Tiokarbon turşuları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Tiokarbonat turşuları -nəzəriyyəyə əsasən hipotetik karbonat hidratının tərkibinə uyğun olan beş tioturşunun mövcudluğu nəzərdə tutulur ki, burada 1,2,3 ОН—СО—ОН oksigen kükürd atomu ilə əvəz olunmuşdur.

  1. SH—CO—OH,
  2. OH—CS—OH = CO2SH2-mono tio turşu
  3. SH—CO—SH = COS2H2— диtio turşu ,
  4. SH—CS—OH = COS2Н2 — ksantoqenat turşusu
  5. SH—CS—SH = CSЗH2— tritiokarbonat turşusu

I. 'Monotiokarbonat turşularının alınması' SH—CO—OH yalnız törəmələri şəklində mövcuddur və xlorkarbonat turşusunun efirlərinə merkaptidlərlə təsirindən alınır. Məs. C2H5—O—CO—Cl + NaS—C2H5= C2H5—O—CO—S—C2H5+ NaCl alınan birləşmə qələvi təsirindən spirt, merkaptan və karbon qazına parçalanır. C2H5—O—CO—S—C2H5+ Н2О = C2H5—ОН + C2H5—SH + CO2 Monotiokarbonat turşusunun dietilefirinin qaynama temperaturu 1560 C-dir, xüsusi cəkisi 180C-də 1,028-dir. Qələvilərin spirtdə məhlulu ilə karboksisulfidin qarşılıqlı reaksiyasından uyğun efirlərin duzları alınır COS + C2H5—ОК = C2H5—O—CO—SK. Bu duzlar eyni zamanda merkaptidlərin karbon qazı ilə reaksiyasından da alınır. C2H5—SK + СО2= C2H5—O—CO—SK OH—CS—OH bu turşu sərbəst halda mövcud deyil.Onun etil efiri karbonkükürdxloridin qələvilərin spirtdə məhlulu ilə qarşılıqlı təsirindən alınır. CSCl2+ C2H5—ОК = C2H5—O—CS—O—C2H5. Bu 1620C-də qaynayan, xüsusi cəkisi 150C-də 1,032 olan mayedir.Qələvi təsirindən spirt ayrılır.

II. 'Ditiokarbonat turşuları.' SH—CS—OH –ditiokarbonat turşuları turşu efirləri, onların duzları və efirləri şəklində məlumdur. R—O—CS—SH turşu efirləri ksantoqen turşuları adlanır və sarı rəngli maddələrdir.Ksantoqen turşularının qələvi metal duzları, asanlıqla qələvilərin spirtdə məhlulu ilə artıq miqdarda götürülmüş karbon disulfidin reaksiyasından aşağıda verilmiş tənlik üzrə alınır꞉ CS2+ C2H5—O—K = C2H5—O—CS—SK. Ksantoqen turşusunun kalium duzu sarı rəngli parıltılı iynə şəklində olub suda asanlıqla həll olur.Etilksantoqen turşusunun kalium duzu 24°-də zəif qatılıqlı sulfat turşusunun təsiri ilə karbon disulfidə və spirtə parçalanır. Ksantooqen turşusunun qələvi metal duzlarının alkil halogenlərlə qarşılıqlı reaksiyasından uyğun ksantogen turşularının efirləri alınır.Alınan efirlərin su (qızdırıldıqda) və ammonyak ilə reaksiyasına əsasən quruluşları təyin edilir. Belə ki, su ilə reaksiyadan karbon-2-oksid, karbondisulfid, spirt və merkaptan alınır. Ammonyak ilə reaksiyasından merkaptan və ksantoqenamid RO—CS—NH2 alınır. Ksantoqen turşusunun etil efiri C2H5O—CS—SC2H5 sarımsaq iyli maye olub 200°C-də qaynayır və 190C-də xüsusi çəkisi 1,085-dir. Ksantoqenamid və ya tiuretan C2H5O—CS—NH2 suda çətin həll olur ərimə dərəcəsi 38°C -dir. SH—CO—SH-nun efirləri tiosianid efirlərini qatı sulfat turşusu ilə qızdırdıqda karbon-2-oksidin və ammonyakın ayrilması ilə alınır. 2C2H5—SCN + 3H2O = CO(S—C2H5)2+ CO2+ 2NH3 Bu efirlər sarımsaq iyli suda həll olmayan maye maddələrdir. (C2H5S)2CO –etil efirinin qaynama dərəcəsi 196-197°C, xüsusi çəkisi 23°C-də 1,084-dür. Onların quruluşu aşağıda verilən reaksiyalarla təyin edilir. CO(S—C2H5)2+ 2NH3 = (ΝΗ2)2CΟ + 2C2H5—SH CO(S—C2H5)2+ Н2О = СО2+ 2C2H5—SH.

III.'Tritiokarbonat turşuları' SH—CS—SH = CS3H2 tiokarbonat turşuları arasında yeganə turşudur ki, sərbəst halda mövcuddur lakin asanlıqla CS2 və H2S-ə parcalanır.Qırmızı – qəhvəyi rəngli mayedir. Duzları qələvi metalların kükürdlü birləşməsi ilə karbon sulfidin reaksiyasından alınır.məs: K2S + CS2 = K2CS3. Duzların zəif məhluluları havanın oksigenini kükürdlə əvəz edir K3CS3 + O3 = K2CO3 + S3 Tritiokarbonat turşusunun politiokarbonat ,ortotiokarbonat duzları aşağıda verilən tənliklə alınır. CS2 + Na2S = Na2S4C; CS2 + Na2S3 = Na2CS4 + S. Bu duzların sulu məhlulu adi duzlardan fərqli olaraq davamsızdır. Tritiokarbonat turşusunun efirləri aşağıda verilən tənliklə alınır: CSCl2 + 2NaS—C2H5 = (C2H5—S)2CS + 2NaCl. Bu efirlər xoşagəlməyən iyi olan, suda həll olmayan və parçalanmaya məruz qalmayan qovulan maye maddələrdir. Metilefirinin qaynama dərəcəsi 204—205°C, CS(CH3S)2 , etilefirnin qaynama dərəcəsi 240°C-dir. Ammonyakın spirtli məhlulu ilə bu efirləri möhürlənmiş boruda 100°C -yə kimi qızdırdıqda merkaptan və ammonium rodanidə parçalanır. (C2H5—S)2CS + 2NH3 = 2C2H5—SH + NH4.SCN.

AMEA Aşqarlar kimyası institutunda ksantoqen və tritiokarbonat tursularının çoxlu sayda müxtəlif quruluşlu efirləri sintez edilmiş, sürtkü yağlarında tədqiq edilmiş və patentlər alınmışdır. Bu sahədə tədqiqatlar yenə də davam edir.

İSTİNAD[redaktə | əsas redaktə]

  • Тиоугольная кислота
  • Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона