Vanze konfransı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Vanze konfransı
Wannsee Conference
Haus der Wannsee-Konferenz 02-2014.jpg
Keçirilmə tarixi 20 yanvar 1942-ci il
Keçirilən
yer
Almaniya Qroser-Vanza, Berlin, Almaniya
Müzakirə edilən məsələlər Yəhudi məsələsinin son həlli
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Vanze konfransı — 1942-ci il yanvarın 20-də Berlindəki Vanze gölünün kənarında Am-Qrosen-Vanze (alm. Am Großen Wannsee‎) küçəsi ev 56-58 ünvanında yerləşən Marlir Villasında hökumət nümayəndələrinin və Almaniyanın Nasist partiyasının başçılarının iclası. Vanze konfransında "yəhudi məsələsinin son həlli" yolları və vasitələri müəyyən edildi. Burada həmçinin Avropanın yəhudi əhalisinin soyqırımı proqramı (hazırda "Xolokost" termini istifadə olunur) qəbul edildi.[1]

Konfransa aparan yol[redaktə | əsas redaktə]

Yəhudilərin soyqırımı Vanze konfransından əvvəl başlamışdı. 1941-ci il iyulun 31-də Herman Görinq "Yəhudi məsələsinin son həllinə" cavabdeh kimi Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsi (RTBİ) rəhbəri Reynhard Heydrixi təyin etmişdi.[2]

Üçüncü Reyxin SSRİ-nin işğal etdiyi ərazilərində 1941-ci ilin ikinci yarısında RTBİ-yə tabe olan aynzasqrupları tərəfindən 1 milyona yaxın yəhudi öldürülmüşdü. Belə ki, 1941-ci ilin avqustunda Kamenets-Podolskidə Avropadan deportasiya edilmiş yəhudilərin kütləvi şəkildə məhv edilməsi həyata keçirildi. Bunun ardınca noyabr ayında "Riqa gettosu"nda eyni hadisələr təkrarlandı. Oktyabrın 23-də yəhudilərin nasistlərin nəzarətində olan ərazilərdən köç etməsi tamamilə qadağan edildi. 1941-ci ilin dekabrında Xelmnoda yəhudilərin ilk məhv edilmə düşərgəsi fəaliyyətə başladı. Eyni vaxtda Beljets ölüm düşərgəsi tikilməyə başladı, Auşvitz həbs düşərgəsində isə "Siklon B" qazından zəhərlənmə ilə bağlı ilk təcrübələr edildi (ilk təcrübələr sovet hərbi əsirləri üzərində sınaqdan keçirildi).[3]

Xolokostun tədqiqatçısı İsrail tarixçisi Saul Fridlander hesab edir ki, bu hadisələr birlikdə yəhudilərin bu vaxta qədər kütləvi şəkildə məhv edilməsi planının mövcudluğunu göstərir.[3] İngilis tədqiqatçısı Kristofer Brovninq eyni fikri dəstəkləyir və onu əlavə edir ki, böyük ehtimalla köçürmə planlarından, tamamilə məhv olmaq planlarına keçid 1941-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarında qəbul edilmişdir.[4] Beləliklə, 1941-ci ilin sonlarına yaxın "Yəhudi məsələsi"nin həll yollarının axtarışı başa çatmışdı.

Hazırlıq[redaktə | əsas redaktə]

Herman Görinqin Reynxard Qeyndrixə "Yəhudi məsələsinin son həllinə" dair ünvanladığı məktub.

29 noyabr 1941-ci il noyabrın 29-da Heyndrix yəhudi əhalisini Avropadan sürətli şəkildə qovmaq üçün ən münasib iqtisadi və həll yollarını müzakirə etmək üçün konfransa dəvətnamələr göndərdi. Müharibə dövründə Avropadakı yəhudilərin Madaqaskara köçürülməsi ilə bağlı əvvəllər qəbul edilmiş plan imkansız görünürdü. Bunun əvəzinə Avropanın hər yerindən yəhudilərin toplanması və şərqdəki ağır şəraitdən öləcəkləri əmək düşərgələrinə köçürülməsi planlaşdırıldı. Bura da sağ qalanlar isə "müvafiq tərbiyyədən" keçməli idilər.[5] Konfransda az sayda iştirakçı - müxtəlif dövlət qurumlarının cəmi 15 lideri iştirak etdi: Gestapo, SS təhlükəsizlik xidmətləri, NSAFP-ın yüksək vəzifəli üzvləri, Nasist Almaniyasının müxtəlif nazirliklərinin - ədliyyə və xarici işlər nazirliklərinin, millət və məskunlaşma agentlikləri, habelə yəhudi əmlakının paylanmasına cavabdeh qurumlar. Konfransda iştirak edənlərin yarıdan çoxunun Alman universitetlərindən doktorluq dərəcələri var idi. Onların yəhudi siyasəti haqqında ətraflı məlumatları vardı və hər bir agentliyin bu plana verdiyi töhfənin vacibliyini başa düşürdülər. Onlar "Şərqə evakuasiya"nın yəni konsentrasiya düşərgələrinə deportasiyanın son olduğunu başa düşürdülər və "son qərar"ın Avropa yəhudilərinin məhv edilməsinə yönəldiyini gözəl anlayırdılar.[5]

