Ummu Kamal (Nuri)

Ummu Kamal (Nuri)
qum. Өmmi Kamal
Doğum adı	İsmayıl
Təxəllüsü	Nuri
Doğum tarixi	14-cü əsrin sonu
Doğum yeri	Dağıstan, Koyunkala (Quenkala) kəndi
Vəfat tarixi	1475
Vəfat yeri	Türkiyə, Konya
Dəfn yeri	, Konya
Vətəndaşlığı
Fəaliyyəti	şair
Fəaliyyət illəri	14-15-ci əsrlər
Janr	Qəzəl

Ümmi Kamal (Nuri), (əsl adı İsmayıl tatar. Өmmi Kamal;v. 1475 ) - qumuq sufi şairi, filosofu, mürid. Onun əsərləri və həyatı barədə məlumatlar TDV İslâm Ansiklopedisi kimi mənbələrdə yer alır.

Həyatı

Şairin həyatı haqqında bioqrafik məlumatlar qorunub saxlanılmasa da, onun haqqında ayrı-ayrı əsərlərdə məlumatlar var. Şairin əsl adı İsmayıl idi və "oxumaq və yazmaq bacarmayan" mənasını verən "Ümmi" təxəllüsünü görünür ki, Məhəmməd peyğəmbərədən götürülmüşdür..

"Kollarnyn kemtaridur İsmagil

Nə var Ömmi isə ləkabi."

Bəzi versiyalara görəŞair orta əsrlərdə müasir Dağıstanın Bavutuqay kəndinin kənarında yerləşən kiçik şəhər olan Koyunkala (Quenkala) kəndində anadan olub. İbtidai təhsilini doğma yurdunda alıb, sonra Osmanlı İmperiyasında məskunlaşmazdan əvvəl müxtəlif ölkələrə (Krım, Volqaboyu, Şirvan) səyahət edib, orada kadiasker olub. Bir versiyaya görə, o, 14-cü əsrin sonlarında anadan olub və 1412-ci ildə vəfat edən müəllimi Qabidullahın dövründə artıq şagirdlikdən çıxmışdı.. Bəzi mütəxəssislərin fiktincə O, milliyyətcə tatar idi və bu fakt onun poeziyasında da öz əksini tapıb.. Digər, az öyrənilmiş sənədlərə görə, o, 1405-ci ildə Hacıtarhanda anadan olub, Noqay əsilli olub və alim — Təsəvvüf sufizminin davamçısı olub.. Həmçinin onun Qaraman şəhərində anadan olduğu da güman edilir..

Ümmi Kamalın vəfat etdiyi ilin müxtəlif versiyaları mövcuddur. Əsərlərindən də göründüyü kimi yazıçı bir yerdə yaşamamışdır. Alimlər onun Volqaboyu bölgəsində, Krımda və Kiçik Asiyada yaşadığını qeyd edirlər. Ömrünün qalan hissəsini Türkiyədə keçirmiş, 1475-ci ildə vəfat etmiş və türbə-məqbərəsinin indi də yerləşdiyi Konya şəhərində (Türkiyə) dəfn edilmişdir.

Məsələn, Osmanlı alimi Vəsfi Mahir Qocatürk yazır ki, Ümmi Kamal dövlət əleyhinə fəaliyyətdə, şəriət qanunlarını qəsdən təhrif etməkdə ittiham olunub və Kiçik Asiyada Osmanlı İmperiyasında edam edilib.. Ədəbiyyatşünas F. Yaxinin fikrincə, şair 1417-ci ildə vəfat edib, bu isə doğru deyil, çünki onun şeirlərindən birində şeyx-mənəvi lider Xoca Sədərtdinin (Sədrəddin) 1429-cu ildə (başqa bir mənbədə 1428-ci ildə ) ölümündən bəhs olunur. Fail Fətxtdinov və V.Qocatürkə görə, şairin ölümünün ən ağlabatan tarixi 1475-ci ildir . O, ömrünün çox hissəsini Orta Volqa bölgəsində və Krımda keçirib , sonra Türkiyəyə köçüb.. Osmanlı istinad kitablarında şair yalnız "Osmanlı" kimi təqdim olunur, Krım və Volqa bölgəsi ilə əlaqələri və ya əsərlərinin tatarlar arasında populyarlığı qeyd edilmir.

Yaradıcılığı

Ümmi Kamal türk sufi poeziyası və fəlsəfəsi tarixində parlaq iz buraxmışdır. Onun əsərləri qədim zamanlardan bəri tatar oxucuları arasında geniş tanınır. Onun əlyazmalarına hələ də Volqaboyu müxtəlif bölgələrində rast gəlmək olar.

