Triballilər

Triballilər (q.yun. Τριβαλλοί, Triballoí, lat. Triballi) — qədim bir xalq olub, Şimali Bolqarıstanda, Roma dövründə Eskus bölgəsindən başlayaraq cənub-şərqi Serbiyaya qədər, ehtimal ki, Morava vadisi ətrafında məskunlaşmışdır. Onlar şərqdə Frakiyalılar, qərbdə İlliriyalılar və şimalda Keltlər arasında yaşayır və bu xalqların təsiri altında olmuşdular. Buna görə də müasir mənbələrdə onlar bəzən müstəqil tayfa, bəzən isə frak, illir və ya kelt mənşəli kimi təsvir olunur. Strabon Triballiləri frak xalqı hesab etmişdir. Əksər qədim mənbələr onları frak kimi təqdim etsə də, bəzi müəlliflər onları illir kimi qiymətləndirmişdir.

Mövcud xalq kimi Triballilər son dəfə Roma tarixçisi Appian (II əsr) tərəfindən qeyd olunur. Onun məlumatına görə, Triballilər Skordisklər ilə müharibələr nəticəsində zəifləyərək Getlər arasında, Dunayın şimalına çəkilmiş və sonradan ayrıca xalq kimi yox olmuşdur.

Tarixi

Triballilər ilk dəfə qədim yunan müəllifləri tərəfindən Klassik Yunanıstan dövründə qeyd olunmuşdur. Aristofanın Quşlar (e.ə. 414) əsərində Triballos adlı barbar tanrı Poseydon və Herakl ilə birlikdə səfir kimi çıxış edir. Aristotel və Demosten də e.ə. IV əsrdə Triballilər haqqında yazmışdır. Yunanlar arasında Triballilər “vəhşi xalq” kimi tanınırdı; Aristotel onların döyüşdə ölməyi şərəf saydıqlarını qeyd edir, Demosten isə Afinada qanunsuz gəncləri “Triballilər” adlandırıldığını yazır.

E.ə. 424-cü ildə Triballilər Odris krallığının hökmdarı Sitalkes tərəfindən hücuma məruz qalmış, lakin bu döyüşdə Sitalkes öldürülmüşdür. Sonradan Avtariatlar tərəfindən şərqə doğru sıxışdırılmışlar.

E.ə. 376-cı ildə Kral Hales rəhbərliyində böyük Triballi dəstəsi Hemus dağlarını keçərək Abderaya qədər irəliləmişdir. Onlar şəhəri mühasirəyə almağa hazırlaşarkən Xabrias Afina donanması ilə gəlib vəziyyəti sabitləşdirmişdir.

E.ə. 339-cu ildə II Filipp Skiflərə qarşı yürüşdən qayıdarkən Triballilər onun keçidinə icazə verməmiş, nəticədə döyüş baş vermiş və Filipp yaralanmışdır.

Böyük İsgəndər e.ə. 335–334-cü illərdə Balkan yürüşü zamanı Triballiləri məğlub etmiş, onların 3000 nəfərini öldürmüş və qalanlarını Dunay istiqamətinə geri çəkilməyə məcbur etmişdir. Onların kralı Sirmus Peuke adasına sığınmışdır.

E.ə. 295-ci ildə Triballilər Avtariatlar və keltlər tərəfindən hücuma məruz qalmışdır. E.ə. 279-cu ildə isə Qallar (xüsusilə Skordisklər) tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğramış və daha şərqə sıxışdırılmışdır.

Buna baxmayaraq, onlar e.ə. II əsrdə də Roma imperiyasının Makedoniya əyalətində narahatlıq yaratmağa davam etmişdir.

Plini Qoca onları Moesiya tayfalarından biri kimi qeyd edir. Ptolemey dövründə onların ərazisi Ciabrus və Utus çayları arasında yerləşirdi və əsas şəhərləri Oeskus idi.

