Terek vilayəti

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Terek vilayəti
Gerb
Gerb

43°01′00″ şm. e. 44°39′00″ ş. u.


Ölkə  Rusiya İmperiyası
İnzibati mərkəz Vladiqafqaz
Tarixi və coğrafiyası
Yaradılıb 1920
Ləğv edilib 1920
Sahəsi 60 868,9 km²
Əhalisi
Əhalisi 933 936[1] nəfər
Etnik tərkib Ruslar, çeçenlər, osetinlər, kabardalılar, inquşlar, balkarlar, ermənilər, gürcülər, almanlar, polyaklar
Terek vilayəti xəritədə
Ardıcıllıq
← Tersk kazak ordusu Dağlılar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası →
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Terek vilayəti — 1860-1920-ci illərdə mövcud olan Rusiya İmperiyasının inzibati vahididir. İnzibati mərkəz Vladiqafqaz şəhəridir.

Coğrafiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qərbdə Kuma çayından şərqdə Sulak çayına və şimalda Terek çayından cənubda Baş Qafqaz silsiləsinə qədər olan ərazini işğal etdi.[2]

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Yaradılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

1860-cı ildən Rusiyanın inzibati-ərazi vahidididir (İmperator II Aleksandrın fərmanı ilə yaradıldı, bölgənin idarə edilməsi haqqında əsasnamə 1862-ci ildə təsdiq edildi). Bölgəyə əvvəlcə səkkiz rayon: Arqun, İnquş, İçqeriya, Kabarda, Kumuk, Naqornı, Osetin and Çeçen daxil idi.[3][4]

29 noyabr 1866-cı ildə Mozdok əyaləti Stavropol diyarından Terek bölgəsinə ayrıldı.[5]

9 dekabr 1867-ci ildə Stavropol quberniyasından rayonun bir hissəsi olan Kizlyar şəhəri Terek bölgəsinə ayrıldı.[5]

1868-ci ildə əyalətin sərhəd şəhəri olan Georgeyvsk şəhəri Stavropol quberniyasından ayrılaraq Terek vilayətinin tərkibinə qatıldı.[5]

1869-cu ildə Qumuq və Dağlı rayonları Xasavyurt mahalına birləşdirildi.

1870-ci ildə Terek bölgəsində inzibati dəyişikliklər edildi. Osetiya və İnquş rayonları Vladiqafqaz rayonuna birləşdirildi. Dairələr hissələrə bölündü. 7 yeni rayon yaradıldı: Arqunski, Vedenski, Vladiqafqaz, Georgievski, Qroznı, Kizlyar və Xasavyurt. 1874-cü ildə Pyatiqorsk şəhəri Terek vilayətinə birləşdirildi. 1874-cü ildə Georgievs rayonu Pyatiqorsk rayonu adlandırıldı.[6]

Vilayət idarəsi 1 yanvar (13), 1871-ci ildə açıldı (30 dekabr 1869-cu il tarixli İdarə Heyətinin qərarı ilə (11 yanvar 1870)). 1886-cı il iyulun 1-də (13) İdarəetmə Senatının 21 mart (2 aprel) 1886-cı il tarixli ən yüksək fərmanına uyğun olaraq bölgə rəhbərliyi dəyişdirilərək Hərbi Nazirliyin tabeliyinə verildi.

1882-ci ildə Pyatiqorsk bölgəsi iki hissəyə bölündü - Pyatiqorsk və Nalçik. KMV, mərkəzi Pyatiqorskda olan Pyatiqorsk Dairəsinin bir hissəsi oldu.[7]

1888-ci ildə xalqın hərbi idarəetmə ləğv edildi, Terek bölgəsi üç hissəyə - Kizlyar, Pyatiqorsk və Sunjenski rayonlarına və dörd bölgəyə - Nalçik, Vladiqafqaz, Qroznı və Xasavyurt mahallarına bölündü.

