Timbuktu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Timbuktu(fr. Tombouctou [tɔ̃buktu]; Koyra Chiini: Tumbutu) — Malidə qədim şəhər. Tumbuktu şəhəri Afrikanın ən qədim abidələrindən biri kimi turistləri cəlb edir. Bu şəhər keçmiş Mali imperiyasının şərqə açılan qapısı idi.[1]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Eyni adı daşıyan idari bölümün mərkəzi olan Timbuktu (Timbüktü) şəhəri, Malinin orta kəsimlərində Niger çayının büklüm etdiyi yerdə çayın sol sahilinə 10 km. qədər uzaqlıqda qurulmuşdur. Şəhərin tarixi XI yüzilın sonlarına qədər inər. Adını, Tuareqlərin yaz aylarında heyvanlarını otlatmaq üçün Niger çayı kənarında qurdukları çadırlarda yaşayan Büktü adındaki yaşlı bir qadından aldığı söylənir. Çadırların yerində qurulan kənd ticari bir qovşaqda olması dolayısıyla gedərək böyümüş və XIV yüzilda bölgənin önəmli bir şəhəri halına gəlmişdir. Böyük Səhranın cənub ucunda yer alan Timbuktudən ilk dəfə İbn Bətutə bəhs edir. 754-cü (1353-cü) ildə buraya gələn və hakimlərinin Bərbəri Sanhacə qəbiləsindən Missufə Bərbəriləri olduğunu söyləyən İbn Bəttuta şəhərin adını Tinbuktu (تنبوكتو) şəklində yazmaqdadır. Bəzi Ərəbcə qaynaqlarda Timbükt olarak keçən isim, Abraham Cresquesin 1376-cı ildə çizdiği Katalan Atlasında Tenbuch biçimində qeyd edilmiş, İngiliscəyə Timbaktu, Fransızcaya Tombouctou deyə keçmişdir. Şəhər Tadmeka, Gät, Fizan, Gao və Kanim yoluyla Misir, Hoggar (Haccar) yoluyla Tunis, Sicilmasə yoluyla Mərakeş, Mali yoluyla Qərbi Sudana bağlanmaqdadır.

Murabıtlar dönəmində (1056-1147) İslam dini Qərbi Sudanda yayıldı; Timbuktu və Cənnə şəhərləri önəmli mərkəzlər halına gəldilər. Mali sultanı Mansa Musa, sultanlığının sınırlarına qatdığı Timbuktunu (729/1329) önəmli bir İslam mədəniyəti mərkəzinə dönüştürdü. Qonşu ölkələrdəki Maliki fəqihlərini ölkəsinə çağırmak surətiylə elmi hərəkəti canlandırmaya çalışdı. Onun zamanında Timbuktu bölgədəki böyük şəhərlərdən biri, eyni zamanda önəmli bir elm mərkəzi oldu. Sultan, 1324-cü ildə hac dönüşündə Məkkədən gətirdiyi Əndülüs əsillı memar Əbu İshak İbrahim əs-Sahili əl-Gərnatiyə Timbuktudə Ərəb memarlığı tərzində Cingareybir (Djingər-bər) Camiini və Madugu sarayını inşa etdirərək bu üslubu ölkəsində inkişaf etdirdi. Bu illərdə tüccarların yanı sıra Mərakeşdəki elm mərkəzlərindən və Misirdən bir çox alim Timbuktuyə gəlib yerləşdi. Mansa Süleyman zamanında (1341-1360) daha da gəlişən Timbuktu 1430-cu ilə qədər Mali sultanlığının hakimiyətində qaldı. Parlaq dönəmlərindən birini yaşadığı bu dövrdə yaşlı bir xanım tərəfindən Timbuktu Universiteti olaraq da bilinən Sankorə Camii və XIV yüzilin sonlarına doğru Şeyx əl-Muxtar Həmahullah tərəfindən Sidi Yəhya ət-Tadilissi adına Sidi Yahya (Muhamməd Naddah) Camii yaptırıldı. İmam əl-Hac əl-Akīb 1577-1578-ci illərdə bu üç məscidi yenidən inşa etdirdi və ya önəmli əlavələr gerçəkləşdirdi.

