Veda dili

Veda dili
Veda dili
Təsnifatı
	Avrasiya dilləri Hind-Avropa dilləri Hind-İran dilləri Hind-ari dilləri Old Indo-Aryan[vd] sanskrit Veda dili
Dil kodları
ISO 639-1	—
ISO 639-2	—
ISO 639-3	vsn
LINGUIST List	vsn
IETF	sa-vaidika
Glottolog	vedi1234
	Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Veda dili, Veda sanskrit dili, Vedi sanskriti və ya sadəcə Vedi dili — Hind-Avropa dillərinə daxil olan Hind-ari dilləri qrupunun tərkibindəki Sanskrit dilinin ən qədim qədim öncülü və ilkin forması. Bu dil, əsasən eramızdan əvvəl ikinci minilliyin ortalarından başlayaraq eramızdan əvvəl birinci minilliyi əhatə edən tarixi bir mərhələdə^[1] tərtib edilmiş Vedalar külliyyatında və onunla bağlı dini-fəlsəfi ədəbiyyatda hifz edilib saxlanılmışdır.^[2]

Vedi sanskrit dilinə aid zəngin və geniş bir yazılı ədəbi irs müasir dövrə qədər gəlib çatmışdır. Bu irs Proto Hind-Avropalıların və Proto Hind-arilərin qədim tarixini, miqrasiya marşrutlarını və mədəniyyətlərini öyrənməkdə ən mühüm ilkin mənbələrdən biri hesab olunur.^[3]^[4]

Tarixi

Tarixi mənşəyi və təkamül prosesi

Dilçilik meyarlarına əsasən, Proto Hind-İran dilinin müstəqil olaraq Proto İran və Proto Hind-Aryan qollarına ayrılmasının təxminən eramızdan əvvəl 1800-cü illərdə və ya daha əvvəl baş verdiyi ehtimal olunur.^[3]^[5] Riqveda daxilindəki ən qədim dini himnlərin konkret yazıya alınma tarixi hələ də dəqiq məlum olmasa da, elmi mühitdə ümumi qəbul olunmuş tarix təxminən eramızdan əvvəl 1500-cü illərə təsadüf edir.^[6] Asko Parpola (1988) və C. P. Mellori (1998) kimi tədqiqatçılar Hind-Ari və İran qollarının coğrafi cəhətdən ayrılma mərkəzini Tunc dövrünə aid olan Baktriya-Margiana Arxeoloji Kompleksi (BMAC) mədəniyyəti ilə əlaqələndirirlər.

Parpola (1999) bu tarixi modeli daha da detallaşdıraraq "Proto-Rigveda" Hind-Ari qəbilələrinin təxminən e.ə. 1700-ci illərdə BMAC ərazisinə nüfuz etdiyini irəli sürür. O, həmçinin təxminən e.ə. 1900-cü illərdən etibarən Son Harappa mədəniyyəti arealında ilkin Hind-Ari izlərinin göründüyünü və e.ə. 1700-ci illərdən etibarən Pəncab regionuna doğru başlayan "Proto-Riqveda" axınının Qandhara Qəbiristanlığı mədəniyyəti ilə üst-üstə düşdüyünü qeyd edir. Bu nəzəriyyəyə görə, Hind-Ari qrupunun tərkibindəki Riqveda dili həm də Dard dillərinin birbaşa atası hesab olunur.^[7]

İlkin Veda sanskrit dili, sonrakı dövrlərdə formalaşan klassik Sanskrit dili ilə müqayisədə dialektoloji cəhətdən daha az yekdil (homogen) idi. Hinduizm fəlsəfəsinin erkən Upanişad mətnlərində və sonrakı Veda ədəbiyyatında istifadə olunan dil tədricən klassik Sanskrit strukturuna yaxınlaşmışdır.^[8] Son dövr Veda sanskritinin rəsmi qrammatika qaydaları ilə sistemləşdirilərək Klassik Sanskrit dilinə çevrilməsi Panininin "Aştadhyayi" əsərinə, həmçinin Patancalinin "Mahabhaşya"sı və ondan əvvəl yaşamış Katyayananın şərhlərinə əsaslanır.^[9]^[10]