1899-cu ildə Mozdok mahalı yaradıldı.

1905-ci ildə kazaklarıninquşların yaşadığı Sunjenski mahalı müvəqqəti olaraq Sunja kazak bölgəsinə və İnquş (Nazran) bölgəsinə ayrıldı. 1909-cu ildə isə İnquş və Sunjenski rayonları rəsmi olaraq bölündü.[4]

Ləğv edilməsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1920-ci ilin martında Terek vilayəti rəsmən ləğv edildi.

1921-ci il yanvarın 20-də keçmiş Terek vilayətinin ərazisində Dağlılar Muxtar Sovet Sosialist Respublikası və Terek quberniyası quruldu. Dağlılar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına əvvəlcə 8 rayon (Balkar, Diqorski, İnquş, Kabardin, Qaraçay, Osetiya, Sunjenski və Çeçen) və 2 muxtar şəhər - VladiqafqazQroznı daxil idi. 1922-ci ildə Diqorski rayonu Osetiyanın bir hissəsi oldu. Sonradan muxtar rayonlar (daha sonra muxtar vilayətlərə çevrildi) Dağlılar MSSR-dən çıxdılar. Yeni inzibati qurumlar Kabarda-Balkariya (1 sentyabr 1921), Qaraçay-Çərkəz Respublikası (12 yanvar 1922), Kabarda-Balkariya (16 yanvar 1922), Çeçenistan (30 noyabr 1922) yaradıldı.[8]

SSRİ MİK-in 1924-cü il 7 iyul tarixli dekreti ilə DMSSR ləğv edildi, ərazisində Şimali Osetiya və İnquş muxtar vilayətləri, Sunjen Milli Mahalı yaradıldı. Vladiqafqaz bilavasitə RSFSR MİK-in tabeliyində müstəqil inzibati vahid oldu. Qeyd edilən Şimali Qafqaz respublikalarına əlavə olaraq, keçmiş Terek vilayəti ərazisinin bir hissəsi hazırda Stavropol diyarı və Dağıstan tərkibinə daxildir.

İnzibati bölgü[redaktə | mənbəni redaktə et]

1899-cu ildə bölgəyə 8 rayon (şöbə) daxil idi:

Rayonlar Mərkəzi Rayon mərkəzlərinin gerbi! Sahə,
verst²
Əhalisi[1]
(1897),nəfər.
1 Vladiqafqaz rayonu Vladiqafqaz (43 740 nəfər) альт= 4 999,7 134 947
2 Qroznı rayonu Qroznı (15 564 чел.) альт= 10 187,1 226 035
3 Kizlyar rayonu Kizlyar (7282 nəfər) альт= 20 251,2 102 395
4 Mozdok rayonu Mozdok (7282 nəfər) альт= 5879,9 81 405
5 Nalçik rayonu Nalçik (4809 nəfər) альт= 9851,4 102 908
6 Pyatiqorsk rayonu Pyatiqorsk (18 440 nəfər) альт= 10 819,9 181 481
7 Sunja rayonu Sunja (3456 nəfər) альт= 3 273,7 115 370
8 Xasavyurt rayonu Xasavyurt (5312 nəfər) альт= 4 677 70 800
Rayonlar Respublika tabeli şəhər Şəhərin gerbi
1 Pyatiqorsk rayonu Georgiyevsk альт=

1905-ci ildən etibarən Terek bölgəsi 4 şöbə və 6 rayona: Pyatiqorsk, Mozdok, Kizlyar, Sunja və 6 rayon: Vladiqafkaz, Xasavyurt, Nalçik, Qroznı, Vedenski və Nazranovski bölündü. Terek Kazak ordusunun ərazisi hərbi olaraq 4 alay bölgəsinə: Volqa, Qorsko-Mozdok, Sunja-Vladiqafkaz və Kizlyar-Qrebenskiyə bölündü. Bu ərazi təxminən 2.009.047 hektar ərazini əhatə edirdi və bunlardan: a) hərbi ehtiyat torpaqları, b) ictimai stanitsa paylar və c) təqaüd müqabilində hərbi sinif zabit və məmurlarına torpaq sahələrindən ibarət idi.

