Varuna

Varuna
sanskr. वरुण
Mifologiya	hinduizm, buddizm
Cinsi	kişi[d]
Anası	Aditi
Qardaşı və bacısı	Aditilər
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

İlah Varunanın ənənəvi təsviri.

Varuna (Sanskritcə: वरुण, İAST: Váruṇa) — Hinduizm panteonunda səmavi hüdudlar, okeanlar, dənizlər və su ünsürü ilə əlaqələndirilən ali ilahlardan biridir. Vedik dövrünün müqəddəs mətnlərində o, demək olar ki, həmişə ilah Mitra ilə qoşa tərəf-müqabili kimi çıxış edir və kosmik nizamın (Rita) və mütləq həqiqətin (Satya) ali keşikçisi hesab olunur. Varuna həmçinin ana ilahə Aditinin oğulları olan Adityalar qrupuna daxildir.

Puranalar kimi sonrakı dövrlərə aid Hinduizm mətnlərində Varunanın statusu dəyişmiş, o, kainatın qərb istiqamətinin mühafizi — bir Dikpala rütbəsinə endirilmişdir. İkonoqrafiyada o, adətən dəniz bədheybəti olan Makaranın (timsah-balıq qarışığı mifik canlı) üzərində oturan, əlində bir paşa (andından dönənləri tutmaq üçün sehrli kəndir ilməyi) və su bardağı tutan gənc kişi kimi təsvir olunur. Varunanın bir neçə həyat yoldaşı və Vedik dövrünün ən nüfuzlu müdriklərindən (rişilərindən) biri olan Vasiştha da daxil olmaqla çox sayıda övladı vardır.

Qədim Tamil qrammatika və ədəbiyyat abidəsi olan "Tolkāppiyam" əsərində ondan dəniz və yağış ilahı "Kadalon" adı ilə bəhs edilir. Şərq mədəniyyətlərindəki sinkretizm nəticəsində Varuna Yapon Buddist mifologiyasına "Suiten" (水天 — Su ilahı) olaraq keçmişdir. Onun obrazına eyni zamanda Caynizm panteonunda da rast gəlinir.

Vedik dövründə ali hakimiyyət və rita

Erkən Vedik dövründə (məsələn, Riqveda ilahilərində) Varuna indiki statusundan fərqli olaraq, panteonun ən qüdrətli və qorxulan ali ilahı idi. O, asuraların (ilahi hökmdarların) başçısı hesab olunurdu və kainatın mənəvi, həmçinin fiziki nizamını idarə edirdi.

• Kosmik nizam (Rita): Varuna ulduzların hərəkətini, çayların axmasını və gecə-gündüzün bir-birini əvəz etməsini tənzimləyən mütləq qanunun — Ritanın icraçısı idi.
• Cəzaverici kəndir (Paşa): O, hər şeyi görən min gözə (ulduzlara) sahib idi. İnsanların yalanlarını, əhdə vəfasızlıqlarını təqib edir, günahkarları və andını pozanları öz sehirli kəndiri (paşası) ilə bağlayaraq xəstəliklərlə (xüsusilə suçiçəyi və daxili bədən mayelərinin pozulması ilə) cəzalandırırdı.

Sonrakı dövr: Kosmik ilahdan okean keşikçisinə

Zaman keçdikcə, xüsusilə klassik Hinduizm dövründə (Eposlar və Puranalar mərhələsində) Varunanın teoloji profilində ciddi bir transformasiya baş vermişdi. Səmavi və mənəvi ali hakimiyyət funksiyaları tədricən fırtına və döyüş ilahı İndraya, eləcə də Trimurti daxilindəki Vişnu və Şivaya keçmişdi.

Varuna isə ali kosmik mövqeyini itirərək tamamilə su ünsürünə tabe edilmiş və dənizlərin, okeanların, yeraltı suların hökmdarı, eləcə də qərb istiqamətinin rəsmi keşikçisi (Dikpala) statusunu almışdı. Bu dövrdən etibarən o, qəzəbli hökmdar obrazından daha çox ruzi, bolluq və dəniz səyahətlərinin təhlükəsizliyini təmin edən xeyirxah bir su hamisi kimi qəbul olunmağa başlanmışdı.Flood, Gavin. An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. 1996. ISBN 978-0521438780.