Ujitse

Ujitse
Ujitse
	Ужице
Bayraq	Gerb
	43°51′ şm. e. 19°51′ ş. u.HGYO
Ölkə	Serbiya;
Tarixi və coğrafiyası
İlk məlumat	1329
Sahəsi	667 km²;
Mərkəzin hündürlüyü	411 m
Əhalisi
Əhalisi	59.747 nəf. (1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, 2011);
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu	+381 31
Poçt indeksi	31000, 31102, 31103, 31104, 31105, 31106, 31107, 31108, 3110
Nəqliyyat kodu	UE
Digər
	uzice.rs
	Ujitse
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Ujitse (serb-kiril. Ужице, sh) — şəhər və qərbi Serbiyada yerləşən Zlatibor dairəsinin inzibati mərkəzidir. Şəhər Cetinya çayının sahilində yerləşir. Ujitse şəhər bələdiyyəsi (serb-kiril. Градска општина Ужице) şəhər bələdiyyələrindən biridir və Sevoyno şəhər bələdiyyəsi ilə birlikdə Ujitse şəhərini təşkil edir. 2022-ci il siyahıyaalınmasına görə şəhərin özündə 48,539 nəfər, inzibati ərazisində isə 69,997 nəfər yaşayır.^[1]

Tarixi

Qədim dövr

Ujitse ətrafındakı ərazi İlliriyalılar tərəfindən məskunlaşdırılmışdı, xüsusilə Parthini və kelt təsirli Autariatae tayfaları burada yaşayırdı. Onların qəbirləri region boyunca aşkar edilmişdir. E.ə. III əsrdə Skordisklər Balkanların qall işğalından sonra bölgədə mühüm rol oynayırdı. Ərazi e.ə. 168-ci ildə Roma imperiyası tərəfindən işğal edildi və əvvəlcə İllirikum vilayətinə, eramızın 10-cu ilindən sonra isə Dalmasiya vilayətinə daxil edildi. Roma dövründə burada Capedunum adlı municipium (şəhər) mövcud idi; onun adı kelt mənşəli olduğunu göstərir (dun — qala),^[2] bu xüsusiyyət Singidunum və Serbiyanın paytaxtı Belqradın qədim adı ilə də oxşardır.

Orta əsrlər

Regionda Slavyanların məskunlaşması 520-ci illərdən məlumdur; həmin dövrdə slavyan tayfaları Şərqi Roma imperiyasını talayırdı. I Yustinianin hakimiyyəti dövründə (527–565) 100,000-ə qədər slavyan Salonikiyə qədər cənub ərazilərinə hücum etmişdi. Region (Drina županija) orta əsr Serbiya knyazlığını quran Vlastimiroviç sülaləsinin tərkibində idi. Drina çayının o biri tərəfində, Bosniyada, Çaslavın ordusu 950-ci illərdə işğalçı Macarlarla döyüşmüşdür. 969-cu ildən sonra region Bizans imperiyası tərəfindən işğal edilərək Ras katepanlığının bir hissəsinə çevrildi. Daha sonra şəhər ətrafı Sirmium femasına daxil edildi.

Ujitse adının ilk tarixi qeydi 1329-cu ilə aiddir. Stefan Duşanın hakimiyyəti dövründə Ujitse qala kimi qeyd olunur və Voynoviç zadəgan ailəsinin idarəsində idi.^[3] İmperator Qüdrətli Duşanın ölümündən sonra, Serbiya imperiyasının süqutu adlanan dövrdə Ujitse imperator Uroşun xidmətində olan zadəgan Voyislav Voynoviçin nəzarətinə keçdi. Vojislav öldükdən sonra regionu onun qardaşı oğlu Nikola Altomanoviç idarə etdi. Uroş övladsız öldükdən sonra keçmiş imperiya əyalət hakimləri arasında mübarizə başladı. Lazar Hrebeljanoviç və Bosniya hökmdarı I Tvrtko Nikola Altomanoviçi məğlub edərək torpaqlarını bölüşdürdülər. Nikola Stefan Musićin əmri ilə qalada kor edildi. Ujitse əvvəlcə Lazarın, daha sonra isə onun oğlu Stefan Lazareviçin rəhbərlik etdiyi Serbiya despotluğunun tərkibinə daxil oldu.

