Tallin tarixi
Danimarka Krallığı 1219–1227
Qılınc Qardaşları Ordeni 1227–1237
Tevton Ordeni 1237–1238
Danimarka Krallığı 1238–1332
Livoniya Ordeni (protektorat) 1332–1340
Danimarka Krallığı 1340–1343
Livoniya Ordeni (protektorat) 1343–1346
Tevton Ordeni 1346–1347
Livoniya Ordeni 1347–1561
İsveç Krallığı 1561–1600
Livoniya hersoqluğu (Polşa–Litva Birliyi) 1600
İsveç Krallığı 1600–1710
Rusiya Çarlığı (Moskva dövləti) 1710–1721
Rusiya İmperiyası 1721–1917
Rusiya Respublikası 1917
Rusiya Sovet Respublikası 1917–1918
Şablon:Flaqifikasiya/Estoniya Respublikası 1918
Şablon:Flaqifikasiya/German Empire Alman işğalı 1918
Şablon:Flaqifikasiya/Estoniya Respublikası 1918–1940
Şablon:Flaqifikasiya/Union of Soviet Socialist Republics Sovet işğalı 1940–1941
Şablon:Flaqifikasiya/Nazi Germany Alman işğalı 1941–1944
Şablon:Flaqifikasiya/Estoniya Respublikası 1944
Şablon:Flaqifikasiya/Estonian Soviet Socialist Republic Sovet işğalı 1944–1990
Şablon:Flaqifikasiya/Estoniya Respublikası (keçid dövrü) 1990–1991
Erkən arxeoloji tapıntılar göstərir ki, indiki Tallin şəhər mərkəzində 5,000 il əvvəl kiçik bir ovçu-balıqçı icması yaşamışdır.[1] Burada tapılan Daraqlı keramika mədəniyyəti təxminən e.ə. 3000-ci ilə, İpli keramika mədəniyyəti isə təxminən e.ə. 2500-ci ilə aiddir.[2]
Orta əsrlər dövrü
[redaktə | vikimətni redaktə et]
Təxminən 1050-ci ildə Tallində, Toompea təpəsində ilk qala tikilmişdir.[3] (almanca alm. Domberg – “Kafedral təpəsi” mənasını verir).
Novqorod və Skandinaviya arasında ticarət üçün mühüm liman kimi, şəhər 13-cü əsrin əvvəllərində Şimal səlib yürüşləri dövründə Tevton cəngavərləri və Danimarka krallığının genişlənmə hədəfinə çevrildi və yerli əhaliyə xristianlıq zorla qəbul etdirildi. Tallin üzərində Danimarka hakimiyyəti 1219-cu ildə başladı.
1285-ci ildə o dövrdə Reval adlanan Tallin, Hanza ittifaqının ən şimal üzvü oldu – bu, Şimali Avropada alman şəhərlərinin ticarət və hərbi ittifaqı idi. 1346-cı ildə Danimarka kralı Revalı və Şimali Estoniyadakı digər torpaqları Tevton ordeninə satdı. Orta əsr Revalı Qərbi Avropa ilə şərqdə Novqorod Respublikası və Moskva Böyük Knyazlığı arasında ticarət yolunun kəsişməsində strateji mövqeyə malik idi. Təxminən 8,000 nəfərlik əhaliyə malik şəhər güclü divarlar və 66 müdafiə qülləsi ilə möhkəmləndirilmişdi.
Müasir dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]Old Thomas adlı yaşlı döyüşçü fiquru 1530-cu ildə Tallin Bələdiyyə Sarayının qülləsinə qoyulmuşdur və sonradan şəhərin simvollarından birinə çevrilmişdir.
İslahat dövrünün ilk illərində şəhər lüteranlığa keçdi. 1561-ci ildə Reval İsveç krallığının tərkibinə daxil oldu. Daha sonrakı illərdə şəhər Polşa–Litva Birliyi tərəfindən də iddia edildi, lakin İsveç şəhəri vermədi.[4]
Böyük Şimal müharibəsi zamanı 1710-cu ildə taunla zəifləmiş Tallin İsveç Estoniyası ilə birlikdə Rusiya imperiyasına təslim oldu. 19-cu əsrdə şəhər sənayeləşdi və liman əhəmiyyətini saxladı. 1908-ci ildə Rusiya çarı II Nikolay və İngiltərə kralı VII Edvard dənizdə görüşdü.
Dünya müharibələri və aralıq dövr
[redaktə | vikimətni redaktə et]1918-ci il 24 fevralda Tallində Estoniyanın müstəqilliyi elan edildi. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra şəhər qısa müddət Alman imperiyası işğalı altında qaldı və daha sonra Estoniyanın paytaxtı oldu. İkinci Dünya Müharibəsində Estoniya əvvəlcə Sovet İttifaqı tərəfindən, sonra isə 1941–1944-cü illərdə Nasist Almaniyası tərəfindən işğal edildi.
1944-cü ilin martında Sovet hava hücumu nəticəsində şəhər ciddi şəkildə dağıldı. 1944-cü ilin sentyabrında Almanların geri çəkilməsindən sonra Tallin yenidən Sovet İttifaqının nəzarətinə keçdi.
1980-ci ildə Yay Olimpiya Oyunlarının yelkən yarışları Tallində keçirildi. Bu dövrdə Tallin televiziya qülləsi və digər müasir binalar tikildi. 1991-ci ildə Estoniya müstəqilliyini bərpa etdi.
Şəhərin bölgüsü
[redaktə | vikimətni redaktə et]Tallin tarixən üç əsas hissədən ibarət olmuşdur:
- Toompea (Domberg) – hakimiyyət mərkəzi olmuşdur; burada yepiskoplar, Danimarka və İsveç valiləri, Tevton ordeninin rəhbərləri yerləşirdi. Bu ərazi 1877-ci ilə qədər ayrıca şəhər idi və bu gün Estoniya parlamenti və hökuməti burada yerləşir.
- All-linn (Köhnə şəhər) – Hanza dövrünün ticarət mərkəzi olmuşdur və orta əsrlərdə şəhərin iqtisadi əsasını təşkil etmişdir.
- “Yeni Eston şəhəri” – köhnə şəhərin cənubunda yerləşir və zamanla genişlənmişdir.
Tallin heç vaxt tamamilə dağıdılmamışdır, lakin 1524-cü ildə Reformasiya dövründə bir çox kilsələr qarət edilmişdir. İkinci Dünya Müharibəsində ağır bombardmana baxmayaraq, Orta əsr Köhnə şəhərinin böyük hissəsi qorunub saxlanmışdır. 1997-ci ildə Tallin Köhnə şəhəri UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ "Villu Kadakas: pringlikütid Vabaduse väljakul". 25 aprel 2009. 22 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2026.
- ↑ Alas, Askur. "Tallin mərkəz meydanının sirri" (eston). EE. 5 noyabr 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 oktyabr 2008.
- ↑ Ertl, Alan. Avropanı Anlamağa Doğru. Universal-Publishers. 2008. səh. 381. ISBN 978-1-59942-983-0. 26 sentyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 may 2026.
- ↑ Nowodworski, Witold. "Polşa və İsveç münasibətləri". Przegląd Historyczny (polyak). 12 (1). 1911: 19, 24.