Arxeologiya

Triballilər üzrə tədqiqatlar Fanula Papazoqlunun The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times əsəri ilə genişlənmişdir. Bu mövzuda Milutin Qaraşanin, Draqoslav Sreyoviç, Nikola Tasiç və digər alimlər də araşdırmalar aparmışdır.

Morava vadisi ərazisində Dəmir dövrünə aid bir sıra arxeoloji tapıntılar Triballilərlə əlaqələndirilir. 2005-ci ildə Leskovac şəhərində Hisar təpəsində, 2008-ci ildə isə Pojarevatsda Triballilərə aid qəbirlər aşkar edilmişdir. Həmçinin Ljuljaci və Vratsada tapılmış zəngin qızıl əşyalarla dolu məzarlar bu tayfaya aid edilir.

İrs

Serblər üçün ekzonom

Həmçinin bax: Triballiya gerbi

“Triballilər” termini orta əsr Bizans və Avropa mənbələrində tez-tez Serblərə istinad etmək üçün istifadə olunmuşdur. Məsələn, Niketas Xoniates və Demetrios Halkokondil kimi müəlliflər bu termini “serblər” mənasında işlətmişdir.

XV əsrdə “Triballiya” gerbi — başından ox keçmiş qaban təsviri — Stefan Duşanın simvolik gerbi ilə əlaqələndirilmişdir. Bu motiv sonradan Serb despotluğu və hətta Birinci Serb üsyanı dövründə istifadə olunmuşdur.

Bununla belə, müasir Serb tarixşünaslığı Triballilər ilə Serblər arasında birbaşa etnik və ya mədəni davamlılıq qəbul etmir.

Bolqarlar üçün ekzonom

Marin Barleti öz əsərlərində “Triballilər” terminini bəzən Bolqarlar üçün sinonim kimi istifadə etmişdir.

Rumın coğrafi adı

Rumıniyada “Triballiya” termini Timok vadisi bölgəsini ifadə edir və burada yaşayan Valaxlarla əlaqələndirilir.

Mənbə

İlkin

• Aristotle, Topica, LCL 391: 378-379
• Demosthenes, Orations 54. Ariston against Conon, an Action for Assault, LCL 351: 156-157
• Appian, Roman History 9.2. The Illyrian Book LCL 3: 304-305

Müasir

• Biçoku, Kasëm. "Peshkopata e Arbnit dhe Kastriotët [The bishopric of Arbni and the Kastriots]". Studime Historike. 03-04. 2007.
• Bouzek, J. and Ondřejová, I., 1990. The Rogozen treasure and the art of the Triballoi. Eirene, 27, pp. 81–91.
• Jevtic, Milos. "Sacred groves of the tribali on Miroc mountain". Starinar (56). 2006: 271–290. doi:10.2298/STA0656271J.
• Jevtic, Milos; Pekovic, Mirko. "Mihajlov ponor on Miroc: Tribal cult places". Starinar (57). 2007: 191–219. doi:10.2298/STA0757191P.
• Mihailović, Vladimir. Tracing Ethnicity Backwards: the case of the "Central Balkan Tribes" // Popa, Catalin; Stoddart, Simon (redaktorlar ). Fingerprinting the Iron Age: Approaches to identity in the European Iron Age: Integrating South-Eastern Europe into the debate. Oxbow Books. 2014. 97–107. ISBN 978-1782976783.
• Noli, Fan S., George Castrioti Scanderbeg (1405–1468), New York: International Universities Press, 1947, OCLC 732882
• Papazoglu, Fanula. The Central Balkan Tribes in pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians. Amsterdam: Hakkert. 1978. ISBN 9789025607937.
• Stojić, M. "Kulturne tradicije na prostoru na kome će se formirati i razvijati Tribali". Zbornik Radova Filozofskog Fakulteta u Prištini. 31. 2001: 253–264.
• Vasić, Rastko. "Notes on the Autariatae and Triballi". Balcanica (III). 1972.
• Vasić, Rastko. "Pages from the history of the Autoriatae and Triballoi". Balcanica (XXIII). 1992.