Veda sivilizasiyası

Veda sivilizasiyası və ya Vedik dövr (təxminən MÖ 1500 – MÖ 500) — Hindistan tarixinin son Tunc dövrü və erkən Dəmir dövrünə təsadüf edən, Vedalar (təxminən MÖ 1300–900) da daxil olmaqla zəngin Vedik ədəbiyyatının Hindistan yarımadasının şimalında tərtib edildiyi tarixi mərhələdir. Bu dövr, İndus vadisi sivilizasiyasının tənəzzülü ilə təxminən e.ə. 600-cü ildə Hind-Qanq düzənliyinin mərkəzində başlayan ikinci şəhərləşmə dalğası arasındakı zaman kəsiyini əhatə edir. Brahmanizm ideologiyasının təməlini qoyan və Kuru Krallığı areallarında formalaşan liturgik (ritual) mətnlər — Vedalar, dövrün başlanğıcında regiona miqrasiya edən qədim hind-ari dilli icmalar tərəfindən yaradılmış və nəsildən-nəslə ciddi şəkildə şifahi olaraq ötürülmüşdür. Vedalar bu dövrün məişət və sosial həyatı barədə ən ilkin, birinci dərəcəli mənbə sayılmaqla yanaşı, arxeoloji tapıntılarla birlikdə hind-ari və Vedik mədəniyyətinin təkamülünü izləməyə kömək edir.

Veda sivilizasiyası və ya Son Vedik dövrü
Mədəniyyətin yayılma arealı
Coğrafi region	Hindistan yarımadası
Başlama tarixi	təxminən e.ə. 1100
Bitmə tarixi	təxminən e.ə. 500
Əvvəlki	Erkən Veda dövrü
Sonrakı	Haryanka sülaləsi Mahacanapadalar
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Vedik cəmiyyəti patriarxat və patrilineal (ata xəttinə əsaslanan) struktur xüsusiyyətlərinə malik idi. Pəncab regionunda məskunlaşan qədim hind-arilər mərkəzi dövlətlərdən ziyadə tayfalar halında təşkilatlanmışdılar və əsasən köçəri-maldar həyat tərzi sürən bir son Tunc dövrü icması idilər. E.ə. 1200–1000-ci illər arasında ari mədəniyyəti şərq istiqamətinə — Qərbi Qanq düzənliyinə doğru genişlənmişdi. Regionda dəmir alətlərin tətbiqi ilə oturaq həyat tərzinə və intensiv əkinçiliyə keçid baş vermişdi. Vedik dövrün ikinci yarısı iri qəsəbələrin, krallıqların və Hindistan coğrafiyasına xas olan mürəkkəb sosial-kasta təbəqələşməsinin (varna sisteminin) bərqərar olduğu dövrdür. Bu zaman kəsiyində mərkəzi Qanq düzənliyi, Vedik ənənəsinə daxil olmayan fərqli hind-ari mədəniyyətinin — Böyük Maqadha areallarının təsiri altında idi. Vedik dövrünün sonlarında isə böyük şəhərlər və Mahacanapadalar adlanan ilk böyük dövlətlər meydana çıxmış, paralel olaraq Caynizm və Buddizm kimi şramanik (ortodoks brahmanizmə müxalif) dini hərəkatlar yüksəlişə keçmişdir.