Konfrans əvvəlcədən 1941-ci il dekabrın 9-na təyin edilmişdi, ancaq Qırmızı Ordunun dekabrın 5-də Moskva yaxınlığında əks hücum təşkil etməsi, Yaponiyanın dekabrın 7-də Pörl-Harbora hücum etməsi[6]Hitlerin ABŞ-a müharibə elanı onun 1942-ci ilin 20 yanvarına qədər təxirə salınmasına gətirib çıxardı.[7]

Heydrix konfransın keçiriləcəyi məkan kimi Berlindəki rahat və mənzərəli "Marlir" malikanəsini seçdi. Qonaqlar səhər yeməyinə saat 9:00-da dəvət olunur, görüşlər isə saat 12:00-da keçirilirdi. Konfransın hazırlanmasında və keçirilməsində mühüm rolu Gestaponun IV-B-4 şöbəsinin SS oberşturmbannfüreri Adolf Eyxman oynamışdı.[6]

Konfransın gedişi[redaktə | əsas redaktə]

Vanze konfransı cəmi saat yarım davam etdi. Vaxtın üçdə ikisini Heydrixin çıxışı tutdu.[7] İştirakçılara müraciət edən Heyndrix deyirdi:

" ... yəhudi probleminin başqa bir həlli yəhudilərin mühacirət etməsi üçün bir yer tapmaqdır, yəni yəhudilərin şərqə təxliyəsi... Bu cür hərəkətlər müvəqqəti bir tədbir kimi görülsə də, praktik təcrübə artıq toplanmışdır və yəhudi məsələsinin gələcəkdə son həlli üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir.[5] "
Malikanədə iclasın keçirildiyi yemək salonu

Konfransın əvvəlində artıq Hitler yəhudi məsələsinin məqsədləri və həlli üsulları ilə bağlı əsaslı bir qərar vermişdi. Konfransda texniki məsələlər müzakirə edildi. Bunlardan biri qarışıq yəhudi-ari nigahları problemi idi - insanları yəhudi hesab etmək, valideynlərindən biri yəhudi, digəri alman olan və bir yəhudi babası və ya nənəsi olanlarla nə etmək məsələləri idi. Bu məsələ ilə bağlı qərar qəbul edilmədi və növbəti iclaslara qədər təxirə salındı.[8]

Konfransın protokolunu tərtib edən Adolf Eyxman, Hitlerin əvvəllər göstərişinə əsasən, yəhudilərin dərhal Şərqi Avropaya (işğal edilmiş Polşanın ərazisinə, daha sonra konsentrasiya düşərgələrinin inşa edildiyi əraziyə) çıxarılmasının lazım olduğunu bildirdi. Protokolda qaz kameraları və krematoriyalardan bəhs edilmir, ancaq "inşallah çoxları ağır əməkdən" məhv olar və həmçinin sağ qalanların yaşamağına imkan vermək olmaz çünki, onlar yenidən yəhudilərin doğub çoxalması üçün başlanğıc olacaqlar.[8]

Hər bir iştirakçı protokolun bir nüsxəsini aldı. Müharibənin sonuna yaxın demək olar ki, bütün iştirakçılar öz nüsxələrini məhv etdilər, lakin bir nüsxə 1947-ci ildə Xarici İşlər Nazirliyinin arxivində, sahibinin - Martin Lüterin müharibənin sonunda konsentrasiya düşərgəsində olması səbəbindən tapıldı.

