Trans neptun obyektlər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Trans Neptun Obyektlər[redaktə | əsas redaktə]

Trans Neptun Obyektlər (TNO)-Günəş sistemində Neptunun orbitinin xaricində yerləşən hər hansı bir kiçik göy cismidir. Bura OORT buludundakı cisimlər, eləcə də Pluton və digər cisimlər daxildir. OORT buludu Günəşdən 50-100 min a.v. uzaqlığında yerləşən kürə şəklində komet bulududur. Elmə məlum ilk Trans Neptun Obyekt olan Pluto 1930-cu ildə aşkar edilib. Kəşf edildiyi gündən 2006-cı ilədək Günəş sisteminin doqquzuncu planeti hesab edilmişdir. Pluton Günəşdən ən uzaqda olan (orbitin böyük yarım oxu 39.5 a.v. –dir) böyük planet hesab edilirdi. Orbiti olduqca sıxılmış olduğuna görə bəzən o Günəşə Neptundan yaxın yerləşir. Ekliptika ilə əmələ gətirdiyi meyl bucağına və kütləsinin kiçikliyinə görə Planet statusu “əlindən alınmışdır”. 1978-ci ildə Plutonun peyki olan Charon aşkar edilmişdir. Hal hazırda onlar qoşa planet kimi qəbul edilir. Plutonun peyki aşkar edildikdən sonra müəyyən edilmişdir ki, Pluton digər planetlərlə müqayisədə olduqca kiçik kütləyə malikdir. Onun kütləsi hətta Ayın kütləsindən 6 dəfə azdır. Növbəti Trans- Neptun obyektlər olan (15760) 1992 QB1 Pluton kəşf edildikdən 60 il sonra,1992-ci ildə aşkar edilmişdir . Ümumilikdə, 2014cü ilin İyul ayına qədər müxtəlif xüsusiyyətləri ilə fərqlənən 1800 ə qədər Trans- Neptun obyektləri kimi tanınan obyektlər kəşf edildi. Bilinən ən böyük Trans- Neptun obyektləri Pluton və 2005-ci ildə aşkar edilmiş Eridadır. Ən böyük afelia (1542 a.v.) və ən böyük orbiti ilə (3079,98 a.v.) 2005 VX3 və ən böyük periheli ilə ( 82.6 a.v.) 2013 FY27 tanınmışdır. Plutonun ardından, Amerika astronomu Clyde Tombaugh oxşar obyektlər üçün bir neçə il axtarışı davam etdirsə də, heç nə aşkar edə bilmədi. Ümumiyyətlə uzun müddət ərzində TNO-lar axtarılmadı, güman edildi ki, Pluton Neptunun kənarında olan yeganə obyektdir. Yalnız 1992-ci ildə ikinci TNO (15760) 1992 QB1-in kəşfindən sonra, bu cür obyektlərin sistematik axtarışı başlandı. Ekliptica ətrafında səmanın geniş zolağının şəkli çəkildi və yavaş-yavaş hərəkət edən obyektlərin üçün digital qiymətləndirilmələr başladı. Diametrləri 50 - 2500 km aralığında olan yüzlərlə TNO aşkarlandı. 2005-ci ildə kəşf edilmiş Eridanın böyük TNO olduğu düşünüldü, TNO təsnifatı haqqında artıq elmi icma daxilində mubahisələr yarandı: Pluton kimi planet adlandırila bilən basqa obyektlər varmı ? Nəticə etibarı ilə Pluton və Erida beynəlxalq Astronomiya ittifaqinda cirtdan planet hesab edilirdi. Hal hazırda bilinən ən böyük Trans Neptun Obyekt Erida və Pluton, daha sonra Makemake və Haumeadır. Ən böyük Trans Neptun obyektlər nəzərə alınmadan aparılan fiziki tədqiqatlar aşağıdakı kimidir: • böyük obyektlərin istilik emissiyaları; •rəng göstəriciləri, müxtəlif filterlərdən istifadə edərək aşkar edilən kəmiyyətlərin müqayisəsi; • spektrlərinin, vizual və infraqırmızı təhlili. 2005-ci ildə Plutonun daha iki peyki aşkar edilmişdir. Sonradan onları Hydra və Nix adlandırdılar. Müvafiq olaraq, demək olar ki, hər ikinin Charonun orbitindən kənarda dairəvi orbiti var. Güman edilir ki, albedosu Charona oxşar hər 2 peykin diametri 50-60 km olacaq. Daxili peyk olan Niksin spektri Charon kimi neytral rəngdədir, xarici peyk olan Hidranın spektri isə isə Plutonun spektrindən daha qirmizidir. Məhdud məlumatlara baxmayaraq Plutonun unikal atmosferi olduğu müəyyən olmuşdur. 