Ədəbiyyat siyahısı

• Anthony, David W. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton University Press. 2007. ISBN 978-0-691-05887-0.
• Anthony, David; Ringe, Don, "The Indo-European Homeland from Linguistic and Perspectives", Annual Review of Linguistics, 1, 2015: 199–219, doi:10.1146/annurev-linguist-030514-124812
• Avari, Burjor. India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from C. 7000 BCE to CE 1200. Routledge. 2016. ISBN 978-1-317-23673-3.
• Basham, A. L., The Wonder that was India: A survey of the history and culture of the Indian sub-continent before the coming of the Muslims, Scholarly Publishing Office, University of Michigan, 2008 [first published 1954 by Sidgwick and Jackson], ISBN 978-1-59740-599-7
• Beckwith, Christopher I. Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton University Press. 16 mart 2009. ISBN 978-1-4008-2994-1.
• Bellah, Robert N. Religion in Human Evolution: From the Paleolithic to the Axial Age (ingilis) (1st). Belknap Press of Harvard University Press. 2011. ISBN 978-0-674-06143-9.
• Bhan, Suraj. Aryanization of the Indus Civilization // K. N. Panikkar; T. J. Byres; U. Patnaik (redaktorlar ). The Making of History. 2002. 41–55.
• Bronkhorst, Johannes, Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India, BRILL, 2007
• Bryant, Edwin, The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate, New York: Oxford University Press, 2001
• Bryant, Edwin; Patton, Laurie, redaktorlar Indo-Aryan Controversy: Evidence and Inference in Indian History, Routledge, 2005
• Dani, Ahmad Hasan, Gandhara Grave Complex in West Pakistan, Pakistan: University of Peshawar, 15 avqust 1966
• Darvill, Timothy, redaktorThe Concise Oxford Dictionary of Archeology (2nd), Oxford University Press, 2009
• Day, Terence P. The Conception of Punishment in Early Indian Literature. Waterloo, Ontario (Canada); Atlantic Highlands, New Jersey (US): Wilfrid Laurier University Press; Humanities Press. 1982. ISBN 0-919812-15-5.
• Erdosy, George, The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity, Walter de Gruyter, 1995
• Erdosy, George. The prelude to urbanisation: ethnicity and the rise of Late Vedic chiefdoms // F. R. Allchin (redaktor). The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. Cambridge University Press. 1995a. 75–98. ISBN 978-0-521-37695-2.
• Erdosy, George. City states of North India and Pakistan at the time of the Buddha // F. R. Allchin (redaktor). The Archaeology of Early Historic South Asia: The Emergence of Cities and States. Cambridge University Press. 1995b. 99–122. ISBN 978-0-521-37695-2.
• Flood, Gavin D., An Introduction to Hinduism, Cambridge University Press, 1996, ISBN 978-0-521-43878-0
• Fortson, Benjamin W., Indo-European Language and Culture: An Introduction, John Wiley & Sons, 2011, ISBN 978-1-4443-5968-8
• Griswold, Hervey De Witt, The Religion of the Ṛigveda, Motilal Banarsidass, 1971, ISBN 978-81-208-0745-7
• Hedge, K.T.M., The Painted Grey Ware of India, 49, Cambridge University Press, 2 yanvar 2015, 187–190
• Hiltebeitel, Alf, Rethinking the Mahabharata: A Reader's Guide to the Education of the Dharma King, University of Chicago Press, 2001
• • Hiltebeitel, Alf, Hinduism // Joseph Kitagawa (redaktor), The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture, Routledge, 2002, ISBN 978-1-136-87597-7
• Hiltebeitel, Alf, Hinduism // Joseph Kitagawa (redaktor), The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture (Digital printing), Routledge, 2007, ISBN 978-1-136-87590-8