Timbuktu 1430-cu ildə Tuareqlərin əlinə keçdi və 1468-ci ilə qədər onlarda kaldı. Şəhəri Tuareqlərdən alan Sünni Əli Ber yirmi dörd il sürən hükümdarlığı sırasında (1468-1492) şəhirdə büyük tahribat yaptı; alimlər və halk üzərində baskı uyguladı. Bu yüzdən halkın yanı sıra çok sayıda alim və tüccar başqa şəhirlərə göç ətti. Əli Berin eyni ailədən Songay Sultanı Askiya Muhamməd tarafından dəvrilməsindən sonra Timbuktu əski canlılığını təkrar kazanmaya başladı, şəhirdən ayrılanların pək çoğu gəri döndü. Böyləcə Timbuktu yənidən Qərbi Afrikanın ən harəkətli ilim və kültür mərkəzi halinə gəldi. Aynı zamanda əkonomik gəlişmə sağlandı və halkın rəfah səviyəsi yüksəldi. Tarixi dokusuyla diqqət çəkən Timbuktu bir asırdan fazla Songay Sultanlığının idarəsində kaldı. Şəhrin nüfusunun XVI. yüzilın başında 70.000 ilə 100.000 arasında olduğu tahmin ədilməktədir. Sankorə Camiinin bünyəsindəki mədrəsə başta olmak üzərə şəhrin çəşitli yərlərindəki 180 mədrəsədə 25.000 öğrəncinin əğitim gördüğü bəlirtilməktədir. Timbuktu mədrəsələri Kahirə və Fas mədrəsələriylə yakın münasəbət içindəydi. 1504 və 1512 yıllarında şəhri iki dəfa ziyarət ədən Həsən əl-Vəzzan burada Mağribdən gətirilən kitapların çok satıldığını və ticari hayatta ən fazla gəlirin kitap satışından əldə ədildiğini söyləməktədir. XVI. yüzilın ikinci yarısında Timbuktu, Siyah Afrikanın ən önəmli kültür mərkəzi oldu. Burada yətişən alimlər Məkkə, Qahirə, Mərakəş və Katsinaya gidərək İslam dünyasının fikri birikiminə büyük katkı sağladılar. Misir, Kuzəy Afrika və Əndülüs başta olmak üzərə İslam dünyasının çəşitli bölgələrindən çok sayıda alim Timbuktuyə gəldi. Aynı yüzilda Timbuktunün şöhrəti Avrupada da yayıldı. Müstahkəm oluşu və gizəmliliği yanında altın, fildişi, tuz, kərəstə və kölə ticarətinin önəmli mərkəzlərindən biriydi. Afrikanın kuzəy sahilləriylə Sahraaltı bölgələri arasında ən önəmli buluşma yəri olan Timbuktudə Fas, Mərakəş, Tuat və Dira gibi şəhirlərdən gələn Mağribli Sanhacə və Missufə Bərbəriləri ilə Ərəblər yanında Tunuslular, Misirlılar, Tuareqlər, Vəlatələr, özəlliklə Fulanilər, Mandinglər, Bornular, Bambaralar və Futalılar gibi Sahraaltının farklı millətlərindən insanlar yaşıyordu.

Bölgənin zənginliği komşu ülkələrin buraya göz dikməsinə yol açtı. Nitəkim Qərbi Sudanı ələ gəçirip oradaki zəngin altın yataklarına sahip olmak amacıyla Fas Sadi Sultanı Əhməd əl-Mansurun 999 (1591) yılında göndərdiği ordu Tondibi savaşında Gaoda hüküm sürən Songay Sultanlığını ortadan kaldırdı. Biladüssudanda ələ gəçirilən bol miktarda altın və binlərcə kölə Mərakəşə götürüldü. Sultanlığın toprakları Osmanlı sistəmi örnək alınıp bir əyalət halinə gətirildi və o sırada Songayın ikinci önəmli şəhri olan Timbuktu əyalət mərkəzi yapılarak Timbuktu paşalığı kuruldu. Songay sultanının yəni mərkəzdə paşalara tabi şəkildə yaşamasına izin vərildi. İşgal sırasında büyük tahribat görən Timbuktudə çok sayıda insan öldürüldü. Şəhrin öndə gələn alimlərindən olan və Sadilərə karşı ilk harəkəti başlatması dolayısıyla bu harəkətin səmbolü halinə gələn Əhməd Baba ət-Tinbükti ilə bərabər birçok alim Sadi başşəhrinə götürüldü. On dört yıl Mərakəştə kalan və orada Maliki fıkhı okutmaya dəvam ədən Əhməd Baba, 1017də (1608) Timbuktuyə döndü və Sankorə Mədrəsəsinin başına keçdi. Əhməd Baba aynı zamanda Timbuktudəki səksən özəl kütüphanənin ən büyüğünə sahipti və toplam 1600 cilt kitabı vardı.

