Məzmuna keç

Ukrayna Plastik Sənətlər Studiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Ukrayna Plastik Sənətlər Studiyası
Ölkə

Ukrayna Plastik Sənətlər Studiyası (UPSS; çex. Ukrajins'ka Studija Plastyčnoho Mystectva, USPM) — mühacirətdə olan Ukrayna Plastik Sənətlər Cəmiyyəti tərəfindən bir neçə ad dəyişikliyi və yenidənqurma mərhələsindən sonra təsis edilmiş təhsil müəssisəsi.[1] Məktəb rəsmi olaraq 24 dekabr 1923-cü il tarixində fəaliyyətə başlamışdır. Bu təhsil müəssisəsi qısa müddət ərzində iki dünya müharibəsi arasındakı dövrdə Ukrayna mühacir sənət dünyasının mərkəzinə çevrilmiş, həmçinin bir çox ukraynalı, eləcə də rus, bolqar, macar, avstriyalı, çex və slovak sənət tələbələrinin peşəkar karyeralarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.[2]

1932-ci ildən sonra məktəb Ukrayna Akademiyası (1932–1952-ci illər) adı altında fəaliyyətini davam etdirmiş və o dövrkü Çexoslovakiyanın ən nüfuzlu incəsənət müəssisələrindən biri hesab olunmuşdur. Akademiya təsviri sənət, tətbiqi sənət və memarlıq sahələrində sistematik təhsil vermişdir. Məzunlara "Magister Artis" dərəcəsi verilmişdir. Müəssisə 1925-ci ildən 1939-cu ilə qədər hər il tələbələrin sənət əsərlərindən ibarət sərgilər təşkil etmişdir.[3]

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İki dünya müharibəsi arasındakı dövrdə Çexoslovakiyada böyük bir ukraynalı mühacir icması mövcud olmuşdur. Bolşevik inqilabı nəticəsində Karpatarxası Ukraynanın 600.000 sakini, habelə yüzlərlə sənətkar, alim, tələbə və siyasətçi Çexoslovakiyaya mühacirət etməyə məcbur olmuşdur. 1919–1923-cü illərdə burada Ukrayna Xalq Respublikasının diplomatik missiyası fəaliyyət göstərmiş, 1920-ci ildə isə respublikanın prezidenti Mixailo Qruşevski burada məskunlaşmışdır.[4] Həmin dövrdə Praqa ukraynalı mühacirlərin intellektual mərkəzi hesab edilirdi. Müharibədən sonra Tomaş Masarikin təşəbbüsü ilə Xarici İşlər Nazirliyi nəzdində yardım fondu (Rusiya Yardım Kampaniyası) yaradılmış və bu fond vasitəsilə müvafiq qurumlara və şəxslərə maliyyə dəstəyi verilmişdir. 1921-ci ildə Ukrayna Azad Universiteti Vyanadan Çexoslovakiyaya köçürülmüş və burada 3.000 tələbə qeydiyyatdan keçmişdir. Növbəti il Podebradı şəhərində Ukrayna İqtisadiyyat Akademiyası, 1923-cü ildə isə Praqada orta məktəb müəllimlərinin hazırlanması məqsədilə M. Draqomanov adına Ukrayna Pedaqoji İnstitutu təsis edilmişdir. 1925-ci ildən etibarən Pedaqoji İnstitutun nəzdində əvvəlcə Praqa və Rejnitse şəhərlərində,[4] 1938-ci ildən isə Modrjanıda fəaliyyət göstərən Ukrayna Gimnaziyası fəaliyyətə başlamışdır. Praqa Ukrayna Mühacir Şairlər Məktəbi adlandırılan qrup isə əsasən Karlov Universitetinin İncəsənət fakültəsinin məzunlarından ibarət olmuşdur.[1][5]

Ukrayna Studiyasının yaradılmasından əvvəl, 1922-ci ildə Praqada Təsviri Sənət Dərnəyi təsis edilmiş və bu dərnək 1923-cü ildə üzvlərinin ilk sərgisini təşkil etmişdir.[6] 24 dekabr 1923-cü il tarixində Ukrayna Plastik Sənətlər Studiyası öz fəaliyyətinə başlamışdır.[7] Məktəb Ukrayna Rəssamlıq Akademiyası nümunəsində qurulmuşdur, lakin Praqa Akademiyası "Ukrainska akademiia plastychnoho mystetstva" adına etiraz etdiyi üçün müəssisənin adı dəyişdirilmişdir. Buna baxmayaraq, məktəb qeyri-rəsmi olaraq "Ukrayna Akademiyası" kimi tanınmağa davam etmişdir. Məktəbin yaradılmasının digər bir səbəbi isə orta sənət məktəblərinin və Praqa Akademiyasının daha çox tələbə qəbul etmək imkanlarının məhdud olması ilə bağlı olmuşdur.[8]

