Tələbat

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Tələbat - düşüncədən doğan və fərdin, kiçik və ya böyük insan qruplarının istək, arzu və məqsədlərini müəyyən edən faktor.

İzahat[redaktə | əsas redaktə]

Tələbat düşüncənin nəticəsidir və insanlar da fərqli düşündüyü üçün onlar həyatda fərqli istəklərə və nəticələrə malik olurlar. Bu baxımdan insan düşüncəsinə əsaslanaraq meydana gələn tələbat, şəxsi fərqli istək və arzulara sövq edir. Məsəl üçün, böyük yaradıcı potensiala, yaxud xüsusi bacarığa və istedada malik insanın bu potensialı korporativ, yoxsa ictimai məqsədlərə yönəltməsi, həmin şəxsin düşüncə tərzinin hansı istiqamətə meyl etməsindən və bu meylliliyin motivini təşkil edən şəxsin daşıdığı mədəniyyətdən asılıdr.

Düşüncədən qaynaqlanan tələbat özlüyündə üç hissəyə bölünür. Bunlar maddi, mənəvi, o cümlədən maddi və mənəvi ehtiyacın sintezindən formalaşan birgə tələbatdır. Biz hər bir fərdin, sosial qrupun, alt cəmiyyətin və bütövlükdə cəmiyyətin həyatında tələbatın formalaşması prosesini yaxından izləsək asanlıqla görəcəyik ki, onlar maddi, mənəvi, yaxud da hər iki tələbatın sintezindən formalaşan birgə ehtiyacın ödənilməsi zərurətindən meydana gəlir.

Mənəvi və maddi tələbat[redaktə | əsas redaktə]

Mənəvi tələbat - fərdin və insan qrupunun qarşısında hər hansı maddi məqsəd müəyyən etmədən onu mənəvi cəhətdən stimullaşdırmaqla aktiv sosial mövqelərə sövq edən ehtiyacdan ibarətdir. Məsəl üçün, şəxsin öz insanlıq, qohumluq və ya dostluq borcunu yerinə yetirməsi onun üçün heç bir maddi əhəmiyyət kəsb etmir və şəxs bu zaman heç bir əvəz güdmür. Cəmiyyətin sosial həssas olan insan qruplarına etdiyi yardım da hər hansı əvəz güdmədən mənəvi ehtiyacdan qaynaqlanan tələbatın nəticəsidir.

Maddi tələbat - fərdin və insan qrupunun daha münasib həyat tərzinin fiziki ekvivalentini reallaşdırmağa yönəlmiş ehtiyacından ibarətdir. Gündəlik həyatla bağlı yüzlərlə misallar çəkmək mümkündür. Məsəl üçün, insanlar daha münasib həyat tərzinə nail olmaq üçün müəyyən əvəzli ictimai faydalı əməklə məşğul olurlar. Yaxud da, elə hal da ola bilər ki, bu zaman insan nəinki əvəzli ictimai faydalı əməyin nəticəsi olaraq hər hansı mənfəət əldə edir, hətta əldə etdiyi mənfəətdən xərcləyərək daha münasib həyat tərzini digər maddi tələbatda axtarır. Məsəl üçün, şəxsin müalicə olunmaq üçün tibb xidmətinə müraciət etməsi onun sağlamlığını bərpa etmək məqsədilə bağlıdır. Bu halda şəxsin maddi tələbatı daha münasib həyat tərzinin reallaşması üçün sağlam vücudun əldə olunmasına yönəlmiş ehtiyacda ifadə olunur. Başqa bir misal. Cəmiyyət olaraq dövlətin vergilərin yığımına dair hüquqi münasibətləri tənzimləyən qanun qəbul etməsi və ya onu təkmilləşdirməsi də maddi tələbatı ifadə edən ehtiyacın nəticəsidir. Bu halda dövlət vergi hüquq münasibətlərini yaratmaqla və bu münasibətlərin əsasını təşkil edən qanunvericiliyin daha əlverişli olması üçün onu təkmilləşdirməklə vergi hüquq münasibətlərini ictimai maraqlar naminə inkişaf etdirir və nəticədə hüquqi və fiziki şəxslərin daha da əlverişli olan fəaliyyətini təmin etməklə, bunun da müqabilində dövlətin büdcə daxil olmalarının artımı dinamikasına nail olur.

Tələbatların sintezi[redaktə | əsas redaktə]

Maddi və mənəvi ehtiyacın sintezindən formalaşan birgə tələbat özündə hər iki komponentləri birləşdirir. Şəxsin təhsilə yatırdığı investisiya onun maddi və mənəvi tələbatının ödənilməsinə yönəlmiş ehtiyacından irəli gəlir. Şəxs təhsil əldə etməklə aktiv sosial statusa malik olaraq ictimai faydalı olmaq üçün düşündüyü mənəvi tamlığını təmin edir, digər tərəfdən də əldə etdiyi biliklərin müqabilində əvəzi ödənilən əlverişli əməklə məşğul olmaqla maddi tələbatını ödəyir. Yaxud da, dövlət idarəetmə zamanı ədaləti və qanunun aliliyini təmin etməklə maddi, həm də mənəvi tələbatın ödənilməsinə yönəlmiş ehtiyacını ifadə edir. Bu halda dövlətin maddi tələbatı ordunun, iqtisadiyyatın, beynəlxalq siyasətin və çoxsaylı digər sahələrin güclənməsində, mənəvi tələbatı isə cəmiyyətdə birgə dəyərlərin qorunub inkişaf etdirilməsində, dövlət və vətəndaş münasibətlərində qarşılıqlı etimadın güclənməsində, yeni gələn nəsillərin vətənə sədaqət ruhunda tərbiyə olunmasında və digər məsələlərdə ifadə olunur.

Maddi və mənəvi tələbat, həm də maddi və mənəvi tələbatın sintezindən formalaşan birgə tələbat hələ nəticə demək deyil. Lakin, meydana gələn tələbat arzu olunan nəticənin əldə edilməsi üçün məqsədləri dəqiq müəyyən edən və artıq gözlə görsənməyə və fiziki ekvivalentdə ifadə olunmağa başlayan əsas mərhələdir. Bu ana qədər proseslər daha çox müəyyənləşmə prosesində və ümumidən xüsusiyə doğru mühakimə və əsaslandırmalara yönəlmiş mərhələlərdə ifadə olunurdu.

Tələbatın realizəsi sisteminin iş prinsipinə uyğun olaraq bu mərhələdə tələbatın ölçülə bilən istək və məqsədləri müəyyən olunmaqla proses başa çatır. Artıq tələbat özünün nə istədiyini və bu istəyin ölçülə bilən nəticəsinin əldə edilməsi üçün məqsədlərini müəyyən edir. Bu mərhələdən isə tələbatın ödənilməsi üçbucağının növbəti olan-elm mərhələsi hərəkətə başlayır.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Rauf Məcidbəyli. İnsan resurslarının idarə edilməsi. Bakı, 2013.