Timbuktu Paşalığı dönəmində Biladüs-sudan və İslam dünyasının birçok bölgəsiylə yakın ilişkilər kuruldu; bu ilişkilər ilmi harəkətə də yansıdı. Malililər tahsil amacıyla Mağrib ülkələri və Misirdaki mədrəsələrə gidərkən Arap və Bərbəri asıllı alimlər Timbuktu gibi ilim mərkəzlərində dini ilimləri okuttu. Ancak Timbuktu paşalık dönəmində önəmli sıkıntılar yaşadı. Mağribli paşaların zulmü, Tuareq saldırıları, özəlliklə paşalığın son dönəmlərində paşalık mücadələsi yüzündən məydana gələn iç savaşlarda önəmli tahribata maruz kaldı. Ayrıca salgın hastalıklarda çok sayıda insan öldü. Diğər taraftan XVI. yüzildan itibarən Aravan və Vəlatə şəhirləri, Kādiriyyə və Ticaniyyə tarikatlarının güçlü olduğu bölgənin yəni dini mərkəzləri halinə gəldi. Timbuktu əski önəmini bir ölçüdə kaybətsə də bəzi paşalar buradaki ilmi və dini hayatı canlı tuttular. Mərakəşin idarəsindəki Biladüssudanın büyük kadısı burada oturmaya dəvam ətti. Tariħul-Fəttaş və Tariħus-Sudan gibi bölgə tarixinə dair iki önəmli əsərin müəllifləri bu dönəmdə yaşadı.

Mərakəşli askərlərin yərli kadınlarla əvliliğindən doğan və “arma” dənilən çocukları Əbül-Mahalli lidərliğində 1163tə (1750) Timbuktudə yönətimi ələ gəçirdilər. Onların zamanında əmirlərlə halkın təmsilcisi konumundaki kadılar arasında bəlli bir uyum ortamı oluştu. 1760ta Tuareqlərin zaptəttiği Timbuktu on yıl sonra Səgu Bambaralarının hakimiyətinə girdi. Tuareqlər 1792də yönətimi təkrar aldılar. Bu dəvirdə Timbuktu yəni bir kalkınma dönəminə girdi və çok sayıda tüccar şəhrə gəlməyə başladı. 1833tə Əhmədü Lobbo (Səku Amadü) tarafından kurulan Masina Sultanlığı, 1860lı yıllarda üçüncü Təkrur Dəvlətinin kurucusu əl-Hac Ömərin oğlu Əhməd əl-Kəbir əl-Mədəninin (Əhməd Tall) əgəmənliğinə keçdi. 1894tə Fransız işgal ordusu şəhri Qərbi Afrika sömürgəsinə ilhak ətti. Timbuktunün hıristiyanların hakimiyətinə girməsi müslümanlar üzərində dərin izlər bıraktı və büyük yankılar uyandırdı. Dəvlət işlərində çalışanların çocuklarına dini əğitim vərmək üzərə Timbuktudə bir okul açan Fransızlar (1910) Şəhri İslam dünyasından koparmaya çalıştılar. Ancak Timbuktulü alimlər Cəzayir və Misirlı alimlərlə irtibatlarını dəvam əttirdilər.

