Tofiq Əliyev (Mukeş)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Tofiq Əliyev
Tofiq Əliyev (Mukeş)
Tofiq Əliyev (Mukeş).jpg
Doğum yeri Ağdam,
Elmi dərəcəsi Riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru

Tofiq Əliyev (Mukeş) - riyaziyyatçı alim, riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində müəllim, İdarəetmə Sistemləri İnstitutunda aparıcı elmi işçi. [1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Tofiq Əliyev (Mukeş) 1944-cü il 30 may tarixində Azərbaycan Respublikasının Ağdam şəhərində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə Ağdam şəhər 1 saylı orta məktəbini müvəffəq qiymətlərlə bitirmişdir. 1970-ci ildə BDU-nun mexanika- riyaziyyat fakültəsinin rus bölməsinin məzunu olmuşdur.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Tofiq Əliyev (Mukeş) 1973-cü ildə AMEA-nın İdarəetmə Sistemləri İnstitutunda (keçmiş Kibernetika İnstitutu) aspiranturaya daxil olmuş, 1976-1977-ci ildə isə Ukrayna Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat İnstitutunda prof. İqor İvanoviç Yejovun rəhbərliyi altında “Diskret komponentli Markov prosesslərin köməyi ilə etibarsız cihazlarla olan kütləvi xidmət sistemlərinin tədqiqi” mövzusunda riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsi adına layiq görülmüşdür.

Aspiranturaya qədər və bundan sonra da ayrı-ayrı elmi-tədqiqat və tədris müəssisələrində, eləcə də AMEA-nın İdarəetmə Sistemləri İnstitutunda mühəndis-riyaziyyatçı, elmi işçi, müəllim, baş müəllim və dosent vəzifələrində çalışmaqla 40 ilə yaxın elmi-pedaqoji staj əldə etmişdir. Bir müəllim kimi uzun illər riyaziyyatın ehtimal nəzəriyyəsi və riyazi statistika sahəsi üzrə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində fəaliyyət göstərmişdir.

Onun ehtimal nəzəriyyəsi üzrə elmi-yaradıcılıq işinin əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, ikinci komponentə görə bircins Markov proseslərinin tətbiqi ilə etibarsız cihazlarla olan kütləvi xidmət sahələri tədqiq olunmuşdur. 30-dan çox elmi işin müəllifidir. Bu işlərin əksəriyyəti Moskva, Kiyev, Daşkənd, Bakı, eləcə də Türkiyənin İstanbul şəhərində çap olunan jurnallarda dərc olunmuşdur. 30 səhifəlik bir elmi işin qısa icmalı isə referativ jurnalda öz əksini tapmışdır.

Hobbi kimi “hindi” dilini sərbəst öyrənmiş və uzun illər bu dildə mahnılar ifa etmişdir. Bakı, Moskva, Daşkənd, Kiyev və Azərbaycanın bir sıra şəhərlərindən başlayaraq 1982 və 1988-ci illərdə Hindistan-Nepal ölkələrində keçirilən Beynəlxalq kino festivallarında özünün hind musiqisi və lətifələrindən ibarət repertuarı ilə çıxışlar etmişdir. Keçmiş SSRİ dövründə “Mayak” radio stansiyası, “Sovetskaya kultura” qəzəti, “Soviet Land” jurnalı və s. gedən geniş radio, mətbuat və televiziya verilişlərindən ibarət zəngin arxivə malikdir.

Tofiq Əliyev 1986-cı ildə professor Abdul Xalıkoviç Magomedovun rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Dövlət Xalq konservatoriyasının "vokal" şöbəsinə qəbul olunmaqla 1989-cu ildən incəsənət aləmində bədii rəhbər kimi fəaliyyət göstərmək hüququnu qazanmışdır. Bu yolda isə Azərbaycan Opera sənətinin parlaq nümayəndəsi, əməkdar incəsənət xadimi Firudin Mehdiyevin əməyi əvəzolunmazdır.

Bununla yanaşı Tofiq Mukeşin hind mədəniyyətinə və musiqisinə sonsuz məhəbbəti xalq artisti Elmira Rəhimova, ölməz bəstəkar Tofiq Quliyev, böyük kino ulduzu Raj Kapur və onun yaxın dostu Rəşid Behbudovla olan əməkdaşlığında da öz təcəssümünü tapmışdır.

