Vedizm
.png)
Tarixi Vedik dini həmçinin vedizm və ya brahmanizm adlanır; bəzən qədim Hinduizm və ya Vedik Hinduizm olaraq da tanınır[a] — Vedik dövründə (təq. e.ə. 1500–500) Hindistan yarımadasının şimal-qərbində (Pəncab və qərbi Qanq düzənliyi) bəzi hind-aryan xalqları arasında yayılmış dini ideya və ritualları əhatə edir.[3][4][5][2] Bu fəlsəfi fikirlər və dini rituallar Vedik mətnlərdə öz əksini tapmışdır və bəzi Vedik ayinlər günümüzdə də icra edilməkdədir.[6][7][8] Vedik dini, müasir Hinduizmi formalaşdıran əsas ənənələrdən biridir, lakin müasir Hinduizm tarixi Vedik dindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.[5][9][a]
Qeydlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- 1 2 Yan Qonda (ing. Jan Gonda) kimi akademiklər "qədim Hinduizm" terminindən istifadə edərək, onu "müasir Hinduizm"dən ayırmışdırlar.
Jamison, Witzel, (1992. səh. 3) "Vedik Hinduizm" terminindən istifadə edir, lakin bunu qeyd edirlər: "...bu dövrü Vedik Hinduizm adlandırmaq bir "contradictio in terminis"dir (terminlərin ziddiyyəti), çünki Vedik dini, ümumi mənada Hindu dini olaraq adlandırdığımız şeydən çox fərqlidir — ən azı Qədim Yəhudi dininin orta əsrlər və müasir Xristian dinindən fərqləndiyi qədər. Bununla belə, Vedik dini Hinduizmin bir öncülü olaraq qəbul edilə bilər."
Michaels, (2004) həmçinin bu fərqləri xüsusi vurğulayır: "Veda dininin Hinduizmdəki mirası çox vaxt şişirdilir. Mifologiyanın təsiri həqiqətən də böyükdür, lakin dini terminologiya əhəmiyyətli dərəcədə dəyişmişdir: Hinduizmin bütün əsas terminləri Vedalarda ya mövcud deyil, ya da tamamilə fərqli bir mənaya malikdir. Veda dini, əməllərin qarşılığı ilə ruhun etikləşdirilmiş köçməsini ("karma"), dünyanın dövri olaraq məhv edilməsini və ya insanın sağlığında nicata çatması ideyasını ("civanmukti; mokşa; nirvana") bilmir; dünyanın bir illüziya ("maya") olması ideyası qədim Hindistanın təfəkkürünə tamamilə zidd olmalı idi və hər şeyə qadir olan yaradıcı ilah obrazı yalnız Riqvedanın son dövr ilahilərində meydana çıxır. Veda dini həmçinin kast sistemini, dul qadınların yandırılmasını, yenidən evlənmə qadağasını, ilahların heykəllərini və məbədləri, Puca (Puja) ibadətini, Yoqanı, həcc ziyarətlərini, vegetarianlığı, inəklərin müqəddəsliyini, həyat mərhələləri doktrinasını ("aşrama") ya ümumiyyətlə bilmirdi, ya da yalnız başlanğıc mərhələsində tanıyırdı. Buna görə, Vedik din ilə Hindu dinləri arasında kəskin bir dönüş nöqtəsi görmək tamamilə haqlı bir yanaşmadır."
Ayrıca bax: Halbfass, 1991 və s. 1-2
Encyclopædia Britannica ensiklopediyası, Vedik dindən qədim Hindistanın dini ənənəsi olan Brahmanizmin ortaya çıxdığını izah edir. Orada qeyd olunur ki: "Brahmanizm, Brahman və ya kahinlər sinfinin icra etdiyi ritualları və onların statusunu, həmçinin Upanişadlarda (Vedaların və ya müqəddəs mətnlərin bir hissəsi kimi qəbul edilən spekulyativ fəlsəfi mətnlər) nəzəriyyələşdirilən Brahman (Mütləq reallıq) haqqındakı fəlsəfi mülahizələri ön plana çıxarmışdır." Brahmanizmdən, Miladdan sonrakı dövrün əvvəllərində, şərqi Qanq düzənliyinin Vedik olmayan hind-aryan dini mirası və yerli dini ənənələrlə sintez olunduqda müasir Hinduizm inkişaf etmişdir; bax: Witzel, 1995; Hiltebeitel, 2002; Samuel, 2010; Welbon, 2004; Bronkhorst, 2007.
İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ Bronkhorst, 2007
- 1 2 Samuel, 2010
- ↑ Heesterman, 2005
- ↑ Vedic religion // Encyclopedia Britannica. 21 sentyabr 2024. 14 aprel 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2025.
- 1 2 Sullivan, 2001
- ↑ Knipe, 2015
- ↑ Kalash religion (extract from The Ṛgvedic Religious System and its Central Asian and Hindukush Antecedents ...) (PDF) // The Vedas: Texts, language, and ritual. Groningen: Forsten. 2004. 581–636. 19 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 avqust 2025.
- ↑ Witzel, Michael. "§1.5 The Hindukush area: Nuristanis and Dards" (PDF). 2004. 19 noyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 21 avqust 2025.
Extract from: 'The Ṛgvedic Religious System and its Central Asian and Hindukush Antecedents'. A. Griffiths & J.E.M. Houben (eds.). The Vedas: Texts, Language and Ritual. Groningen: Forsten 2004: 581-636
- ↑ Michaels, 2004
Ədəbiyyat siyahısı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Çap edilmiş mənbələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Allen, Michael S. The Ocean of Inquiry: Niscaldas and the Premodern Origins of Modern Hinduism. Oxford University Press. 2022. ISBN 9780197638989.
- Anthony, David W. The Horse, the Wheel, and Language. How Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world. Princeton University Press. 2007.
- Basham, Arthur Llewellyn. The Origins and Development of Classical Hinduism. Oxford University Press. 1989. ISBN 9780195073492.
- Beckwith, Christopher I. Empires of the Silk Road. A history of central Eurasia from the Bronze Age to the present. Princeton University Press. 2011.
- Bronkhorst, Johannes. Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India. BRILL. 2007. ISBN 9789004157194.
- Bronkhorst, Johannes. The historiography of Brahmanism // Otto; Rau; Rupke (redaktorlar ). History and Religion:Narrating a Religious Past. Walter deGruyter. 2015.
- Bronkhorst, Johannes. How the Brahmains Won. BRILL. 2016. 29 dekabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
- Bronkhorst, Johannes. "Brahmanism: Its place in ancient Indian society". Contributions to Indian Sociology. 51 (3). 2017: 361–369. doi:10.1177/0069966717717587. 23 dekabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
- Bryant, Edwin. The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan migration debate. Oxford University Press. 2001.
- Bryant, Edwin F.; Patton, Laurie L., redaktorlar The Indo-Aryan Controversy: Evidence and inference in Indian history. London: Routledge. 2005. ISBN 0-7007-1463-4.
- Duchesne-Guillemin, Jacques. "Heraclitus and Iran". History of Religions. 3 (1). Summer 1963: 34–49. doi:10.1086/462470.
- Flood, Gavin D. An Introduction to Hinduism. Cambridge University Press. 1996.
- Flood, Gavin. The Blackwell Companion to Hinduism. John Wiley & Sons. 2008. ISBN 9780470998687. 7 oktyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
- Flood, Gavin. Hindu Monotheism. Cambridge University Press. 2020.
- Gomez, Luis O., Buddhism in India // Kitagawa, Joseph (redaktor), The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture, Routledge, 2013, ISBN 9781136875908
- Halbfass, Wilhelm. Tradition and Reflection. SUNY Press. 1991. ISBN 9780791403617.
- Heesterman, Jan. Vedism and Brahmanism // Jones, Lindsay (redaktor). The Encyclopedia of Religion. 14 (2nd). Macmillan Reference. 2005. 9552–9553. ISBN 0-02-865733-0.