Malinin bağımsızlığını kazanmasının ardından Timbuktu yənidən İslam kültürünün mərkəzi halinə gətirildi. Timbuktu və ülkənin kuzəy bölgəsindəki bütün okullarda Ərəbcə zorunlu dil kabul ədildi. Malidə tarixi yazmaların bulunduğu ən önəmli kütüphanə, Timbuktudə 1970tə Birləşmiş Millətlər Əğitim və Kültür Təşkilatının girişimiylə Cəntrə də Documəntation ət də Rəchərchə Əhməd Baba (CƏDRAB) adıyla kuruldu və Küvəytin sağladığı maddi dəstəklə 1977də faaliyətə keçdi. Daha sonra çıkarılan bir kanunla burası yüksək əğitim ənstitüsünə dönüştürülərək Institut dəs Hautəs Ətudəs ət də Rəchərchəs Islamiquəs Əhməd Baba (IHƏRIAB) adını aldı. Bu mərkəzdə İslami ilimlər alanında toplam 18.000 yazma əsər bulunmaktadır. Əsərlərin tamamına yakını Ərəbcə olup çok azı mahalli dillərdən Songay, Fulfuldə (Pəul/Pöl) və Təmaşək dillərindədir. Ən əskisi XIII. yüzila ait olan yazmalar için hazırlanan on üç katalogdan altısı yayımlanmıştır (Fihristü maħŧuŧati mərkəzi Aĥməd Baba lit-təvŝiķ vəl-baĥŝit-tariħiyyə bi-Timbüktü, London: al-Furqan Islamic Həritagə Foundation, 1419/1998). Timbuktu və civarında sayıları altmışla səksən arasında olduğu bəlirtilən özəl yazma əsər kütüphanələrində toplam 300.000 civarında əsər bulunduğu tahmin ədilməktədir. Zor şartların yaşandığı çöl iklimində böyləsinə önəmli tarixi dokusundan dolayı “çöl incisi” diyə anılan Timbuktu 1988də UNƏSCO tarafından insanlığın ortak mirası sayılan yərlər arasına alınmıştır. 333 vəlinin kabrini barındırdığı söylənən şəhir, 2006 yılında mərkəzi Fasın Rabat şəhrində olan İslam Konfəransına bağlı İslam Əğitimi, Bilimi və Kültürü Təşkilatı (Organisation Islamiquə Pour lƏducation, ləs Sciəncəs ət la Culturə [[[İSESCO]]]) tarafından Afrika kıtasındaki İslam kültür başşəhri ilan ədilmiştir. Şəhir, əski kərvan yolları üzərindəki ulaşım mərkəzi olma özəlliğini yitirmiş olsa da nəhir ulaşımı (iskələsi olan Kabara şəhri vasıtasıyla) açısından önəmini sürdürməktədir.

1824-1828-ci illər arasında Misir asıllı bir müsəlman kılığında başta Timbuktu və Cənnə Qərbi Afrikanın önəmli mərkəzlərini gəzən Rəné Caillié 1828də buranın nüfusunu 12.000 olarak vərir və şəhirdəki bütün siyahilərin Kuran-ı Kərimi əzbərə okuduğunu söylər. 1853 yılında şəhrə gələn Alman səyyahı Həinrich Barth isə 13.000 kişinin yaşadığını kaydədər. 1894tə Fransız sömürgəsinə girən Timbuktunün nüfusunda azalma başladı və 1926da 5500 kişiyə qədər indi. Şəhrin nüfusu 2009-cu ildə 54.779 olarak təsbit ədilmiştir. Timbuktu idari bölümünün sınırları içində Diré, Goundam, Gourma-Rharous, Niafunké şəhirləriylə Timbuktu şəhrinin yakın çəvrəsində Alafia, Bər, Bourəm-Inaly, Lafia, Salam bəldələri bulunmaktadır. Mali Cumhuriyətinin ortalarından kuzəydoğusuna doğru gəniş bir alanı kaplayan Timbuktu idari bölümü 1990lı yıllarda Tuareq dirənişi yüzündən zor günlər yaşamış, ancak 27 Mart 1996 tarixində dəvlətlə dirənişçilər arasında barış antlaşması imzalanmıştır. Bu önəmli günün hatırasına şəhirdə la Flammə də la Paix adını taşıyan bir anıt inşa ədilmiştir. Timbuktudə yətişən alimlər İslam kültürünün bölgədə yayılmasında önəmli rol oynamıştır. Songay İmparatorluğu dəvrində büyük kadılık görəvində bulunan və məzarı günümüzdə Timbuktudəki önəmli ziyarətgahlardan biri olan Mahmud b. Ömər ət-Tinbükti, Muhamməd Bagyu, Əhməd Baba ət-Tinbükti və babası Əhməd b. Hac Əhməd, başlangıçtan 1666 ilə qədər Biladüssudanın içtimai, dini və kültürəl tarixini ihtiva ədən Tariħul-Fəttaş adlı əsərin müəllifi Mahmud b. Mütəvəkkil Kat, Biladüssudan tarixinin ikinci önəmli qaynağı sayılan Tariħus-Sudanın müəllifi Abdurrahman b. Abdullah əs-Sadi Timbuktulü alimlərin ən məşhurlarıdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Hamlet Qocayev, “Afrikada gördüklərim”, Bakı, “Azərnəşr”, 1986, səh. 3.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Timbuktu ilə əlaqəli mediafayllar var.