Osmanlı dövrü

Ujitse 1463-cü ildə Osmanlı türkləri tərəfindən işğal edildi və Smederevo sancağının tərkibinə daxil edildi. Şəhər Osmanlı imperiyası üçün mühüm mülki və hərbi mərkəz idi; 1476–1478-ci illərin ilk Osmanlı siyahıyaalınmasında Ujitse kənd kimi qeyd olunmuşdu. XV əsrin sonlarında Osmanlı hakimiyyəti yerli qalayı bərpa etdi və köçü təşviq edərək kəndi şəhərə çevirdi. XVI əsrin əvvəlində Ujitse əhalisinin əksəriyyəti türklərdən ibarət olan inzibati mərkəzə çevrilmişdi. Tikililər Osmanlı memarlığı üslubunda inşa edilirdi və kiçik xristian əhali Carina məhəlləsində yaşayırdı.^[3] 1690-cı ildə Böyük Türk müharibəsi zamanı Habsburq monarxiyası qüvvələri Ujitseni ələ keçirdi və şəhər Habsburq işğalı altındakı Serbiya (1686–1691) tərkibinə daxil oldu.^[4] Böyük Türk müharibəsi və Habsburq qüvvələrinin geri çəkilməsi nəticəsində yerli serb əhalinin böyük hissəsi Serblərin böyük köçləri çərçivəsində Ujitseni tərk etdi.^[3] Serbiya inqilabı zamanı şəhər üsyançıların əlinə keçsə də, 1813-cü ildə Osmanlı qüvvələri tərəfindən yenidən ələ keçirildi. 1844-cü ildə şəhərin demoqrafik tərkibi 3,695 türk və 707 serbdən ibarət idi; şəhərdə bir pravoslav kilsəsi və 35 məscid yerləşirdi.^[4] 1875–1877-ci illərdə Hersoqovina üsyanı (1875–1877) zamanı Ujitse Hersoqovinadan qaçan serblər üçün əsas sığınacaq məntəqəsinə çevrildi. Bu kütləvi köç və türklərin şəhərdən köç etməsi şəhərin etnik tərkibini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirdi.^[3]

Müasir Serbiya

Ujitse Serbiyada və Avropada hidroelektrik stansiyası ilə dəyişən cərəyan istehsal edən ilk şəhərlərdən biri olmuşdur. Stansiya 1900-cü ildə Cetinya çayı üzərində tikilmişdir. 1913-cü ildə Ujitseyə ilk dəmiryolu xətti çəkildi və şəhər Belqrad–Niş dəmiryolu xəttinə Stalaç vasitəsilə birləşdirildi. 1925-ci ildə dəmir yolu Vişeqrada qədər uzadıldı və Belqradı Adriatik dənizi ilə əlaqələndirdi.^[5]

İkinci dünya müharibəsi

1941-ci ildə nasist işğalından sonra Ujitse Yuqoslaviya partizanları tərəfindən azad edildi və Ujitse Respublikasının paytaxtı elan olundu. Bu respublika 1941-ci ilin payızında Nasist işğalı altındakı Serbiyanın qərbində mövcud olmuş qısamüddətli hərbi mini-dövlət idi.

Ujitse Respublikası qərbi Serbiyanın böyük hissəsini əhatə edir və 300,000-dən çox əhaliyə malik idi. Respublika şimalda Skrapej çayı, qərbdə Drina çayı, şərqdə Zapadna Morava və cənubda Uvats çayı arasında yerləşirdi.

1941-ci ilin noyabrında Alman ordusu bu ərazini yenidən işğal etdi və partizan qüvvələrinin əksəriyyəti Bosniya və Herseqovina, Raşka və Monteneqroya çəkildi.

1974-cü ildə serb dilində Ужичка република, ingilis dilində isə Guns of War adı ilə tanınan film yayımlandı. Film faşizmə qarşı ilk partizan hücumunu və qərbi Serbiyada üsyan təşkil edən ispan kommunisti Boronun fəaliyyətini təsvir edir.^[6]

Yuqoslaviya dövrü

Keçmiş Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası dövründə Ujitse şəhərinin adı Titovo Ujitse (Титово Ужице) olaraq dəyişdirilmişdi. 1992-ci ildə kommunist hakimiyyətinin süqutundan sonra Titovo əlavəsi çıxarıldı və şəhərin əvvəlki adı — Ujitse bərpa edildi. Bu, Yuqoslaviyada “Titonun şəhəri” adlandırılmış səkkiz şəhərdən biri idi. Kommunist planlı iqtisadiyyat səbəbindən Ujitseyə böyük həcmdə investisiya yatırılmış və şəhər keçmiş Yuqoslaviyanın ən inkişaf etmiş orta ölçülü şəhərlərindən birinə çevrilmişdi.

1990-cı illər

1990-cı illərdə Yuqoslaviya müharibələri və regiondakı qeyri-sabitlik səbəbindən Ujitsenin iqtisadiyyatı sürətlə zəiflədi.

1999-cu ildə şəhər Operation Allied Force zamanı bir neçə dəfə bombardman edildi. Ən böyük bombardman 6 may 1999-cu ildə baş verdi; həmin gün NATO qüvvələri yolları, hava limanını, mülki və hökumət binalarını bombaladı.^[7] Bundan sonra minlərlə insan bombardmanlara və mülki şəxslərin ölümünə etiraz etmək üçün şəhərin mərkəzi meydanına toplaşdı.