Uzun illər xalq şairi Nəbi Xəzrinin rəhbərlik etdiyi “Azərbaycan dünyası” Beynəlxalq əlaqələr mərkəzinin üzvü, 1991-1994-cü illərdə isə “SSRİ- Hindistan” Ümumittifaq festival və sərgi komitəsinin xüsusi müxbiri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Onun insanın cəmiyyət və təbiətlə, habelə ibrətlə hikmətin vəhdətini əks etdirən “Nəzər nöqtələri” (2005), Hippokrat təbiətli baş leytenant, Cərrah oğlu Ceyhunun əziz xatirəsinə ithaf etdiyi “Sevginin sonu yoxmuş...” (2005) və dünya həyatını təcəssüm edən, insanları haqq-ədalət yoluna çağıran qurumlar üzərində yazılmış “Həyat nədir” (2008) fəlsəfi-publisistik kitabları da geniş oxucu kütləsinin rəğbətini qazanmışdır.

Bu qurumlar içərisində ehtimal qanunauyğunluqlarını əks etdirən həyat fəlsəfəsi, dünyanı “rəng” sayan şair Səməd Mənsur haqqındakı yazılar da öz əksini tapmışdır. 1993-cü ildə mənfur qonşu xalqın ölkəmizə qarşı etdiyi təzyiqə cavab olaraq iki dost xalqın- Azərbaycan və Hindistan xalqlarının qırılmaz dostluq tellərini əks etdirən “Hindistana məhəbbətlə...” kitabı ölkəmizdə və xaricdə böyük rezenansa səbəb oldu. Kitab geniş xalq kütləsi tərəfindən sevilməklə yanaşı prezident nümayəndəliyinə və Moskvadakı kitab palatasına da təqdim olundu.

Tofiq Əliyev İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun kollektivi ilə birlikdə

]

Bir müddət sonra kitab Bombeydəki “Raj Kapur” studiyasına da göndərildi. “İşiq” nəşriyyatı tərəfindən buraxılan “Hindistana məhəbbətlə...” kitabına görə Tofiq Mukeş keçmiş mətbuat naziri, millət vəkili Sabir Rüstəmxanlıya səmimi qəlbdən təşəkkürünü bildirmişdir. 1994-cü ildə AzTV kanalı ilə dahi bəstəkar Tofiq Quliyevin iştiraki ilə Tofiq Mukeşə həsr olunmuş “Hindistana məhəbbətlə...” filmi nümayiş olundu... Tezliklə bu və ya digər audio-video verilişləri “Youtube” səhifəsində öz əksini tapdı.

2005-ci ildə 3-10 İyul günlərində Bakıda keçirilən Hindistan günləri həftəsində şəhərin müxtəlif guşələrində Tofiq Mukeşin hindi dilində musiqili çıxışları olmuşdur. 2005-ci il, 15 avqust günü isə Hindistanın müstəqilliyinin 58-ci il dönümü münasibəti ilə Avropa hotelində Azərbaycan-Hindistan nümayəndəliyi ilə onun elmi-mədəni diskussiyası keçirilmişdir. Hindistanın Azərbaycandakı keçmiş səlahiyyətli səfiri cənab C. Pande iki dost xalqın birgə tədbirlərində Tofiq Mukeşi oraya cəlb etmişdir. 2016-ci il 14 İyun tarixində isə “Təzadlar” qəzetində respublikanın əməkdar müəllimi Səlim Əzimovun təqdimatı ilə çap olunan “Tofiq Mukeş xəmsəsi” məqaləsi də böyük sensasiyaya səbəb olmuşdur.

Elmi fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

2006-cı ildə əməkdar elm xadimi, professor Məlik-Baxış Babayevin redaktorluğu ilə “Maraq və Məntiq” jurnalının sentyabr № 9 (16) sayında  Tofiq Əliyevin insanlarda böyük maraq doğuran “Sonlu və sonsuzluğun vəhdəti” məqaləsi dərc olunmuşdur.

Məşhur yunan alimi Aristotelin 0 yaxud 1 prinsipinin izi ilə gedərək məqalədə riyaziyyatın əsas anlayışlarından biri olan sonlu və sonsuzluğun vəhdəti məsələsi tədqiq olunmuşdur. "Çoxluğ"-un təkamülü sayəsində onun “Say” la vəhdətliyi 1•1•1• ... ~1 və 0•0•0 •... ~0  kimi qeyri müəyyənliklərə gətirib çıxartdı. Konkret məsələnin həlli sonlu ya da qeyri-məhdud davamlılığa gətirildiyi halda, sonlu kəmiyyətin özü sonsuz proseslə ifadə oluna bilir. İnsanın özünün varlığı onu əbədi yoxluğa - əbədi ölüm prosesinə gətirib çıxarır, yəni sonlu varlıq sonsuz yoxluğa çevrilir.         