1961-ci ildə Eyxmanın Qüdsdəki məhkəməsi zamanı ifadəsində bildirirdi ki, konfransın rəsmi hissəsi bitdikdən sonra qeyri-rəsmi şəraitdə iştirakçılar konyak içə-içə iclasın nəticəsini müzakirə etməkdən çəkinmirdilər, utanmadan qətllər, məhv və yox etmə haqqında birbaşa danışırdılar.[9][8]

Son protokolun məzmunu[redaktə | əsas redaktə]

Avropa ölkələrində olan yəhudi əhalinin ümumi sayı.

Protokolda bu konfransın əsas məqsədi - "yəhudi məsələsinin son həlli"nin həyata keçirilməsi və müxtəlif şöbələrin hərəkətlərinin əlaqələndirilməsi üçün dəqiq bir planın hazırlanması aydın şəkildə göstərilmişdir. Planın icrasına cavabdeh olan əsas şəxs Himmler idi.

Heydrix həmin gün nasistləri irqçilik siyasətinin əsas "uğurlarını" qısa şəkildə izah etdi. Bunların arasında - Nürnberq irqçi qanunlarının köməyi ilə Reyxin həyatının bütün sahələrindən yəhudilərin sıxışdırılması və məcburi mühacirəti dururdu. Bununla birlikdə, yəhudilərin Reyxdən kənarda mühacirət etmələrini məcbur etmə siyasətinin özünü doğrultmadığı qeyd edildi. Bunun əsas səbəbləri, bütün potensial ölkələrin yəhudi qaçqınlarını qəbul etməkdən imtina etməsi və qaçqınların mühacirət etmələri üçün vəsaitlərin olmamasıdır. Bundan əlavə, müharibənin başlaması ilə Himmlerin təhlükəli sayaraq yəhudi mühacirətini qadağan etdiyi deyildi.

Yəhudi məsələsinin yeni bir həll təklifi edildi: "yəhudilərin şərqə qovulması", Polşadakı konsentrasiya düşərgələrində yəhudilərin məhv edilməsini ifadə edən bir təklif. İştirakçıların nəzərinə bir siyahı təqdim edildi - Avropa ölkələrinin hər birindəki yəhudi əhalisinin statistik qiymətləndirməsi, cəmi 11 milyon yəhudi. Bu siyahıda Albaniya yəhudilərinin sayı xüsusilə diqqətə çarpır - cəmisi 200 nəfər. Bu da bütün yəhudilərin məhv edilməsini nəzərdə tutan "yəhudi məsələsinin son həlli"nin yerinə yetirilməsindən xəbər verir. 11 milyon yəhudinin heç biri sağ qalmamalı idi.[10]

Konfransın nəticələri[redaktə | əsas redaktə]

1942-ci il yanvarın 31-də Adolf Eyxman bütün polis komandanlığına, gizli təhlükəsizlik xidmətlərinə və SD rəhbərlərinə, Almaniya, AvstriyaÇexiyadan yəhudilərin deportasiyasına dair ətraflı təlimatları olan təcili əmrlər göndərdi. Bu andan sistematik və diqqətlə hazırlanmış soyqırım başlayır.

Professor Dan Mxmanın sözlərinə görə Vannze konfransı məhv prosesində vacib bir mərhələ idi, çünki Nasist hakimiyyətinin hərəkətləri daha ardıcıl və mütəşəkkil hal aldı. Ancaq o, hesab edir ki, konfransda kütləvi qırğınla bağlı qərar verilməyib.[6]

Konfransda razılaşdırılmış siyasətə uyğun olaraq, nasist hakimiyyəti insanları öldürmək üçün hazırlanan ölüm düşərgələri şəbəkəsini yaratdı. 1942-1944 illərdə bu düşərgələrdə 3 milyon yəhudi öldürüldü.[11]

Konfrans iştirakçıları və onların sonrakı taleyi[redaktə | əsas redaktə]

