Tatar memarlığı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Əcem məscidi. Tatar memarlığında elektikanın misalı

Tatar memarlığı (tatar. Татар архитектурасы) — tatar xalqının memarlığı. Onun nümunələri Rusiya Federasiyasının müxtəlif bölgələrində və həmçinin Finlandiyada və Qazaxıstanda tapmaq olar.[1]

Tarix[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Tatarıstan tarixi

Yazılan tarixi mənbələr daha çox siyasi məsələlərə toxunur. Buna görə tatar memarlığı tarixi üçün əsas mənbə arxeologiyadır. Bundan əlavə, Sovet dövründə Krım tatarlara qarşı törədilən represiyalarına görə, tatar xalqının etnogenezinin formalaşdırmasının Qızıl Orda dövrüsünə toxunmurdu. Bunun əvəzində, araşdırmalarda orta Volqayanıdaki bulqar dövrü vurğulanırdı.

Bu vəziyyət 1950-ci illərdə dəyişib. Əvvəl 1951-ci ildə Saranskdan olan professor Səfərğaliyev tatar tarixinin Qızıl Orda dövrünə fikir verib. 1959-cu ildə isə Smirnov və Fyodorov-Davıdov Qızıl Ordanın və onun şəhərlərinin arxeoloji araşdırmaların hədəfləri haqqında məqalə yazıblar. Həmin il Fyodorov-Davıdovun rəhbərliyi altında Qızıl Orda şəhərlərinin qazıntıları başlanıb.[2]

Orta əsrlərdə tatar xalqının şəhər inşaatı və memarlığı üç dövlət çərçivəsində inkişaf edirdi: İdil Bulqariyası (X əsrin əvvəli - 1236), Qızıl Ordanın Bulqar ulusu (1240 - XV əsrin əvvəli) və Qazan xanlığı (1445-1552).[3]

İdil bulqarları[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: İdil bulqarları
Bulqar təpə qalasının fundamenti (XIII-XIV əsr, Tatarıstan, Bolqar)

Bulqar şəhərlərində, məsələn orta əsrli Qazanda feodal nəcibliyin iki mərtəbəli evləri, xan sarayı, məhkəmə, karvansray, ictimai hamam, türbələr və minarəli məscidlər var idi.[4]

X—XIII əsrlərdə İdil Bulqariyanın qəsəbələrində və şəhərlərində daş memarlığın çiçəkləməsi baş verirdi. Beləliklə, Qızıl Orda və rus işğallarından öncə bulqar memari məktəbi artıq formalaşıb.[5]

Qızıl Orda dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qızıl Orda

İslam dünyasının XIII-XIV əsrlərin memarlığı dekorativ incəsənəti ilə biləşməsi ilə xarakterizə olunur. Bu bulqarların memarlığına da təsir eləyib. Qızıl Ordadan öncəki dövründə mənadaşıyıcı rolu müxtəlif heyvanların, güllərin, yarpaqların və ya həndəsə fiqurların təsvirləri oynayırdı. Qızıl Orda dövründə isə bəzəkmə mürəkkəbləşib və ona artıq ya sadəcə bitkili ya da həndəsəli demək çətindir.[6]

Qazan xanlığı[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qazan xanlığı
Qazanın işğalı (ikonanın hissəsi)

Qızıl Ordanın süqutu zamanı tatar torpağlarında feodal qarşıdurmaların nəticəsində xaos yaranır[7] və XV əsrdə tatarlar şimala köçüb, Qazan xanlığını yaradırlar. Onun memarlığında artıq rus və Osman memarlıqlarının təsirlərini müşahidə etmək olar.[8] Bundan artıq, həm İdil bulqarlarıdan, həm də Qızıl Ordadan təsirlənən Qazan xanlığının memarlığı bölgənin memarlığında son müsəlman dövrü idi.[9]

Rusiya İmperiysının tərkibində[redaktə | əsas redaktə]

İvan Qroznının əmrinə görə, Qazanın sarayları və məbədləri məhv olunub, onların yerində isə yeni binalar və kilsələr tikilmiş. Qazan Kremli tamamilə yenidən tikilmişdi.[10] Mədəni mərkəzləri viran olunub, kütləvi qətllər və deportasiyalar tatarların milli mədəniyyətinin və o cümlədən memarlığının süqutu ilə nəticələnib.[7]

Sovet dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Sovet dövründə Tatarıstanın ruhani və memari abidələrinə qarşı törədilən zərər orta əsrlərin ən pis dövrləri ilə müqayisə olunur.[7] Məscidlərin tikintisi ancaq bəzi qəsəbələrdə 30-cu illərə dək davam edirdi. Bir sıra ruhani binalar məhv olunub və ya başqa məqsədlər üçün dəyişdirilib. Ancaq 80-ci illərdə məscidlərin tikilişi yenidən başlayır və onun iki üslubu var: ənənəvi (tatar memarlığı, minarəli damı ilə) və universal. Məscidlərin layihələrində yenilikləri və eyni zamanda Qazan xanlığının memarlığının bərpasının cəhdlərini müşahidə etmək olar.[11]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]