• Hiltebeitel, Alf. Dharma: Its Early History in Law, Religion, and Narrative. Oxford University Press. 2011.
• Holdrege, Barbara A., Dharma // Mittal, S.; Thursby, G. (redaktorlar ), The Hindu World, New York: Routledge, 2004, 213–248, ISBN 0-415-21527-7
• Jamison, Stephanie W. "Edward F. Bryant and Laurie Patton, eds. Indo-Aryan Controversy: Evidence and Inference in Indian History. London and New York: Routledge (Book review)" (PDF). Journal of Indo-European Studies. 34. 2006: 255–261. 14 iyul 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
• Jamison, Stephanie W.; Witzel, Michael. Vedic Hinduism // Arvind Sharma (redaktor). The Study of Hinduism. University of South Carolina Press. 2003. 65–113. ISBN 978-1570034497.
• Joseph, Tony, Early Indians: The Story of Our Ancestors and Where We Came From, Juggernaut, 2018
• Joseph, Tony, "New reports clearly confirm 'Arya' migration into India", The Hindu, 13 sentyabr 2019, 9 may 2020 tarixində arxivləşdirilib, İstifadə tarixi: 6 iyul 2026
• Kak, Subhash, "On the Chronological Framework for Indian Culture" (PDF), Journal of Indian Council of Philosophical Research, 2001b, 8 iyun 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF), İstifadə tarixi: 6 iyul 2026
• Kak, Subhash, Vedic astronomy and early Indian chronology // Bryant, Edwin; Patton, Laurie (redaktorlar ), Indo-Aryan Controversy: Evidence and Inference in Indian History, Routledge, 2005
• Kaushik, Roy. Military manpower, armies and warfare in South Asia. London: Pickering & Chatto. 2013. ISBN 978-1-84893-292-0. OCLC 827268432.
• Krishan, Yuvraj; Tadikonda, Kalpana K. The Buddha Image: Its Origin and Development. Bharatiya Vidya Bhavan. 1996. ISBN 978-81-215-0565-9.
• Krishnananda, Swami. A Short History of Religious and Philosophic Thought in India (ingilis). Rishikesh, India: Divine Life Society. 1994. ISBN 978-81-7052-108-2.
• Kulke, Hermann; Rothermund, Dietmar, A History of India, Routledge, 1998, ISBN 978-0-415-32920-0
• Kuzmina, Elena E. The Origin of the Indo-Iranians. Brill. 2007. ISBN 978-90-04-16054-5.
• Lal, B. B. The Painted Grey Ware Culture of the Iron Age (PDF) // Ahmad Hasan Dani; V. M. Masson (redaktorlar ). History of civilizations of Central Asia. 1: The dawn of civilisation – Earliest times to 700 B. C. Paris: UNESCO Publishing. 1996. ISBN 978-92-3-102719-2. OCLC 760610934. 19 may 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
• Long, Jeffrey D., Jainism: An Introduction, I.B. Tauris, 2013
• Majumdar, Ramesh Chandra, Ancient India, Motilal Banarsidass, 1977, ISBN 978-81-208-0436-4
• Mallory, J. P.; Adams, D. Q., The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World, Oxford University Press, 2006
• Mishra, Anup, "Chalcolithic Black and Red Ware of Balathal, Upaidur, Rajasthan: A Study", Indian History Congress, 68, 2007: 1322–1339
• McClish, Mark; Olivelle, Patrick, Introduction // M. McClish; P. Olivelle (redaktorlar ), The Arthasastra: Selections from the Classic Indian Work on Statecraft, Hackett Publishing, 2012, səh. xxiv, ISBN 978-1-60384-903-6
• Michaels, Axel, Hinduism. Past and present, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 2004
• Narasimhan, Vagheesh M.; Anthony, David; Mallory, James; Reich, David, "The formation of human populations in South and Central Asia", Science, 365 (6457), 2019, Bibcode:2019Sci...365t7487N, bioRxiv 10.1101/292581 , doi:10.1126/science.aat7487, PMC 6822619, PMID 31488661
• Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca. "The Formation of Human Populations in South and Central Asia". Science. 365 (6457). 2019. eaat7487. Bibcode:2019Sci...365t7487N. doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 0036-8075. PMC 6822619. PMID 31488661.
• Nigal, Sahebrao Genu. Axiological approach to the Vedas. New Delhi: Northern Book Centre. 1986. ISBN 81-85119-18-X.
• Olivelle, Patrick, Upanis̥ads, Oxford University Press, 1998, ISBN 978-0-19-283576-5
• Panikkar, Raimundo, The Vedic Experience: Mantramañjari, Bangalore: Motilal Banarsidass, 2001, ISBN 81-208-1280-8
• Parpola, Asko, The Roots of Hinduism. The Early Aryans and the Indus Civilization, Oxford University Press, 2015
• Paul, Pran Gopal; Paul, Debjani. "Brahmanical Imagery in the Kuṣāṇa Art of Mathurā: Tradition and Innovations". East and West. 39 (1–4). 1989: 111–143. JSTOR 29756891.