Coğrafiya

Ujitse dəniz səviyyəsindən 411 metr (1,348 fut) yüksəklikdə, Cetinya çayının hər iki sahilində yerləşir. Şəhər tamamilə Dinar Alpları ilə əhatələnmişdir. Şəhərdən 25 kilometr (16 mil) cənubda turizm ənənələri ilə tanınan Zlatibor dağlıq bölgəsi yerləşir.

Şəhərin qərbində Tara dağı və onun qərb davamı olan Zvijezda dağı yerləşir. Onlar birlikdə 220 kv. metkilor (85 kvadrat mil) sahəyə malik Tara Milli Parkını təşkil edir.

Belqrad-Bar dəmiryolu Ujitsedən keçir və şəhəri Serbiyanın şimal hissələri və Monteneqro sahilləri ilə birləşdirir. Ujitse ətraf regionlarla birinci dərəcəli dövlət yolları vasitəsilə yaxşı inkişaf etmiş nəqliyyat infrastrukturuna malikdir.

Demoqrafiyası

Tarixi əhali
İl	Əh.	±% i.a.
1948	45.667	—
1953	50.775	+2.14%
1961	57.062	+1.47%
1971	67.555	+1.70%
1981	77.049	+1.32%
1991	82.723	+0.71%
2002	83.022	+0.03%
2011	78.040	−0.69%
2022	69.997	−0.98%
Mənbə: ^[8]

2011-ci il əhali siyahıyaalmasının nəticələrinə görə, Ujitse şəhərinin ümumi əhalisi 78.040 nəfərdir.

Etnik qruplar

Şəhərin etnik tərkibi:^[9]

Etnik qrup	Əhali	%
Serblər	76,089	97.50%
Monteneqrolular	144	0.18%
Yuqoslavlar	80	0.10%
Roma	70	0.09%
Xorvatlar	69	0.09%
Digərləri	1,588	2.03%
Cəmi	78,040

İstinadlar

↑ "2022 Data Census of Population: Data by settlements" (PDF). publikacije.stat.gov.rs. 25 may 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 may 2026.
↑ Long, George. The Decline of the Roman Republic - Vol I, Volume 1. Read Books Design. 2010. səh. 340. ISBN 9781446029855.
1 2 3 4 Stankov, Slobodanka. "Basic Characteristics of Demographic Development of Uzice until XX Century". Demografija. 11. 2014: 245–257. İstifadə tarixi: 18 dekabr 2022.
1 2 Miličević, Milan. Kneževina Srbija. Beograd: Državna štamparija. 1876.
↑ Beaver, S.H. "Railways in the Balkan Peninsula". The Geographical Journal. 97 (5). 1941: 273–294. doi:10.2307/1787398. JSTOR 1787398. 19 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 dekabr 2022.
↑ "Guns of War". IMDb. 1974. 23 oktyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2021.
↑ Warfacts.org.yu. "(NATO Aggression) Civilian Infrastructure: Uzice". 1999. 4 dekabr 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2007.
↑ "2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia" (PDF). stat.gov.rs. Statistical Office of the Republic of Serbia. 3 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 11 yanvar 2017.
↑ "Попис становништва, домаћинстава и станова 2011. у Републици Србији" (PDF). stat.gov.rs. Republički zavod za statistiku. 11 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 15 dekabr 2016.

Xarici keçidlər

Vikianbarda Ujitse ilə əlaqəli mediafayllar var.

(serb.) City of Užice

[1] "2022 Data Census of Population: Data by settlements" (PDF). publikacije.stat.gov.rs. 25 may 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 may 2026.

[2] Long, George. The Decline of the Roman Republic - Vol I, Volume 1. Read Books Design. 2010. səh. 340. ISBN 9781446029855.

[Stankov2014-3] 1 2 3 4 Stankov, Slobodanka. "Basic Characteristics of Demographic Development of Uzice until XX Century". Demografija. 11. 2014: 245–257. İstifadə tarixi: 18 dekabr 2022.

[Milicevic1876-4] 1 2 Miličević, Milan. Kneževina Srbija. Beograd: Državna štamparija. 1876.

[5] Beaver, S.H. "Railways in the Balkan Peninsula". The Geographical Journal. 97 (5). 1941: 273–294. doi:10.2307/1787398. JSTOR 1787398. 19 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 dekabr 2022.

[6] "Guns of War". IMDb. 1974. 23 oktyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2021.

[7] Warfacts.org.yu. "(NATO Aggression) Civilian Infrastructure: Uzice". 1999. 4 dekabr 2007 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 may 2007.

[8] "2011 Census of Population, Households and Dwellings in the Republic of Serbia" (PDF). stat.gov.rs. Statistical Office of the Republic of Serbia. 3 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 11 yanvar 2017.

[9] "Попис становништва, домаћинстава и станова 2011. у Републици Србији" (PDF). stat.gov.rs. Republički zavod za statistiku. 11 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 15 dekabr 2016.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]