VI İvan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
VI İvan
Иоанн Антонович
Ivan VI Antonovich (Oranienbaum).jpg
bayraqRusiyanın imperatoru
28 oktyabr 1740 — 6 dekabr 1741
Sələfi Anna İvanovna
Xələfi Yelizaveta Petrovna
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 23 avqust 1740(1740-08-23)
Doğum yeri Sankt-Peterburq, Rusiya imperiyası
Vəfat tarixi 16 avqust 1764 (23 yaşında)
Vəfat yeri
Dəfn yeri
Atası Antoni Ulrix
Anası Anna Leopoldovna
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

VI İvan və ya İvan Antonoviç (RuscaИоанн Антонович) (d. 23 avqust 1740, Sankt-Peterburq - ö. 16 iyul 1764, Şlisselburq) — Rusiya imperiyasının imperatorudur.[3] Hələ 2 aylıq körpəykən Rusiya taxtına çıxarıldı və anası taxt naibəsi elan edildi. Ancaq təqribən bir il sonra nənəsi Yekaterina İvanovnanın əmisi qızı Yelizaveta tərəfindən tərtiblənən saray çevrilişiylə taxtdan endirildi və qalan ömrünü ailəsiylə birlikdə paytaxtdan uzaqda həbsdə yaşadı. 20 illik həbs həyatının ardından bəzi ordu mənsubları onu yenidən taxta çıxarmağa cəhd etsələr də, iğtişaşlar əsnasında öz mühafizəçiləri tərəfindən qətlə yetirildi. Həbs tutulduğu illərdə dünyaya gələn digər qardaş və bacıları isə sonrakı illərdə bibiləri olan Danimarka kraliçası tərəfindən himayəyə alındı.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

İlk illəri və səltənəti[redaktə | əsas redaktə]

İvan Antonoviç 23 avqust 1740-cı ildə Sankt-Peterburqda dünyaya gəldi. Atası Brunsvik-Lünberq hersoqu Antoni Ulrix, anası isə Çar V İvanın yeganə nəvəsi Anna Leopoldovnadır. Valideynləri ömür boyu Rusiyada yaşamışdı və dünyaya gələn ilk övladlarının çariçanın xələfi olmasını ümid edirdilər. Belə də oldu. Belə ki, 5 oktyabr 1740-cı ildə hələ 2 aylıq ikən ölüm yatağında olan İmperatriça Anna körpəni övladlığa alaraq vəliəhdi elan edir. Bundan başqa imperatriçanın uzun illərdir sevgilisi olan hersoq Ernst İohan von Bironu taxt naibi olaraq elan etdi. Bunda əsas məqsəd isə atası V İvanın şəcərəsini davam etdirmək və ögey əmisi Böyük Pyotrun qızlarını taxtdan uzaqlaşdırmaq idi.

Nəhayət, imperatriça Anna 28 oktyabr 1740-cı ildə uzun xəstəlikdən sonra vəfat etdi. Son nəfəsində sevgilisi hersoq Bironun adını sayıqladı. Növbəti gün isə hələ 2 aylıq bir körpə olan VI İvan Rusiya imperatoru, hersoq von Biron isə taxt naibi təyin olundu. Ancaq əcnəbi birinin dövlət idarəsində olması həm körpə çarın valideynləri, həm də rus əsilzadələri tərəfindən qəbul edilmədi. Üstəlik hersoq von Biron çariçanın səltənəti illərində çox güclənmişdi və sarayda xeyli düşmən qazanmışdı. Çarın atası tərəfindən planlanan saray çevrilişi ilə hersoq von Biron 19 noyabr gecəsi yataq otağında ələ keçirildi və Sibirə sürgün edildi. Çarın anası Anna Leopoldovna yeni taxt naibəsi elan edildi və dövlət işlərində ən yaxın köməkçisi saray məmuru Andrey Osterman oldu.