O, Əhməd Yəsəvi və Bakırqani davamçısıdır. XV əsrin mürəkkəb ictimai həyatı şairin düşüncələrində və dövrünün aktual məsələlərinə cavab axtaran lirik qəhrəmanın xarakterində əks olunur. Şair ədaləti, səxavəti, mərhəməti və xeyirxahlığı əxlaqi kamilliyin əsası hesab edir. O, sufizm kanonlarına panteist vurğu verir. Dini və mistik simvolizm kontekstində əks etdirən Ümmi Kamal həmçinin əksliklər (xeyir və şər, işıq və qaranlıq və s.) fenomenini təsvir edir. Şair öz dövrünün universal insan problemləri ilə maraqlanırdı və müasirlərinə sufizm əsasında yüksək mənəvi tələblər irəli sürürdü, çünki o, sufizmin insanın daxili dünyasını kamilləşdirdiyinə inanırdı. Onun fikrincə, insan Allah qarşısında məsuliyyət daşıyarkən öz hərəkətlərində və əməllərində azaddır. O, insanların mənəvi cəhətdən İslam tərəfindən dəstəkləndiyinə və dünyadakı hər bir hadisənin yalnız Allahın iradəsi ilə baş verdiyinə inanırdı.

Şairin yaradıcılığı ideoloji və estetik məzmununa görə bir neçə qrupa bölünə bilər:

• Dini və sufi məzmunlu şeirlər, yaradıcılığının əksəriyyətini təşkil edir. Onlar sufizm çərçivəsinə sığmır; onlar İslamla real həyat arasındakı ziddiyyətləri ehtiva edir ki, lirik qəhrəman da öz növbəsində həyatın mənasını anlamaq yolunda bunları aradan qaldırmağa çalışır .
• Sevgi lirikası, ruhun və tamahkarlığın mübarizəsini, həyat və ölümün mənasını təsvir edən və təbiəti təsvir edən şeirlər.
• Yer həyatı haqqında şeirlər. Onlar müasirlərinin düşüncələrini, istəklərini və hisslərini, eləcə də şairin həyata münasibətini əks etdirir. Lirik qəhrəman insanın həyatının mənasının onun hərəkətləri ilə əlaqəli olduğu qənaətinə gəlir..

Ümmi Kamal şeirlərində insanları qan tökülməsini dayandırmağa[18] və valideynlərinə hörmət etməyə və ehtiram göstərməyə çağırır.. Şair başqalarını onun əsərlərindən nümunə götürməyə, onların tərbiyəvi funksiyasına əsaslanmağa çağırır.. Şairin sözləri dini müəllimlər, sufi mürşidləri və mədrəsə şagirdləri üçün nəzərdə tutulmuşdu, çünki onlar adi insanlara təsir göstərə bilirdilər.. Əsərlərində o, adi insanlardan heç də fərqlənmədiyini vurğulayırdı..

Ümmi Kamalın şeirləri tatar əhalisi arasında məşhur idi və arxeoloji və folklor ekspedisiyalarının aparıldığı tatarların yaşadığı demək olar ki, hər bölgədə, xüsusən də Tatarıstan, Başqırdıstan, Çuvaşiya və Çelyabinsk, Orenburq, Ulyanovsk, Qorki və Perm bölgələrində aşkar edilmişdir.. Ümmi Kamalın bəzi əsərləri inqilabdan əvvəl də Kazanda və Türkiyədə 4 dəfə nəşr olunmuş şeir toplularına daxil edilmişdir. Əlyazmaları və şeirləri Kazan, Ufa, Sankt-Peterburq, Orta Asiya və Kiçik Asiyadakı kitab saxlama yerlərində saxlanılır.. Onun poeziyası Qabdulla Tukaya, Zakir Rəmiyev (Dərdmənd), Şəmsəddin Zəki, Qulşərif, Mövlya Kuli və digər tatar şairlərinə təsir göstərmişdir..

"Ümmi Kamalın kitabı" ilk dəfə 1884-cü, 1898-ci ildə Kərimyevlər və 1899-cu ildə Məhəmmədqalı Kadırov tərəfindən Kazanda nəşr olunmuşdur. Kitabda müəllifin 140 şeiri var. Onların ümumi həcmi 3255 bənddir (əksəriyyəti beytlər və ya beytlərdir; bir neçə şeir dördlük şəklində yazılıb). Topludakı şeirlərin əksəriyyəti forma baxımından qəzəl janrındadır. Ümmi Kamalın əsərlərinin bir hissəsi münacatlar, məzmurlar və mərsiyələrdən ibarətdir. Təxəllüslərdən istifadə şairin demək olar ki, bütün əsərlərinə xasdır..

Ümmi Kamalın əsərləri onun özünəməxsus dünyagörüşünü, reallığa münasibətini və o dövrün qiymətləndirilməsini ortaya qoyur. Tale onu doğma yurdundan ayırdı və şair ömrünün son illərinə qədər evə qayıtmağı arzulayırdı. Şair bu mənəvi həsrəti "Məni sevgilimin torpağına kim aparacaq?" şeirində ifadə edir.