Natural ədədlər sırasının hüdudsuz davam oluna bilməsi halından sonra sonsuzluq ideyası əsaslı olaraq riyaziyyata daxil oldu. Məşhur rus alimi A.A.Markov göstərmişdir ki, sonsuzluq anlayışı abstraksiyadan keçərək elmdə yer almışdır. Aktual sonsuzluq deyilən anlayışa görə təkcə sonlu yox, sonsuz çoxluqların da bütün elementləri eyni zamanda mövcud sayılır. Anaksadorun konsepsiyasına gəldikdə isə potensial sonsuzluq mövcud oluna biləcək proses kimi dərk olunur. Eleyli Zenon məşhur “Dixotomiya” aporiyasında parçanın sonsuz bölünməyə malik olduğunu fərz edərək, o hərəkət edən cisimin heç zaman parçanın uc nöqtəsinə çata bilməməsini isbat etməyə cəhd göstərmişdir. Məqsədə çatmaq üçün cisim əvvəlcə yolun yarısını, sonra parçanın dördə birini, sonra səkkizdə birini və s. düz sonsuzluğa kimi keçməlidir. Nəticədə sonsuz azalan sıra alınar: 1/2 , 1/4 , 1/8 , ... 1/2n , ... Bu səbəbdən yunan alimləri sonsuz proseslərdən istifadə etməkdən imtina etsələr də Demokrit bu çətinliklərdən Anaksadorun potensial sonsuzluq anlayışını inkar etməsi yolu ilə özünü azad etməyə çalışırdı. Məsələn, o hesab edirdi ki, fiziki cisimlərin bölünmə prosesi sonsuz ola bilməz. Elə bir limit vardır ki, daha sonra  bölünmə mümkün deyildir. Cisimin bu bölünməyən hissəcikləri atomlardır. G. Kantor potensial və artual sonsuzluq arasındakı əlaqəni yaxşı görürdü. O sonlu və sonsuzluq arasında aşkar ziddiyəti hiss etməsə də, hər dəfə sonlu və sonsuzluğun fərqində keyfiyyətcə özünəməxsusluğu görürdü.

Sonlu çoxluqlarda “say”, “miqdar” anlayışlarına oxşar olaraq, güc anlayışının elmə daxil olunması Kantorun xidmətidir. Bu anlayışa görə sonsuz çoxluq elə bir çoxluqdur ki, onun “tərkib hissəsi” güc etirabarı ilə bütün çoxluğa bərabərdir. Onun fikrincə hesabi çoxluq natural sıraya, qeyri- hesabi çoxluq  isə həqiqi ədədlər çoxluğuna ekvivalent olan bir çoxluqdur. Kantor göstərmişdir ki, sonsuz çoxluqlarda  elementlərin nizamı əhəmiyyət kəsb edir. Məsələn, əgər biz sonsuz çoxluqa soldan 1 əlavə etsək, onda bu sonsuz çoxluğun gücünu dəyişmir. Əgər sonsuz küllünü təmsil edən “ω” ədədinə sağdan 1 əlavə etsək, onda yeni bir ədəd alınar, yəni ω+1  . Bu isə ω ədədindən fərqlidir. Amma 1+ω=ω Buradan belə çıxır ki, sonsuz ədədlər, yaxud Kantorun dediyi kimi transfinit ədədlər üçün kommutativlik qanunu qüvvədə qalmır.[2]

2009-cu ildə Akademik Mahmud Kərimovun rəhbərlik etdiyi “Elm və Həyat” jurnalının 1-ci sayında dərc olunan Tofiq Əliyevin “Sonlu kəmiyyətlərin sonsuzluğa gətirlməsi...” məqaləsi böyük sensasiyaya səbəb oldu. Məqalədə sonlu kəmiyyətlərin sonsuzluğa gətirilməsi məsələsi zəncirvari kəsrlər, sonlu kəmiyyətlərin sonsuz proseslə ifadəsi, natural ədədlərin toplananlara ayrılışı problemi kimi misallar öz əksini tapmışdır.

Tutaq ki, α-ixtityarı həqiqi ədəddir. q1- ilə α-nı aşmayan ən böyük tam ədədi işarə edək. Əgər α tam deyilsə, onda

 α=q1+1/α2 , α2>1.

α2=q2+1/α3, α3>1 və s.

Bu metodla zəncirvari kəsr alınır. Alınan zəncirvari kəsrə Xinçin ayrılışı deyilir. Göstərmək olar ki, α -rasional olduqda alınan kəsr sonlu, α-irrasional olduqda isə kəsr qeyri-məhdud davam edir.