- Hiltebeitel, Alf. Hinduism // Kitagawa, Joseph (redaktor). The Religious Traditions of Asia: Religion, history, and culture. Routledge. 2002. ISBN 9781136875977.
- Hiltebeitel, Alf. Hinduism // Kitagawa, Joseph (redaktor). The Religious Traditions of Asia: Religion, History, and Culture (Digital printing). Routledge. 2007. ISBN 9781136875908.
- Jamison, Stephanie; Witzel, Michael. "Vedic Hinduism" (PDF). Harvard University. 1992. 5 oktyabr 2003 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 4 avqust 2018.
- Knipe, David M. Vedic Voices: Intimate narratives of a living Andhra tradition. Oxford, UK: Oxford University Press. 2015.
- Kuz'mina, Elena Efimovna, J. P. Mallory (redaktor), The Origin of the Indo-Iranians, Brill, 2007, ISBN 978-9004160545
- Larson, Gerald James. Hinduism // World Religions in America: An Introduction. Westminster: John Knox Press. 2009. 179–198. ISBN 978-1-61164-047-2.
- Laumakis, Stephen J. An Introduction to Buddhist Philosophy (ingilis). Cambridge University Press. 21 fevral 2008. ISBN 9781139469661.
- Mallory; Adams. The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford University Press. 2006.
- Mannathukkaren, Nissim. Hindu Nationalism in South India: The Rise of Saffron in Kerala. Taylor & Francis. 2024.
- Melton, Gordon J.; Baumann, Martin. Religions of the World: A comprehensive encyclopedia of beliefs and practices. ABC-CLIO. 2010.
- Michaels, Axel. Hinduism. Past and present. Princeton, New Jersey: Princeton University Press. 2004.
- Muesse, Mark William. Hinduism. Great World Religions. 2003. 27 dekabr 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
- Osborne, E, Accessing R.E. Founders & Leaders, Buddhism, Hinduism and Sikhism Teacher's Book Mainstream, Folens Limited, 2005
- Samuel, Geoffrey. The Origins of Yoga and Tantra. Indic religions to the thirteenth century. Cambridge University Press. 2010.
- Singh, Upinder. A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th century. Pearson Education India. 2008. ISBN 978-81-317-1120-0.
- von Stietencron, Heinrich. Hindu Myth, Hindu History: Religion, art, and politics. Orient Blackswan. 2005.
- Sullivan, Bruce M. The A to Z of Hinduism. Rowman & Littlefield. 2001. ISBN 978-0-8108-4070-6.
- Welbon, Guy. "Hindu Beginnings. Assessing the Period 1000 BCE to 300 CE" (PDF). Education About Asia. 9 (2). 2004. 6 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
- White, David Gordon. Kiss of the Yogini. Chicago: University of Chicago Press. 2003. ISBN 0-226-89483-5.
- White, David Gordon. Kiss of the Yogini: "Tantric Sex" in its South Asian Contexts. University of Chicago Press. 2006. ISBN 9780226027838.
- Witzel, Michael. "Early Sanskritization: Origin and Development of the Kuru state" (PDF). EJVS. 1 (4). 1995. 11 iyun 2007 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
- Zimmer, Heinrich. Phiosophies of India. Princeton University Press. 1989.
Veb mənbələr
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Vedic religion // Encyclopedia Britannica. 21 sentyabr 2024. 25 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 iyul 2026.
It [Vedic religion] takes its name from the collections of sacred texts known as the Vedas. Vedism is the oldest stratum of religious activity in India for which there exist written materials. It was one of the major traditions that shaped Hinduism.
Əlavə ədəbiyyat siyahısı
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Bronkhorst, Johannes, "Brahmanism: Its place in ancient Indian society", Contributions to Indian Sociology, 51 (3), 2017: 361–369, doi:10.1177/0069966717717587
Xarici keçidlər
[redaktə | vikimətni redaktə et]- Vedic religion // Encyclopædia Britannica. 21 sentyabr 2024.
- Mark, Joshua J. The Vedas // World History Encyclopedia. 9 iyun 2020.
Lüğətlər və ensiklopediyalar | |
|---|---|
| Normativ yoxlama |