Əhalisi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1897-ci ildə milli tərkib belə idi:[9]

Dairə Əsasən rus dillilər çeçenlər osetinlər kabardalılar inquşlar ukraynalılar noğaylar qumuqlar tatarlar və
balkarlar
avarlar ermənilər almanlar
Bütövlükdə bölgə 27,0 % 23,9 % 12,3 % 9,0 % 5,1 % 4,5 % 3,9 % 3,4 % 2,9 % 1,7 % 1,3 % 1,0 %
Vladiqafqaz 23,1 % 65,4 % 1,1 % 1,6 % 1,2 %
Qroznı 5,7 % 89,5 %
Kizlyar 52,5 % 4,0 % 30,9 % 4,6 %
Nalçik 4,7 % 2,7 % 62,9 % 4,6 % 22,5 %
Pyatiqorsk 67,9 % 2,5 % 1,7 % 13,8 % 2,4 % 3,2 %
Sunja 36,4 % 1,7 % 13,9 % 40,1 % 3,4 % 2,0 %
Xasavyurt 4,5 % 25,6 % 1,8 % 5,6 % 36,9 % 1,8 % 19,3 %
1886-cı ildə Terek vilayətinin etnik tərkibinin xəritəsi
Dairə polyaklar gürcülər türkmənlər kalmıklar farslar
Bütövlükdə bölgə
Vladiqafqaz 1,1 % 2,4 %
Qroznı
Kizlyar 1,0 % 1,0 % 1,4 %
Nalçik
Pyatiqorsk 1,2 % 1,4 %
Sunja
Xasavyurt

1913-cü ilə qədər ruslar bölgə əhalisinin 43%-ni təşkil edirdi.

Rəmzləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

15 mart 1873-cü ildə təsdiq edilmiş Rusiya imperatorluğunun Terek bölgəsinin gerbində — "Qara qalxanda sol tərəfdə gümüş dalğaya bənzər sapan var, arxasında qızıl dirəkdə İmperator standartı yerləşir. Qalxan qədim kral tacı ilə taclanır və İskəndər lenti ilə bağlanmış qızıl palıd yarpaqları ilə əhatə olunmuşdur."

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 "Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г."
  2. Силаев Н. Ю. Миграционная политика Российского правительства на Северном Кавказе во второй половине XIX века: практика и результаты. // Вестник Московского университета. 2002. — Сер. 8. История. — № 3 — C. 73—91.
  3. "Полное собрание законов Российской Империи. Собрание Второе. Том XXXVII. Отделение 1. 1862 г., закон № 38326". www.runivers.ru (rus). İstifadə tarixi: 2021-01-03. (#parameter_ignored_suggest)
  4. 1 2 Волкова, Наталия Георгиевна Этнический состав населения Северного Кавказа в XVIII — начале XX века. — М.: Наука (издательство), 1974.
  5. 1 2 3 "Хроника административно-территориальных изменений, коснувшихся Ставрополья с 1785 года по настоящее время". 2018-07-18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-06-01. (#parameter_ignored_suggest)
  6. ТЕРСКАЯ ОБЛАСТЬ • Большая российская энциклопедия - электронная версия
  7. Газета «Пятигорская правда». 23 января 2014 года. № 11 (7986)
  8. Гиоев М. И., Гойгова З. А., Гугов Р. Х., Улигов У. А. Победа Советов на Тереке — торжество ленинского интернационализма. / Предисл. Кониева Ю. И. — Орджоникидзе: Ир, 1983.
  9. "Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей". demoscope.ru (rus). İstifadə tarixi: 2021-01-03. (#parameter_ignored_suggest)

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]