İxtiyari a,b həqiqi ədədləri üçün a2+2ab+b2=(a+b)2 eyniliyi doğrudur. Hind riyaziyyatçısı S. Ramanucan ədədlər nəzəriyyəsinin mürəkkəb problemlərindən biri olan natural ədədlərin toplananlara ayrılışı problemini məharətlə həll etmişdir. O göstərmişdir ki, n- natural ədədinin ayrılışının sayı olan p(n) ədədi belə bir qüvvət sırası ilə bağlıdır:

p(4)+p(9)x+p(14) x2+⋯+p(5n-1) xn-1+⋯ |x|<1 olduqda bu sıra həmişə yığılandır. [3]

Tofiq Əliyevin 2011-ci ildə Azərbaycanın ilk riyaziyyatçı professoru İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun "İdarəetmənin ehtimal üsulları" laboratoriyasının müdiri Tamilla Nəsirova ilə birgə yazdığı "Ehtimal" kitabında ehtimal nəzərriyyəsinin mahiyyətini təhlil edən ayrı-ayrı həyati misallar gətirikməklə ergodig nəzəriyyənin, böyük ədədlərin gücləndirilmiş qanunlarının, böyük ədədlər qanununun həllinə xüsusi yer ayrılmışdır. Kitabda bu istiqamətdə "Güzgü inikası" prinsipindən istifadə olunaraq təsadüfi dolaşma kimi klassik məsələnin həlli də öz əksini tapmışdır.

2016-cı ildə AMEA-nın "Elm və həyat" jurnalının № 3(458) sayında jurnalın məsul katibi Turan Rəhimovanın rəyi əsasında Tofiq Əliyevin BDU-nun professoru Nihan Əliyevlə birgə "İki natural ədədin hasilinin təsviri ilə bağlı bir Ramanucan düsturunun ümumiləşməsi" məqaləsi dərc olunmuşdur. Məqalədə Ramanucandan fərqli olaraq verilmiş N natural ədədinin n(n+k), n, k€{1,2,...} hasilləri ilə yaxud sonsuz sayda radikallarla təsvirlərinin tapılması metodu verilmişdir. [4]

Cənab Tofiq Əliyev!

Bu təqdimat millət atası M. Gandinin sevimli himni olan "Vaysnav Jan" mahnisinini gözəl ifası üçün göstərdiyiniz səylərin qiymətləndirilməsi yolunda bir göstəricidir.

Sizin musiqi töhvəniz sülh və qeyri zorakılıq carçısınin 150 illik yubileyinə həsr olunmuşdur.

Musiqi töhvəniz Bakıda, Hindisran səfirliyi və bütün hindlilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O həm də Hindistan və Azerbaycan arasinda dostluq əlaqələrinin möhkəmlənməsinə kömək edir.

10 yanvar 2019 il, Hind səfirliyi.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

  • 2017-ci ilin sentyabr ayında "AVROPA NƏŞR MƏTBUAT EVİ" tərəfindən Əliyev Tofiq Mövsüm oğlu ƏN YAXŞI VƏTƏNPƏRVƏR TƏDQİQATÇI ALİM qızıl medal ilə təltif olunmuşdur.
  • 5 oktyabr 2018-ci il tarixdə Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında Sülhün və qeyri- zorakılığın müdafiyəçisi Mahatma Gandinin 150 illik yubileyi münasibətilə keçirilən xatirə gecəsində Hindistanın Bakıdakı Səfiri Cənab Sancay Rana tanınmış müğənni - Cənab Tofiq Əliyevə(Mukeş) Hindistan ilə Azərbaycan arasında dostluq əlaqələrinin, sıx əməkdaşlığın gücləndirilməsində göstərdiyi dəstəyə gorə təşəkkürünü bildirməklə ona sertifikat təqdim etmişdir.
  • 3 iyun 2019-cu ildə Mahatma Qandinin 150 illiyinə həsr olunmuş Beynəlxalq Velosiped yürüşü günündə Hindistanın Azərbaycandakı səfiri cənab B.Valnanvavna Foto və video-çarxlardan ibarət 336 səhifəlik böyük həcmli "Vaishnav Jan To Tene Kahiye" kitabını Tofiq Mukeş Əliyevə hədiyyə etmişdir.[5] [6]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Tofiq Mukeş “Xəmsə”si...
  2. Tofiq Əliyev. Sonlu və sonsuzluğun vəhdəti // Maraq və Məntiq, 2006, № 9 (16).
  3. Tofiq Əliyev. Sonlu kəmiyyətlərin sonsuzluğa gətirlməsi // Elm və Həyat, 2009,№1
  4. Tofiq Əliyev. İki natural ədədin hasilinin təsviri ilə bağlı bir Ramanucan düsturunun ümumiləşməsi // Elm və Həyat, 2016,№3(458)
  5. Mahatma Qandinin anadan olmasının 150 illik yubileyi münasibətilə Bakıda veloyürüş keçirilib
  6. Mahatma Qandinin anadan olmasının 150 illiyinə həsr edilmiş xatirə mərasimi

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]