• Pletcher, Kenneth. The History of India. Britannica Educational Publishing. 2010.
• Proferes, Theodore. "Kuru kings, Tura Kavaseya and the -tvaya Gerund". Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 66 (2). 2003: 210–219. doi:10.1017/S0041977X03000120. 26 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
• Ratnagar, Shereen. The Aryan homeland debate in India // P. L. Kohl; M. Kozelsky; N. Ben-Yehuda (redaktorlar ). Selective remembrances: archaeology in the construction, commemoration, and consecration of national pasts. 2008. 349–378.
• Raychaudhuri, H. C. Political History of Ancient India. Calcutta: University of Calcutta Press. 1972.
• Reddy, K. Krishna, Indian History, Tata McGraw-Hill Education, 2011, ISBN 978-0-07-132923-1
• Rocher, Ludo, The Purāṇas, Otto Harrassowitz Verlag, 1986
• Samuel, Geoffrey, The Origins of Yoga and Tantra. Indic Religions to the Thirteenth Century, Cambridge University Press, 2010
• Sen, S. N., Ancient Indian History And Civilization, New Age International, 1999, ISBN 978-81-224-1198-0
• Sharma, Ram Sharan. Śūdras in Ancient India: A Social History of the Lower Order Down to Circa A.D. 600. Motilal Banarsidass. 1990. ISBN 978-81-208-0706-8.
• Shaw, Ian; Jameson, Robert. A Dictionary of Archaeology. John Wiley & Sons. 2008. ISBN 978-0-470-75196-1.
• Singhal, K. C.; Gupta, Roshan. The Ancient History of India, Vedic Period: A New Interpretation. New Delhi: Atlantic Publishers & Distributors. 2003. ISBN 8126902868.
• Singh, Upinder, A History of Ancient and Early Mediaeval India: From the Stone Age to the 12th Century, Pearson Education India, 2008, ISBN 978-81-317-1120-0
• Singh, Upinder, History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century, Longman, 2009, ISBN 978-8131716779
• Staal, Frits, Discovering the Vedas: Origins, Mantras, Rituals, Insights, Penguin Books India, 2008, ISBN 978-0-14-309986-4
• Stein, Burton, A History of India, John Wiley & Sons, 2010, ISBN 978-1-4443-2351-1
• Tignor, Robert L. Worlds together, worlds apart: A history of the world from the beginnings of humankind to the present (4th). New York: W. W. Norton & Company. 2014. ISBN 978-0-393-92207-3. OCLC 854609153.
• Trigger, Bruce G. States: City and Territorial // Understanding Early Civilizations: A Comparative Study. New York: Cambridge University Press. 2003. 92–119. ISBN 978-0-521-82245-9.
• Winternitz, Moriz; Sarma, Vuppala Srinivasa, A history of Indian literature: Introduction, Veda, epics, purānas and tantras, Motilal Banarsidass, 1981, ISBN 978-81-208-0264-3
• Witzel, Michael, "Tracing the Vedic dialects", Dialectes dans les Litteratures Indo-Aryennes ed. Caillat, Paris, 97–265., 1989
• Witzel, Michael, "Early Sanskritization. Origins and Development of the Kuru State" (PDF), Electronic Journal of Vedic Studies, 1 (4), 1995: 1–26, 11 iyun 2007 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib
• Witzel, Michael. "Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts" (PDF). Electronic Journal of Vedic Studies. 7 (3). 2001: 1–115. 24 sentyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
• Witzel, Michael. Vedas and Upaniṣads // Gavin Flood (redaktor). The Blackwell companion to Hinduism (1st paperback). Oxford: Blackwell Publishing. 2005. 68–71. ISBN 1-4051-3251-5.
• Witzel, Michael. Beyond the Flight of the Falcon: Early 'Aryans' Within and Outside India // Romila Thapar (redaktor). Which of Us are Aryans?: Rethinking the Concept of Our Origins. Aleph. 2019. 1–29. ISBN 978-93-88292-38-2.
• Woodard, Roger D. Indo-European Sacred Space: Vedic and Roman Cult. University of Illinois Press. 18 avqust 2006. ISBN 978-0-252-09295-4.
• Zahir, Muhammad, The Gandhara Grave Culture: New Perspectives on Protohistoric Cemeteries in Northern and Northwestern Pakistan, 15 aprel 2016, 274–293

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

• Flood, Gavin, redaktorThe Blackwell Companion to Hinduism. Malden, MA (US): Blackwell. 2003. ISBN 1-4051-3251-5.
• Thapar, Romila, Early India: From the Origins to AD 1300, University of California Press, 2004
• Prasad, R. U. S., The Rig-Vedic and Post-Rig-Vedic Polity (1500 BCE – 500 BCE), Vernon Press, 2020