Ukrayna Plastik Sənətlər Studiyasının təşəbbüskarı və ilk direktoru sənət tarixçisi və Vyanada fəaliyyət göstərən Ukrayna Azad Universitetinin rektoru Dmitri Antonoviç,[9] həmçinin Peterburq Akademiyasının məzunu, rəngkarlıq professoru Sergey Mako olmuşdur. Başlanğıcda on professor əksəriyyəti ukraynalı olan 42 tələbəyə dərs demişdir. Studiya Ukrayna hüdudlarından kənarda fəaliyyət göstərən ən böyük sənət məktəbi kimi tanınmış, sonradan yalnız ukraynalılar üçün yox, həm də çexlər, slovaklar, ruslar, belaruslar, almanlar, fransızlar, ermənilər, polyaklar və macarlar üçün akademik müəssisə rolunu oynamışdır. Dördillik tədris proqramına rəngkarlıq, qrafika, heykəltəraşlıq, tətbiqi sənət və memarlıq daxil edilmişdir. 1923–1927-ci illərdə Studiya Xarici İşlər Nazirliyi, 1930-cu ilə qədər isə Maarif Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. 1932-ci ilə qədər Ukrayna Vətəndaş Fondundan maliyyə dəstəyi alan müəssisə 1952-ci ilə qədər yalnız könüllü ianələr hesabına fəaliyyətini davam etdirmişdir.[6] Studiya əvvəlcə Praqanın Narodni küçəsindəki Metro sarayında, daha sonra isə Köhnə Şəhər hissəsində, Konviktska küçəsində yerləşən binada fəaliyyət göstərmişdir. Dərslər fasiləsiz olaraq, şənbə, bazar və yay tətilləri də daxil olmaqla keçirilmiş və tələbələr üçün ödənişsiz olmuşdur.[10]

Ukrayna Plastik Sənətlər Studiyası Ukrayna Azadlıq Mübarizəsi Muzeyi ilə əməkdaşlıq etmiş və Ukrayna mühacirətinin intellektual elitasını bir araya gətirmişdir.[11] Müəssisə mütəmadi olaraq illik sərgilər keçirmiş, Çexoslovakiya və Ukraynanın bayram günlərinə həsr olunmuş çoxsaylı tədbirlər təşkil etmişdir.[1] 1930-cu illərdə Studiya iqtisadi böhrandan təsirlənmiş, həmçinin onun Ukrayna azadlıq hərəkatına verdiyi dəstək çex cəmiyyəti tərəfindən artıq əvvəlki kimi rəğbətlə qarşılanmamışdır. Bolşevizmdən Çexoslovakiyaya qaçan mühacirlər Çexoslovakiya hökumətinin 1934-cü ildə Sovet İttifaqını rəsmi tanımasını xəyanət kimi qiymətləndirmişdilər.[12] Nəticədə Ukrayna təhsil müəssisələri yenidən təşkilatlanma və ya ciddi məhdudiyyətlərlə üzləşmiş, bəziləri isə fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq məcburiyyətində qalmışdır.[1]

1932-ci ildə rəsm və rəngkarlıq professoru Yan Kulets studiyanı özəl Ukrayna Akademiyasına çevirmiş, onun bağlanmasının qarşısını almışdır. O, simvolik təhsil haqları tətbiq etməklə yanaşı, məktəbin fəaliyyətini öz şəxsi vəsaiti hesabına maliyyələşdirmişdir. Müəssisə 1952-ci ildə Yan Kuletsin vəfatından sonra fəaliyyətini dayandırmışdır.[13] Nasist işğalı dövründə çex universitetləri bağlandığı zaman Ukrayna Akademiyası təsviri sənət sahəsində təhsil almağın mümkün olduğu yeganə ali məktəb kimi fəaliyyət göstərmişdir.[6] Akademiya 1948-ci il kommunist çevrilişinə qədər mövcudluğunu qoruya bilmişdir. Həmin tarixdən sonra adı "Xalq Akademiyası" olaraq dəyişdirilmiş və 1952-ci ildə tamamilə ləğv edilmişdir. Bəzi nəşrlərdə Praqada fəaliyyət göstərən sənətkarların Ukrayna mənşəyi nəzərə alınmamış və onlar İlya Repin kimi rus mühacirləri olaraq təsnif edilmişdir.[14][15]