1976 cı ildə Plutonun atmosferində metan olduğundan şübhələndi və 1994 cü ildə ilk dəfə spektrdə aşağı səviyyəli metan aşkarlandı. Charonun spektrində buz halında su və amiak da müəyyən edilmişdir.Təəssüflər olsun ki, TNO-lar Günəşdən o qədər uzaqdadırlar ki, çox soyuqdurlar.  Buna görə də mütləq qara cisimdən dalğa uzunluğu 60mkm olan şüalanma baş verir. Bu dalğa uzunluqlu işığı Yerdə Spitzer Space teleskopu olmadan müşahidə etmək mümkün deyil. Yerdəki müşahidələr zamanı astronomlar bunu uzaq infraqırmızı oblastda mütləq qara cisimdən şüalanan quyruq kimi  müşahidə edirlər. Obyektlərin çoxu üçün diametr albedoya görə hesablanır. Lakin albedo 0.50-0.05 diapazonunda tapılır və diametri 1200km-3700km olan obyekt üçün qiymət 1.0 olur. İndiyədək 400-dən çox trans-neptun obyektlər (TNOs) məlumdur. Jewitt və s.. (1996) Edgeworth-Kuiper kəmərində olan obyektlərin kütləsini 30≤a ≤50 a.v. üçün Yerin kütləsi ilə müqayisədə 0.06m-0.25m kimi qiymətləndirirlər, m yerin kütəsidir. a ≤50 a.v. məsafədə TNO-lər üçün eksentristet və meyl müvafiq olaraq eav ≤ 0.1 və iav ≤ 80 müəyyən edilmişdir. Yüksək ekssentrik orbitlərdə hərəkət edən obyektlər (əsasən a>50av) "səpələnmiş diskli obyektlər" (SDOs) adlanır. SDO-lar üçün eav ≈0.5 and iav≈ 160 müəyyən edilmişdir. SDO- ların ümumi kütləsi müxtəlif müəlliflər tərəfindən 40 və 200a.v. eksentrik orbitallarda (0.05 − 0.5) m.0 diapazonunda qiymətləndirilmişdir. TNOlərin daxili quruluşu haqqında çox az məlumat var və onların müxtəlif olduğu düşünülür. Günəş istiliyi və daxili istiliyin qarşılıqlı təsiri, bu obyektlərdə  müxtəlif konfiqurasiyalara gətirib çıxara bilər.Goradini və başqaları bu obyektlərin istilik termik təkamülünü araşdırmışlar necə və nə vaxt daxili differsiyaya tab gətirə bilər. TNO-lərin təkamülü və xarici səthi üçün ehtimal edilən qiymətləndirməni  nəzərə alaraq, müəlliflər  xarici səth qiymətləndirməsinin bu difersiallama ilə birləşdirməyə cəhd etdilər.Tədqiqatçılar xüsusilə kometlərlə əlaqəni araşdırır. TNO-lərin səthində uçucu maddələrin və yüksək albedonun olması, onların atmosferinin olduğunu göstərir. TNO-lərinin atmosferinin quruluşu onların Günəşdən olan məsafəsindən asılıdır. Atmosferin tərkibi bir çox daxili  (radiasiyadan) proseslərdən asılıdır. Stern və Traftonun araşdırmalarına görə, atmosferin formalaşması üçün əsas tələb, səthə yaxın hissədə qaz və buxarlanan maddələrin olmasıdır. 

Adı Serera Pluton Haumea Make-make Erida
D 975 ´909 2306± 20 1960´1518´996 1500´1420 2340
Kütlə M/M0 0.00016 0.0022 0.0007 0.0028
Orta ekv radius R/R0 0.0728 0.180 0.19
Həcm V/V0 0.0032 0.053 0.013 0.013 0.068
Sıxlıq (t/m3) 2.08 2.0 2.5
Ekvatorda F təcili. m/san2 0.27 0.60 -0.68
1ci kosmik sürət 0.57 1.2
Orbitlərinin böyük yarım oxları

(a.v.)

2.766 39.482 67.668
Orta orbital sürət(km/s) 17.882 4.666 3.437
Orbitin eksentristeti 0.080 0.2488 0.44177
Orbitin meyli 10.5870 17.1410 44.1870
Səthdə orta temperatur

(K)

167 40 30