Taxtdan endirilişi və həbs illəri[redaktə | əsas redaktə]

Çar İvanın səltənəti və anasının naibəliyi sadəcə 13 ay davam etdi və 6 dekabr 1741-ci ildə baş tutan saray çevrilişi ilə Böyük Pyotrun qızı Yelizaveta Petrovna taxta çıxarıldı. Çevrilişin ardından İvan və ailəsi həbs olundu və qısa zaman sonra 13 dekabrda Riqada həbs edildilər. 1744-cü ilin iyununda isə 4 yaşlı İvan ailəsindən izolə edilərək Ağ dəniz sahillərindəki Arxangelskiyə aparıldı və növbəti 12 il boyunca burada saxlanıldı. Ancaq burada saxlanılan məhbusun sabiq imperator olduğu xəbəri bölgədə yayıldı və İvan daha sərt şəkildə nəzarətə alındığı Şlisselburq qalasına aparıldı. Burada ikən hətta saxlanıldığı qalanın komandiri belə məhbusun kim olduğunu bilmədi.

Yelizaveta Petrovnanın səltənəti boyunca İvanın adı bütün mənbələrdən silindi. Onun təsviri olan əskinaslar və rəsmi yazışmalar məhv edildi. III Pyotrun 1762-ci ildə taxta çıxmasıyla sabiq çarın vəziyyəti nisbətən yaxşılaşdı. Ancaq bir neçə ay sonra III Pyotrun taxtdan endirilməsi ilə vəziyyət yenidən pisləşdi. Qala mühafizəçilərinə göndərilən yeni təlimatla sabiq çarın ayaqları qandallandı və müqavimət göstərildiyi təqdirdə qamçılanması əmr edildi.

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

1762-ci ilin yayında II Yekaterinanın taxta çıxmasının ardından yaranan siyasi gərginlik səbəbilə naməlum məhbus barədə daha sərt tədbirlər görüldü. Əmrlərdən birinə görə isə sabiq çarın saxlanıldığı qalaya hər hansı bir hücum zamanı məhbus dərhal yerindəcə qətlə yetirilməli idi. Hətta imperatriçanın şəxsi əlyazısı olmadan sabiq çar heç kəsə sağlam şəkildə təslim edilməməli idi.

20 illik həbs həyatı çarın psixoloji vəziyyətini pisləşdirmişdi. Buna baxmayaraq tutulduğu həbsxanada belə əsilzadə olaraq yaşadı. Təhsil alması qadağan edilsə də, ona yazılan məktublardan oxuyub yazmağı öyrənmişdi və İncili oxuya bilirdi. Şlisselburqda olduğu çox keçmədən aşkar edildi və ölümünə də məhz bu səbəb oldu.

Qala qarnizonunda kiçik leytenant olan Vasili Miroviç məhbusun kim olduğunu öyrəndi və onu azadlığa buraxaraq yenidən taxta çıxarmaqla bağlı plan hazırladı. 5 iyul 1764 tarixində gecə yarısı baş tutan hücumla qarnizonun böyük bir qismi ələ alındı və komendant Berednikov həbs olundu. Ancaq bu əsnada şəxsi mühafizəçilər aldıqları gizli əmrlə zindana girərək sabiq çarı dərhal qətlə yetirdilər. Leytenant Miroviç və dəstəkçiləri həbs olundu və bir hissəsi edam edildi. Çar İvan isə gizlicə qalada dəfn olundu və onun ölümü II Yekaterinanın səltənətini daha da sağlamlaşdırdı.

İvanın ölümünün ardından, həbsdə dünyaya gələn digər qardaş və bacıları 30 iyun 1780-ci ildə bibiləri Danimarka kraliçası Yuliana Mariya tərəfindən təslim alındılar və ömür boyu Yutlandiyada kiçik bir köşkdə nəzarət altında yaşadılar.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • A. Bruckner, The Emperor Ivan VI and his Family (in Russian) (Moscow 1874)
  • V. A. Bilbasov, Geschichte Catherine II (vol. ii., Berlin, 1891—1893).
  • Detlev Schwennicke, Europäische Stammtafeln (vol. I.1, table 27, Frankfurt/Main, 1998
  • Robert Nisbet Bain, The Pupils of Peter the Great (London, 1897)
  • Mikhail Semevsky, Ivan VI Antonov’ich (in Russian) (Saint Petersburg, 1866)
  1. 1,0 1,1 Almaniya Milli Kitabxanası, Berlin Dövlət Kitabxanası, Bavariya Dövlət Kitabxanası və s. Record #118556169 // Ümumi tənzimləmə nəzarəti (GND) — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 Lenta.ru Найдены останки российского императора Ивана VI
  3. Robert Nisbet Bain, The Pupils of Peter the Great (London, 1897)