1925-ci ildə yaradılmış Ukraynanın Azadlıq Mübarizəsi Muzeyi digər eksponatlarla yanaşı, Ukrayna studiyalarının professor və tələbələrinin bədii əsərlərini də toplamışdır. 1948-ci ildə Çexoslovakiyada dövlət çevrilişi zamanı muzey ləğv edilənədək burada bir neçə min sənət əsəri toplanmışdır. Kolleksiyanın böyük hissəsi Praqa Slavyan Kitabxanasına, digər hissələri isə Milli Ədəbiyyat Memorialına, Milli Qalereyaya, Dekorativ Sənətlər Muzeyinə və Dövlət Arxivinə təhvil verilmişdir.[6][16]

Professorlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Dmitri Antonoviç (1877–1945-ci illər), Xarkov Akademiyasının məzunu, 1921-ci ilə qədər Vyanada fəaliyyət göstərən Ukrayna Azad Universitetinin rektoru, həmçinin Praqada fəaliyyət göstərən Ukrayna Azadlıq Mübarizəsi Muzeyinin direktoru, sənət tarixçisi, direktor[17]
  • Edvard Karel, qrafika rəssamı
  • Yan İvan Kulets (1880–1952-ci illər), Krakov Akademiyasının məzunu, müharibədən əvvəl Parisdə, 1914-cü ildən isə Praqada yaşamışdır. Rəsm və rəngkarlıq fənlərini tədris etmişdir.[18]
  • Stepan Litov (1895–1966-cı illər), anatomiya müəllimi
  • Robert Lisovski (1893, Kamenskoye - 1982, Cenevrə), Ukrayna Akademiyası və Berlin İncəsənət Akademiyasının məzunu, qrafika sənətini tədris etmişdir.[19]
  • Sergey Mako (1885, Tomsk - 1953, Nitsa), Peterburq Akademiyası və Parisdəki Jülyen Akademiyasının məzunu, Nitsada sənət məktəbinin (1910–1922-ci illər) təsisçisi, rəsm və rəngkarlıq professoru, direktor müavini[13]
  • İvan Mirçuk (1891, Stri - 1961, Münhen), estetika müəllimi, Ukrayna Azad Universitetinin rektoru
  • İvan Mozalevski (1890, Vroslav - 1975, Simferopol), Kiyev və Sankt-Peterburq akademiyalarının məzunu, iki il Vyanada studiyaya rəhbərlik etmişdir. 1926-cı ildə Parisə köçənə qədər qrafika və tətbiqi sənət müəllimi olmuşdur.[20][21]
  • Qriqori Musatov (1889, Buzuluk - 1941, Praqa), rəsm müəllimi
  • Yuri Rusov (1898, Xarkov - 1961, Monreal), anatomiya müəllimi
  • Volodimir Seçinski (1894, Kamenets-Podolski - 1962, Paterson, ABŞ), perspektiv müəllimi
  • Fedir Slusarenko (1886, Çerkassı – 1958, Praqa), klassik arxeologiya, filologiya
  • Kost Staxivski (1882, Stetkivtsi - 1959, Praqa), Varşava, Paris, Sankt-Peterburq, Münhen və Berlində təhsil almışdır, heykəltəraşlıq müəllimi[19]
  • Sergey Timoşenko (1881, Bazılivka – 1950, Palo Alto, ABŞ), memarlıq

Görkəmli məzunlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1945-ci ildə Qızıl Ordunun gəlişindən əvvəl sənətkarların əksəriyyəti Qərbə mühacirət edə bilmişdir. NKVD tərəfindən həbs edilən Oksana Lyaturinska sonradan məhkəməsiz sərbəst buraxılmış və 1949-cu ildə əvvəlcə Almaniyaya, daha sonra isə ABŞ-yə getməyə müvəffəq olmuşdur.[22] Siyahı:[3][23]