18-ci yüzildə yaşayan ləzgi şairi Əli Ruhulidən qalan kitabların arasında Ummu Kamalın da şeirləri tapılmışdır. Onun bəzi şeirləri Oktyabr çevrilişindən əvvəlki illərdə Türkiyədə, Kazanda çıxan kitablarda çap olunmuşdur..

Şairin yaradıcılığı ilə bağlı ilk elmi əsər ədəbiyyatşünas Məhəmməd Qalinin (tatar jurnalisti, yazıçısı-1893-1952) 1941-ci ildə nəşr etdirdiyi "Ümmi Kamalın kitabı" məqaləsi olmuşdur. Ümmi Kamalın yaradıcılığı sonradan 1944-cü ildə "Tatar Partiya Təşkilatında Kütləvi-siyasi və İdeoloji işin vəziyyəti və təkmilləşdirilməsi tədbirləri haqqında" fərman səbəbindən öyrənilməmişdir. Şairin yaradıcılığına maraq 1990-cı illərdə xeyli artmışdır. Xatip Minnequlov tərəfindən tədqiq edilmiş və "Tatar poeziyası antologiyası"na, məktəb və universitet tədris planlarına, eləcə də 9-cu sinif şagirdləri üçün tatar ədəbiyyatı dərsliklərinə daxil edilmişdir. Bu gün Ümmi Kamalın irsi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Fail Kamilovich Fatxtdinov tərəfindən öyrənilməyə davam edir.

Şairin qumuq olduğunu isbatlamaq üçün aşağıdakı misraları nümunə göstərirlər:

Elter qönqül ol ellerqe
Misqin kumuk sümbünlerin…
Gezdim, tuzdum çox devleşdim,
Axır vatanım oylaşdım,
Hay aman, Koünqa yol görmedim
İnq son barıp Şama döndüm.

Misralardakı, "Misqin kumuk" ifadəsinə dayanaraq şairin qumuq olduğunu və "Koünqa" ifadəsinə dayanaraq, Koünqalı olduğunu söyləyirlər. Araşdırıcılar Koünqanı indiki Dağıstan Respublikasındakı Bavaqay və Çirürt yaylasındakı Koysun çayının sahilindəki Koünqala ilə eyniləşdirirlər. Şairin öncə kəndlərində, sonra Şirvanda (indiki Azərbaycan) təhsil aldığını, əsgəri bölüklərdə qazi olduğunu, Osmanlı orduları ilə birlikdə döyüşlərdə iştirak etdiyini, sonralar indiki Türkiyədə yaşadığını və 1475-ci ildə Konya şəhərində öldüyünü yazırlar. Ummu Kamala aid edilən: Dengizde bir saz olur, Gül açılır, yaz olur. Men yarıma gül demen - Gülün ömrü az olur. -şeiri bu gün də Azərbaycanda xalq mahnısı kimi oxunur və bayatı kitablarına yazarı bəlli olmayan mətn kimi salınır. Şairin "Haşıq ellerine kim geter?" şeirində Yunis İmrə ruhu aydın duyulur.

Ədəbiyyat

• Миңнегулов Х. Казан ханлыгы чоры язма мәдәнияте // Мирас. – 1993. – № 11. – 33–35 б.; № 12. – 27–34 б.
• Фатхтдинов, Фаиль Камилович. Поэзия умми камала – бесценное наследие татарского народа (PDF) // Туган җир (краеведческий журнал) (rus). № 2. 2023. 59—71. ISSN 2618-9623.
• Галлямова, Альфия Габдульнуровна. «"Расправа" над Золотой Ордой» в середине XX в.: Идеологический дискурс в татарской медиевистике в свете августовского Постановления 1944 г (PDF) // Золотоордынское обозрение (журнал) (rus). № 4. 2019. 784—797. doi:10.22378/2313-6197.2019-7-4.784-797. ISSN 2313-6197.
• Миннегулов, Хатип Юсупович. Татарская литература позднего средневековья (PDF) // Золотоордынское обозрение (журнал) (rus). № 1. 2015. 146—158. ISSN 2313-6197.
• Фатхтдинов, Фаиль Камилович. Роль религии на духовное становление личности в творчестве татарского поэта умми камала // Эпос (журнал). № 9 (2). 2023а. 112—125. doi:10.57164/16948564_2023_04_112. ISSN 1694-8629.
• Умму Камал – XV асруда яшагъан шаир.2013-12-27. https://yoldash.ru/?nationals=ummu-kamal.

Mənbə

• Борынгы һәм Урта гасыр әдәбияты мультимедиа басмасы. Х. Миңнегулов, Р. Бикташев, И. Мөхәммәтов.
• Әдипләребез: биобиблиографик белешмәлек.
• Әдипләр. Камал Өмми. Arxivləşdirilib 2022-01-23 at the Wayback Machine
• Татарча программалар. Өмми Камал.