Qədim Hindistanın yerli hökmdarlarına aid tapılmış ən erkən epiqrafik yazılı abidələr Prakrit dilindədir. İlkin mərhələdə bütün Hindistan coğrafiyasında epiqrafika dili kimi əsasən Prakrit dilindən istifadə olunurdu; Sanskrit dili isə ilk dəfə təxminən e.ə. I əsrin ikinci yarısından etibarən Şimali Hindistan ərazilərindəki daş kitabələrdə və yazılarda görünməyə başlamışdır. Zaman keçdikcə Sanskrit dili ölkənin bütün ərazilərində Hindistan epiqrafikasından Prakrit dilini sıxışdırıb çıxarmış və mütləq dominantlıq qazanmışdır.^[11]

İstinadlar

↑ Michael Witzel. Early Loanwords in Western Central Asia: Indicators of Substrate Populations, Migrations, and Trade Relations // Mair, Victor H. (redaktor). Contact And Exchange in the Ancient World. University of Hawaii Press. 2006. 160. ISBN 978-0-8248-2884-4.
↑ T. Burrow. The Sanskrit Language (1. Indian press). Motilal Banarsidass. 2001. ISBN 978-8120817678.
1 2 Philip Baldi. An Introduction to the Indo-European Languages. Southern Illinois University Press. 1983. 51–52. ISBN 978-0-8093-1091-3.
↑ Christopher I. Beckwith. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton University Press. 2009. 363–368. ISBN 978-0-691-13589-2. 29 Ağustos 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 avqust 2025.
↑ J.P. Mallory. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth. Thames & Hudson. 1989. 38f.
↑ J. P. Mallory; Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European Culture. Taylor & Francis. 1997. 306. ISBN 978-1-884964-98-5.
↑ Parpola, Asko. The formation of the Aryan branch of Indo-European // Blench, Roger; Spriggs, Matthew (redaktorlar ). Archaeology and Language, vol. III: Artefacts, languages and texts. Routledge. 1999.
↑ Richard Gombrich. Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge. 2006. 24–25. ISBN 978-1-134-90352-8.
↑ Gérard Huet; Amba Kulkarni; Peter Scharf. Sanskrit Computational Linguistics: First and Second International Symposia Rocquencourt, France, October 29–31, 2007 Providence, RI, USA, May 15–17, 2008, Revised Selected Papers. Springer. 2009. v–vi. ISBN 978-3-642-00154-3.
↑ Louis Renou; Jean Filliozat. L'Inde Classique, manuel des etudes indiennes, vol.II. École française d'Extrême-Orient. 1953. 86–90. ISBN 2-85539-903-3.
↑ "Indian epigraphy". Delhi, Motilal Banarsidass. 1965.

Biblioqrafiya

Burrow, T. The Sanskrit language (1st Indian). Delhi: Motilal Banarsidass. 2001. ISBN 9788120817678.
Clackson, James. Indo-European Linguistics. Cambridge. 2007. ISBN 978-0-521-65313-8.
Kobayashi, Masato. "Pāṇini^{[[Sanskrit dilinin transliterasiyasının beynəlxalq əlifbası|IAST]]}'s Phonological Rules and Vedic: Aṣṭādhyāyī^{[[Sanskrit dilinin transliterasiyasının beynəlxalq əlifbası|IAST]]} 8.2*" (PDF). Journal of Indological Studies. 18. 2006.
Macdonell, Arthur Anthony. A Vedic Grammar for Students. Motilal Banarsidass. 1916. ISBN 978-81-208-1052-5.
Michael Witzel, Colette Caillat (redaktor), Tracing the Vedic dialects, in Dialectes dans les litteratures Indo-Aryennes (PDF) (fransız), Paris: de Boccard, 1989
Reich, David. Who we are and how we got here: ancient DNA and the new science of the human past. New York: First Vintage Books. 2019. ISBN 978-1-101-87346-5.
Scharf, Peter M.; Hymann, Malcolm D. Linguistic Issues in Encoding Sanskrit (PDF) (1st). Providence: The Sanskrit Library. 2011. ISBN 9788120835399.
Whitney, William Dwight. Sanskrit Grammar: Including both the Classical Language, and the older Dialects, of Veda and Brahmana. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. 1950.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

