Tonyukuk

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Bilgə Tonyukuk Bağa Tarxan
q.türk 𐱃𐰆𐰪𐰸𐰸
Göytürk xaqanlığı tarxanı
681 — 726
Monarx: İlteriş xaqan
Qapağan xaqan
Bilgə xaqan
 
Milliyyəti: Göytürk
Dini: Tenqriçilik
Doğum tarixi: 646(646-İfadə xətası: "{" punktuasiyasının tanınmayan simvolu.-{{{3}}})
Vəfat tarixi: 726(726-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-{{{3}}})
Sülalə: Aşide sülaləsi
Uşaqları: Pofu

Tonyukuk (çincə - Aşide Yuançjen 阿史德元珍) — Göytürk xaqanlığında fəaliyyətdə olmuş dövlət xadimi. Aşide sülaləsindəndir. İltəriş xaqan, İnel xaqan, Qapağan xaqanBilgə xaqanın vəziri olmuşdur.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

646-cı ildə, Çin hakimiyyətində, Tuul çayının sahilində doğulmuşdur. 679-cu ildə Aşina Qutluğa qarşı üsyankar davransa da 681-ci ildə onun tərəfinə keçdi və Göytürk xaqanlığının yenidən qurulmasına başladı. 682-ci ildə Çin sərkərdəsi Hsüe Cenkueyə (薛仁贵) məğlub olsa da, dövləti yenidən qura bildi.[1] 687-ci ildə yeni 3 illik Çin imperatoru Juyçzun (唐睿宗) hələ gənc idi, dövləti faktiki olaraq anası Vu Zetian idarə edirdi. Bundan istifadə edən Tonyukuk Çinə hücuma keçdi, lakin o Çin ordusunda xidmət edən Bekçeli sərkərdə Houçi Sanqçi (흑치상지) və çinli Li Duoçunun ordusuna Xuanqxuayduy yaxınlıqlarında məğlub oldu.

4 xaqana xidmət etmiş Tonyukuk həmçinin Tonyukuk abidəsinin müəllifidir.[2] 726 və ya 731-ci ildə 85-86 yaşında vəfat etmişdir.[3]

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qızı İl Etmiş Bilgə xatun Bilgə xaqanla evlənmişdir. Bu baxımdan Yollıq xaqanın və Bilgə Qutluq xaqanın babasıdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Tan kitabı, cild 111.
  2. Tonyukuk abidəsi
  3. Tonyukuk abidəsi