Təşkilat Adı Vəzifəsi Şəkili Gələcək taleyi
İmperiyanın işğal olunmuş Şərq əraziləri nazirliyi Alfred Meyer İmperiyanın İşğal Olunmuş Şərq əraziləri nazirliyinin məsləhətçi katibi, qaulyayter və reyxsştatqalter Bundesarchiv Bild 183-1991-0712-500, Alfred Meyer.jpg 1945-ci aprelin 11-də Xessiş Oldendorfda intihar etmişdir (Aşağı Saksoniya)[12]
İmperiyanın işğal olunmuş Şərq əraziləri nazirliyi Georq Leybbrant İmperiyanın işğal olunmuş Şərq əraziləri nazirliyinin Baş siyasi idarəsinin rəisi, reyxsamtslyayter LeibbrandtGeorg.jpg 1943-cü ilin yayında dövlət xidmətindən istefa vermiş, 1982-ci il iyunun 16-da Bonnda vəfat etmişdir
İmperiyanın Daxili İşlər Nazirliyi Vilhelm Ştukkart İmperiyanın Daxili İşlər Nazirliyi məsləhətçi katibi Wilhelm Stuckart at the Ministries Trial.jpg 1947-ci ildə Vanze konfransında iştirak etmədiyini bildirirdi. 1949-cu ildən azadlıqda. 1953-cü ildə avtomobil qəzasında həlak olmuşdur[13]
Dördillik plan idarəsi Erix Noyman Dördillik plan idarəsinin məsləhətçi katibi NeumannErich.jpg 1948-ci ildə səhəti ilə əlaqədar həbsdən azad edilmişdir, 1951-ci il martın 23-də vəfat etmişdir[14]
İmperiyanın Ədliyyə Nazirliyi Roland Freysler İmperiyanın Ədliyyə Nazirliyinin məsləhətçi katibi Bundesarchiv Bild 151-17-15, Volksgerichtshof, Roland Freisler.jpg 1945-ci il fevralın 3-də Berlində amerika bombardmanı zamanı həlak olmuşdur[12]
General-qubernatorluğun höküməti (Üçüncü reyx) Yozef Buler General-qubernatorluğun hökümətinin məsləhətçi katibi Булер в середине Polşaya təhvil verilmiş və 1948-ci il avqustun 22-də Krakovda polyak xalq məhkəməsinin hökmü ilə edam edilmişdir[12]
İmperiya Xarici İşlər Nazirliyi Martin Lüter İmperiya Xarici İşlər Nazirliyinin Alman şöbəsinin kiçik məsləhətçi katibi LutherMartin.jpg Ribentropa qarşı fitnə qurmağa görə konslaqerə göndərilmişdir, azad edildikdən sonra 1945-ci ilin 12-si və ya 13 mayında Berlində vəfat etmişdir (və ya sovet hərbçiləri tərəfindən güllələnmişdir)[13][12][15]
Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyasının dəftərxanası Qerxard Klopfer Partiya Dəftərxanasının nazir-direktoru, SS oberfürüri Bundesarchiv Bild 119-06-44-12, Gerhard Klopfer.jpg 1949-cu ildə məhkəmədə "müəyyən dərəcədə günahkar" sayılmışdır. Ulmedə vəkilin vergilər üzrə köməkçisi. 1987-ci ildə vəfat etmişdir.[13]
İmperiya dəftərxanası Fridrix Vilhelm Kriçinger İmperiya dəftərxanasının nazir-direktoru KritzingerFriedrich.jpg 1947-ci ildə sağlamlığına görə həbsdən azad edildikdən sonra vəfat etmişdir[13][12]
Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsi(RTBİ) Reynhard Heydrix Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsini rəisi, SS oberqruppenfüreri Bundesarchiv Bild 146-1969-054-16, Reinhard Heydrich Recolored.jpg 1942-ci il mayın 27-də Böyük Britaniyadan göndərilən çex vətənpərvərlərinin təşkil etdiyi sui-qəsd nəticəsində ağır yaralandıqdan sonra iyunun 4-də Praqada etmişdir.[12]
Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsi(RTBİ) Henrix Müller IV İdarənin rəisi (Dövlət Gizli Polisi (Gestapo)), SS qruppenfüreri Heinrich Müller.jpg Ehtimal olunur ki, 1945-ci ilin mayında Berlində naməlum şəraitdə həlak olmuşdur
Reyx Təhlükəsizliyinin Baş İdarəsi(RTBİ) Adolf Eyxman Dövlət Gizli Polisinin (Gestapo "yəhudi şöbəsinin" rəhbəri, SS oberşturmbannfüreri Adolf Eichmann, 1942.jpg 1961-ci ilin dekabrında Qüdsdə məhkəmə tərəfindən ölüm hökmü qərarına əsasən 1962-ci il mayın 31-də Ramlada edam edilmişdir
SS-in irq və köçürülmə baş idarəsi Otto Hofman SS-in irq və köçürülmə baş idarəsinin rəisi, SS qruppenfüreri Bundesarchiv Bild 183-B26445, Otto Hofmann.jpg 1948-ci il martın 10-da Nürnberqdə ABŞ hərbi tribunalında SS-nin irqiçilik cinayətlərində mühakimə olunaraq 25 il həbs cəzasə aldı. 1951-ci ilin yanvarında cəza müddəti 15-ilə endirildi və 1954-cü ildə azadlığa çıxdı. Vyutemberqdə ticarət xidmətçisi kimi fəaliyyət göstərdi 1982-ci ildə vəfat etmişdir.[13][12]
SS ali rəhbərinin təşkilatında və General-qubernatorluğun polisində Karl Ebxard Şenqart General-qubernatorluqda Təhlükəsizlik xidməti (SD) polisinin komandanı, SS oberfüreri KarlEberhardSchongarth.jpg 1946-cı il mayın 16-da Britaniya tribunalının hökmü ilə Hamelndə edam edilmişdir (Aşağı Saksoniya)[13]
"Ostland" Reyxskomisariatında SS ali rəhbərinin təşkilatında və polisdə Rudolf Lanqe "Latviya" general komisarlığının təhlükəsizlik polisinin və SD-nin komandanı, SS şturmbannfüreri Rudolf Lanqe.jpg 1945-ci ilin fevralında Poznanda döyüşlərdə həlak olmuşdur.[12]

