Tektonik hərəkətlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tektonik hərəkətlər
Elm Geologiya

Tektonik hərəkətlər — yer qabığı və üst mantiyada (tektonosferdə) baş verən və geoloji cisimlərin strukturunun dəyişməsinə səbəb olan mexaniki yerdəyişmələr. Yerin daxilində gedən proseslərlə əlaqədar Yer qabığında baş verən üfüqi və şaquli yerdəyişmələrə tektonik hərəkətlər deyilir .Tektonik hərəkətlər zamanı Yer səthində qırılmalar, qalxmalar, enmələr baş verir. Tektonik hərəkətlər adətən yer səthinin relyefində öz əksini tapır və Yer təkində müxtəlif səviyyədə  gedən fiziki-kimyəvi proseslərlə, habelə çox güman ki, Yerin fırlanma sürətinin dəyişməsilə bağlıdır. Tektonik proseslərin əsas enerji mənbələri bunlardır: radioaktiv elementlərin parçalanması nəticəsində ayrılan istilik enerjisi (radiogen istilik); Yerin özünün və habelə qismən Günəşin, Ayın və güman ki, bütöv­lükdə Qalaktikanın qravitasion enerjisi (səbəb: qeyri-müntə­zəm fırlanması); bəzi alim­lərin fikrincə, Günəş şüalanmasının akkumulyasion və transformasion enerjisi. Tektonik hərəkətlər təsnifat prinsiplərinə dair bir-bi­rindən fərqlənən müxtəlif fikirlər irəli sürülmüş, ümumiyyətlə, epeyrogenik, orogenik, undasion, ehtizazi, dalğalı və digər hərəkət növlərinə ayrılmışdır. Hazırda tektonik hərəkətlər təbiəti haqqında iki əsas konsepsiya məlumdur: 1. Yerin mantiya qatında maddələr mübadiləsi və diferensasiyasında fiziki-kimyəvi proseslərin həlledici rolu və şaquli hərəkətlərin ilkinliyi; 2. Yerin qeyri-müntəzəm fırlanması və ya qabığaltı konvektiv axınlarının təsiri altında yer qabığını təşkil edən ayrı-ayrı qaymaların (blokların), plitələrin yerdəyişmə hərəkəti. Mobilizm (plitə tektonikası nəzəriyyəsi) tərəfdarları tektonik hərəkətlər əsasən üfüqi istiqamətli olmasını qəbul edirlər; bəzi tədqiqatçılar hər iki istiqaməti vahid bir sistem hesab edirlər.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.