  • Katerina Antonoviç
  • Frantişek Yozef Arxalous
  • Vatslav Bartovski
  • Veroslav Berqr
  • Frantişek Blajek
  • Yeva Hetteşova Blajkova
  • Yeva Biss
  • Mixailo Brınski
  • Luiza Çernovitska
  • Karel Çernı
  • Vasil Xmelyuk
  • Pyotr Xolodnı
  • Viktor Sımbal
  • Miloş Diviş
  • Vatslav Dlouhı
  • Yozef Qabriel
  • Karel Qabriel
  • Vera Havlikova
  • Bedrjix Hoffşedter
  • Pavel Qromnıtski
  • İvan İvanets
  • Lyudmila Yanska
  • Yan Yunqman
  • Oleq Kandıba (Oljiç)
  • Karel Karas
  • Vasil Kasiyan
  • Vasil Kolyadinski
  • Yan Krahulik
  • Zdenek Kremliçka
  • İvan Kruşelnıtski
  • Nikolay Kriçevski
  • Nina Levitska-Şemanska
  • Oksana Lyaturinska
  • Halina Mazepa
  • Karol Molnar
  • Yirji Mrazek
  • Yozef Noska
  • Ladislav Novak
  • Karel Obertor
  • Pyotr Omelçenko
  • Aleksandr Orlov
  • Yaroslav Paur
  • İvan Palıvoda
  • Nikolay Mixailoviç Rodionov
  • Dmitri Şetelik
  • Yozef Şestak
  • İvan Severa
  • Blanka Tauber
  • Vladislav Vatsulki
  • Yuri Vovk
  • Sofiya Zaritska-Omelçenko
  • Helena Zmatlikova

Sərgilər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Studiyanın 1924-cü ildə keçirilən ilk sərgisində professorlar öz əsərlərini təqdim etmişdilər. 1925-ci ildən etibarən isə sərgilər mütəmadi olaraq hər il təşkil olunmuşdur.[24]

1925–1926-cı illər sərgisi Beynəlxalq İncəsənət Təhsili Konqresi ilə birlikdə keçirilmiş, bu tədbiri müxtəlif ölkələrin nümayəndə heyətləri və Prezident Tomaş Masarik ziyarət etmişdir. 1939-cu ilə qədər məktəb 13 müstəqil sərgi təşkil etmiş, həmçinin Praqada keçirilən qrafika və bibliofiliya sərgilərində iştirak etmişdir. Professor və tələbə heyəti Tətbiqi Sənət Məktəbi və Praqa Akademiyası tərəfindən təşkil olunan sərgilərdə də təmsil olunmuşlar. Ukrayna qrafika sənəti müvafiq olaraq Brüsseldə (1927-ci il), Berlində (1933-cü il) və Romada (1938-ci il) nümayiş etdirilmişdir.[24]

Mənbə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 Oksana Pelenska, Tereza Chlaňová, Objev sbírky ukrajinského výtvarného umění / Discovery of the collection of ukrainian art, Navýchod no.1, 2004
  2. ↑ Zavorotna, Nadia, "The Ukrainian School of Plastic Arts in Prague", Scholars in Exile, University of Toronto Press, 29 yanvar 2020, 90–100, doi:10.3138/9781487504458.006, ISBN 978-1-4875-0445-8, İstifadə tarixi: 9 aprel 2026
  3. 1 2 Ukrainian Studio of Plastic Arts, Internet Encyclopedia of Ukraine
  4. 1 2 Ukrainians in interwar Czechoslovakia, Embassy of the Czech Republic in Kyiv, 2012
  5. ↑ "Ukrainian Gymnasium in Czechoslovakia, Internet Encyclopedia of Ukraine". 25 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 aprel 2026.
  6. 1 2 3 4 Oksana Pelenska, in: Ukrainian Studio of Plastic Arts in Prague, in: Horová A (ed.), New Encyclopedia of Czech Fine Arts – Supplements, Academia Prague 2006, pp. 800–801
  7. ↑ Myroslava M. Mudrak, The Ukrainian Studio of Plastic Arts and the Art of Jan Kulec, Art Journal 49, no. 1, 1990, pp. 36
  8. ↑ Zavorotna N, 2020, pp. 91, 92
  9. ↑ The group of the Prague studio = Les artistes du studio de Prague / introductory article by D. Antonovych: Ukrainian public publishing house, 1925. 16 p.,
  10. ↑ Us and Ukraine: Studio or Academy? Memories of the Ukrainian art school in Prague
  11. ↑ "Ukrainian Studio of Fine Arts in Prague, exhibition catalog 1924" (PDF). 8 dekabr 2025 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 14 aprel 2026.
  12. ↑ "Milan Ducháček, Českoslovenští slavisté v osidlech geopolitiky". 22 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 aprel 2026.
  13. 1 2 Zavorotna N, 2020, p. 93
  14. ↑ "Prague intermezzo of Russian artists, iLiteratura.cz". 7 iyul 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 aprel 2026.
  15. ↑ Jakub Hauser, 2020
  16. ↑ Mykola Mušinka, "Museum of the Liberation Struggle of Ukraine in Prague (1925–1948). History and Current Location of its Collections," in: Museum of the Liberation Struggle of Ukraine. On the 80th Anniversary of its Founding. Conference Proceedings (Prague, October 12–14, 2005) / Prague, 2006 pp. 25–51
  17. ↑ The Museum of the Struggle for the Liberation of Ukraine, in: Scholars in exile: the Ukrainian intellectual world in interwar Czechoslovakia, University of Toronto Press 2020, p. 127
  18. ↑ March 11, 2022 marked the 70th anniversary of the death of Jan Ivan Kulec.
  19. 1 2 Zavorotna N, 2020, p. 94
  20. ↑ "Ukrainian Art Library: Ivan Mozalevsky". 16 aprel 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 aprel 2026.
  21. ↑ Zavorotna N, 2020, pp. 93-94
  22. ↑ Zavorotna N, 2020, p. 100
  23. ↑ Zavorotna N, 2020, pp. 95-96
  24. 1 2 Zavorotna N, 2020, pp. 98-99

