə antik dövrün sonuna qədər mövcud olmuş üçpilləli təhsil sistemi (müxtəlif səviyyəli məktəblər) formalaşmışdır.

Əl-Qarauin Universiteti 859-cu ildə Fəs şəhərində (Mərakeş) təsis edilmişdir. O, "dünyanın fəaliyyətdə olan ən qədim daimi ali təhsil müəssisəsi" hesab olunur.[4]

Azərbaycan ərazisində isə orta əsrlərdə məktəb və mədrəsələr əsas təhsil müəssisələri hesab olunurdu. Məsələn, Naxçıvan və Təbriz kimi şəhərlərdə böyük elmi mərkəzlər fəaliyyət göstərmişdir.[5]

Qədim rus yazılarında "məktəb" (rus. школа) termini ilk dəfə 1382-ci ildə işlədilmişdir.

Digər ölkələrdə terminin qanunvericiliklə müəyyən edilməsi nümunələri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bir çox Qərb ölkələrinin təhsil müəssisələri sisteminə aşağıdakılar daxildir:

  • Erkən uşaq təhsili müəssisələri (ing. Early childhood);
  • İbtidai səviyyə (ing. Primary);
  • Orta səviyyə (ing. Secondary);
  • Sonrakı və ali təhsil müəssisələri (ing. Further and higher education).

"Təhsil müəssisəsi" termininin tətbiqinin əsaslandırılması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycanın müasir "Təhsil haqqında" qanununda "tədris müəssisəsi" termini əvəzinə "təhsil müəssisəsi" terminindən istifadə olunur. Eyni zamanda, Azərbaycan Konstitusiyasında hələ də "tədris müəssisəsi" ifadəsi işlədilməkdədir. Lakin qanunvericiliyə əsasən, bu terminlər eynimənalı hesab olunur.

Terminologiyadakı bu keçid, birincisi, "Təhsil" və "Təlim" anlayışlarını "Fasiləsiz təhsil" (Ömür boyu təhsil) konsepsiyası çərçivəsində bir-birindən fərqləndirmək cəhdidir.[6]

İkincisi, müasir şəraitdə təhsil fəaliyyətinin subyektlərinə təkcə ənənəvi tədris müəssisələri deyil, həm də həm formal, həm də qeyri-formal təhsil sahəsində insanın təhsil hüququnu təmin edən digər fiziki və hüquqi şəxslər də daxil edilmişdir.

Üçüncüsü, beynəlxalq praktikada təhsil xidmətləri konsepsiyasının geniş tətbiqi "təhsil xidməti təminatçısı (provayderi)" termininin istifadəsinə səbəb olmuşdur ki, bu da "tədris müəssisəsi" terminindən daha geniş anlayışdır. Məhz buna görə Beynəlxalq Standart Təhsil Təsnifatı (ISCED-2011) iki tərifi fərqləndirir:

  • Təhsil müəssisəsi (ing. educational institution) — əsas məqsədi təhsil vermək olan rəsmi təşkilatdır (məktəb, kollec, universitet və ya təlim mərkəzi). Belə təşkilatlar adətən akkreditasiya olunur və milli hakimiyyət orqanlarından rəsmi fəaliyyət icazəsi alırlar.
  • Təhsil provayderi (təminatçısı) (ing. education provider) — təhsil xidmətlərinin göstərilməsi əsas və ya köməkçi məqsədi olan təşkilatdır. Bura dövlət təhsil müəssisəsi ilə yanaşı, xüsusi müəssisə, qeyri-hökumət təşkilatı və ya təhsil profilli olmayan dövlət təşkilatı da daxil ola bilər.[7]

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə təhsil müəssisələrinin növləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Azərbaycan Respublikasının Təhsil haqqında Qanununa əsasən, Azərbaycanda təhsil müəssisələri mülkiyyət növünə görə dövlət, bələdiyyə və xüsusi (o cümlədən beynəlxalq) formalarda fəaliyyət göstərir. Təhsil müəssisələrinin növləri təhsilin pillələrinə və proqramların xüsusiyyətlərinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:[8]

  • Məktəbəqədər təhsil müəssisələri — bir yaşından altı yaşınadək uşaqların erkən yaş dövründə təlim-tərbiyəsini və məktəbə hazırlığını həyata keçirir (körpələr evi, körpələr evi-uşaq bağçası, uşaq bağçası, xüsusi uşaq bağçası);
  • Ümumi təhsil müəssisələri — şagirdlərin intellektual, fiziki və mənəvi inkişafını, ibtidai, ümumi orta və tam orta təhsil səviyyələri üzrə biliklərin mənimsənilməsini təmin edir (ibtidai, ümumi orta və tam orta məktəblər, liseylər və gimnaziyalar);
  • Peşə təhsili müəssisələri — müxtəlif peşə sahələri üzrə ixtisaslı kadr hazırlığını həyata keçirir (peşə məktəbləri, peşə liseyləri və peşə təhsil mərkəzləri);[9]
  • Orta ixtisas təhsili müəssisələri — cəmiyyətin və əmək bazarının tələbatına müvafiq olaraq müxtəlif sahələr üzrə orta ixtisas təhsilli mütəxəssis hazırlığını təmin edir (kolleclər);
  • Ali təhsil müəssisələri — yüksəkixtisaslı mütəxəssislərin və elmi-pedaqoji kadrların hazırlığını həyata keçirir (universitetlər, akademiyalar, institutlar və ali məktəb statuslu digər qurumlar);
  • Xüsusi təhsil müəssisələri — sağlamlıq imkanları məhdud olan şəxslərin təhsili və reabilitasiyası üçün nəzərdə tutulur;
  • Məktəbdənkənar təhsil müəssisələri — uşaq və gənclərin asudə vaxtının təşkili, yaradıcılıq və fiziki inkişafı üçün fəaliyyət göstərir (uşaq-gənclər inkişaf mərkəzləri, idman və musiqi məktəbləri).

Bundan əlavə, Azərbaycanda elmi müəssisə və təşkilatlar da (məsələn, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının institutları) magistratura və doktorantura səviyyələrində təhsil fəaliyyəti həyata keçirmək hüququna malikdirlər. Təhsil müəssisələri həmçinin fəaliyyətinin məzmununa görə hərbi, dini və ya internat tipli ixtisaslaşmış müəssisələr ola bilərlər.[10]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "Təhsil haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu". e-qanun.az (az.). 5 iyul 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2026.
  2. ↑ Paşayev, Ə. B.; Rüstəmov, F. Ə. Pedaqogika: dərslik. Bakı: Maarif. 2002. 45–48.
  3. ↑ "Educational institution definition". Law Insider (ingilis). 18 avqust 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2026.
  4. ↑ The Guinness Book Of Records, Published 1998, ISBN 0-553-57895-2, P. 242.
  5. ↑ Mərdanov, M. C. Azərbaycan təhsil tarixi. 1. Bakı: Təhsil. 2011.
  6. ↑ "Lifelong learning and the terminology of education". UNESCO (ingilis). İstifadə tarixi: 8 may 2026.
  7. ↑ "International Standard Classification of Education. ISCED 2011 / UNESCO" (PDF). 6 yanvar 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 aprel 2017.
  8. ↑ "Azərbaycan Respublikasının Təhsil Qanunu". e-qanun.az (az.). 5 iyul 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2026.
  9. ↑ "Peşə təhsili haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu". e-qanun.az (az.). 11 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 may 2026.
  10. ↑ Mərdanov, Misir. Azərbaycan Respublikasının təhsil sistemi. Bakı: Təhsil. 2012.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Təhsil_müəssisəsi&oldid=8912769"