Marlir Villası dövrümüzdə[redaktə | əsas redaktə]

Villada hal-hazırda Xolokost Xatirə Mərkəzi yerləşir.[16]

Vanze konfransı mədəniyyətdə[redaktə | əsas redaktə]

2001-ci ildə Frenk Pirsonun konfransa həsr etdiyi "Sui-qəsd" filmi işıq üzü gördü. Filmdə əsas rolları Kennet Brana (Heydrix), Stanli Tuççi (Eyxman) və Kolin Fört (Ştukkart) oynayıblar. Konfrans Robert Harrisin alternativ hekayə mövzusunda "Faterland" (1992) romanında xatırlanır. Romanın süjetində müharibədə qalib gələn nasistlər Avropadakı yəhudiləri məhv edir və ABŞ prezidenti Con Kennedinin Almaniyaya Hitlerlə ittifaq imzalamaqdan əvvəl Gestapo şahidləri aradan götürmək üçün konfrans iştirakçılarını öldürür. Kitab əsasında eyni adlı film də çəkilmişdir.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Browning, 2004. səh. 309
  2. "Письменное полномочие Геринга Гейдриху от 31 июля 1941 года". Archived from the original on 2010-05-05. İstifadə tarixi: 2020-05-20.
  3. 1 2 Даниил Романовский, Давид Зильберкланг (2010). "От антисемитизма к уничтожению: историография нацистской политики по отношению к евреям и попытка интерпретации" (сборник). Иерусалим: Яд ва-Шем: 68–69. ISSN 1565-9941.
  4. Christopher Browning. По поводу моей книги «Истоки „окончательного решения“»: замечания об «окончательном решении», его предпосылках и важнейших последствиях
  5. 1 2 3 (#empty_citation). "Wannsee Conference" (ingilis). Encyclopædia Britannicas Reflections on the Holocaust. İstifadə tarixi: 2016-1-9. (#invisible_char)
  6. 1 2 3 Михман, 2001
  7. 1 2 Бриман Ш. "60 лет после Ванзее". Хроники Иерусалима. İstifadə tarixi: 2016-1-9. (#parameter_ignored)
  8. 1 2 3 Browning, 2004. səh. 413
  9. "Показания Адольфа Эйхмана о Ванзейской конференции на процессе против него в окружном суде Иерусалима, июнь-июль 1961" (PDF). Дом Ванзейской конференции. 2017-09-26 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-12-12. (#parameter_ignored_suggest)
  10. "Протокол обсуждения «Окончательного решения еврейского вопроса» 20 января 1942 года" (PDF). Дом Ванзейской конференции. 2015-12-22 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2015-12-12. (#parameter_ignored_suggest); (#parameter_ignored)
  11. "«Окончательное решение еврейского вопроса»: первый этап. Подготовка к тотальному уничтожению. Ванзейская конференция". Холокост (Шоа). Яд ва-Шем. İstifadə tarixi: 2016-1-17.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 8 Залесский, 2005
  13. 1 2 3 4 5 6 60 лет после Ванзее
  14. Биография Эриха Ноймана в «Актах Рейхсканцелярии Веймарской республики»
  15. Döscher, 1993
  16. "Дом Ванзейской Конференции". 2015-12-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-1-9. (#parameter_ignored_suggest)

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]