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Nadia Zavorotna, "The Ukrainian School of Plastic Arts in Prague," in: Scholars in exile: the Ukrainian intellectual world in interwar Czechoslovakia, University of Toronto Press 2020, pp. 90–100, ISBN 978-1-4875-0445-8
  • Petr Hlaváček, Mychajlo Fesenko: Nešťastná Ukrajina. Osobnosti Ukrajinské svobodné univerzity v Praze 1921-1945 / Unfortunate Ukraine. Notables of the Ukrainian Free University in Prague 1921–1945, Prague: Charles University, Faculty of Arts, 2015. ISBN 978-80-7308-581-0
  • Myroslava M. Mudrak, On the Liminality of Being and Belonging: The Ukrainian Studio of Plastic Arts (1923–1952) — A National Culture on Foreign Territory, Centropa 13, no. 3, 2013, pp 258–268
  • Dagmar Petišková (ed.), Dmytro Antonovyč a ukrajinská uměnověda / Dmytro Antonovyč and Ukrainian Art History. Published on the occasion of the 130th anniversary of Antonovych's birth, Prague, 2009
  • Oksana Pelenska, Ukrajinské studio výtvarných umění v Praze / Ukrainian Studio of Plastic Arts in Prague, in: Horová A (ed.), Nová encyklopedie českého výtvarného umění - Dodatky / New Encyclopedia of Czech Fine Arts – Supplements, Academia Prague 2006, pp. 800–801, ISBN 80-200-1209-5
  • Oksana Pelenska, Ukrainian Portrait in Prague: Ukrainian Artistic Environment in Interwar Czechoslovakia, 221 pp., National Library of the Czech Republic, Slavic Library, Prague, Shevchenko Scientific Society 2005
  • Oksana Pelenska, Ukrainian Fine Arts in Interwar Czechoslovakia: on the 80th anniversary of the founding of the Ukrainian Studio of Fine Arts in Prague. Proceedings from the international conference ... 12–14 November 2003, in Prague
  • Jakub Hauser, Sans retour: Výtvarníci ruské emigrace v meziválečné Praze / Artists of the Russian Emigration in Interwar Prague, Memorial of National Literature in Prague 2020, ISBN 978-80-87376-66-9
  • Oksana Pelenska, "Ukrainska studija plastyčnogo mystectva v Prazi," in: Russkaja, ukrainskaja i belorusskaja emigracia v Čechoslovakii meždu dvumja mirovymy vojnami. International Conference, Collection of Documents. Part 2, Prague 1995, pp. 796–800
  • Myroslava M. Mudrak, "The Ukrainian Studio of Plastic Arts and the Art of Jan Kulec," Art Journal 49, no. 1, 1990, pp. 36–43.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Ukrayna_Plastik_Sənətlər_Studiyası&oldid=8913773"