Brereton, Joel; Jamison, Stephanie. The Rigveda, A Guide. Oxford. 2020. ISBN 9780190633363.
Delbrück, Berthold; Windisch, Ernst Wilhelm Oskar. Syntaktische Forschungen: III. Die Altindische Wortfolge aus dem Çatapathabrâhmaṇa, Dargestellt von B. Delbrück (alman). Adegi Graphics LLC. 1878. ISBN 978-0-543-94034-6.
Deshpande, Madhav M. Sanskrit and Prakrit (1st). Motilal Banarsidass. 1993. ISBN 81-208-1136-4.
Lindner, Bruno. Altindische Nominalbildung: Nach den Saṃhitâs (alman). Costenoble. 1878. səh. 1.
Macdonell, Arthur Anthony. Vedic Grammar. 1910.
Renou, Louis. Grammaire de la langue védique. Les Langues du Monde (fransız). Lyon: IAC. 1952.

Xarici keçidlər

Unicode signs for Vedic Sanskrit
index of Vedic texts (TITUS)
Ancient Sanskrit Online by Karen Thomson and Jonathan Slocum, free online lessons at the Linguistics Research Center at the University of Texas at Austin
Introduction to Vedic chanting. Swami Tadatmananda (Arsha Bodha Center)
A video introduction to Early Vedic at glottothèque – Ancient Indo-European Grammar online, an online collection of introductory videos to Ancient Indo-European languages produced by the University of Göttingen

Fonologiya

Digərləri

"Keyswap – IAST Diacritics Windows Software". YesVedanta. 9 avqust 2018. — Keyboard Software for typing in the International Alphabet for Sanskrit
"Online Sanskrit Dictionary". — sources results from Monier Williams etc.
"The Sanskrit Grammarian". — dynamic online declension and conjugation tool

[Mair2006p160-1] Michael Witzel. Early Loanwords in Western Central Asia: Indicators of Substrate Populations, Migrations, and Trade Relations // Mair, Victor H. (redaktor). Contact And Exchange in the Ancient World. University of Hawaii Press. 2006. 160. ISBN 978-0-8248-2884-4.

[2] T. Burrow. The Sanskrit Language (1. Indian press). Motilal Banarsidass. 2001. ISBN 978-8120817678.

[Baldi1983p51-3] 1 2 Philip Baldi. An Introduction to the Indo-European Languages. Southern Illinois University Press. 1983. 51–52. ISBN 978-0-8093-1091-3.

[beckwith366-4] Christopher I. Beckwith. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton University Press. 2009. 363–368. ISBN 978-0-691-13589-2. 29 Ağustos 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 avqust 2025.

[5] J.P. Mallory. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth. Thames & Hudson. 1989. 38f.

[6] J. P. Mallory; Douglas Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European Culture. Taylor & Francis. 1997. 306. ISBN 978-1-884964-98-5.

[7] Parpola, Asko. The formation of the Aryan branch of Indo-European // Blench, Roger; Spriggs, Matthew (redaktorlar ). Archaeology and Language, vol. III: Artefacts, languages and texts. Routledge. 1999.

[Gombrich2006p24-8] Richard Gombrich. Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge. 2006. 24–25. ISBN 978-1-134-90352-8.

[9] Gérard Huet; Amba Kulkarni; Peter Scharf. Sanskrit Computational Linguistics: First and Second International Symposia Rocquencourt, France, October 29–31, 2007 Providence, RI, USA, May 15–17, 2008, Revised Selected Papers. Springer. 2009. v–vi. ISBN 978-3-642-00154-3.

[10] Louis Renou; Jean Filliozat. L'Inde Classique, manuel des etudes indiennes, vol.II. École française d'Extrême-Orient. 1953. 86–90. ISBN 2-85539-903-3.

[11] "Indian epigraphy". Delhi, Motilal Banarsidass. 1965.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]