Verxnedvinsk rayonu

Verxnedvinsk rayonu
belar. Верхнядзвінскі раён
Bayraq[d] Gerb[d]
55°34′ şm. e. 27°47′ ş. u.
Ölkə	Belarus
İnzibati mərkəz	Verxnedvinsk
Tarixi və coğrafiyası
Yaradılıb	17 iyul 1924
Sahəsi	2.140,76 km²
Hündürlük	130 m
Saat qurşağı	UTC+03:00
Əhalisi
Əhalisi	17.875 nəf. (1939, 1959, 1970, 1979, 1989, 1996, 1999, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021, 2022, 2023, 2024, 2025, 2026)
Rəsmi sayt
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Verxnedvinsk rayonu (belar. Верхнядзвінскі раён) — Belarusun Vitebsk vilayətinin şimal-qərbində inzibati-ərazi vahidi (rayon). Sahəsi 2136,17 km² təşkil edir, əhalisinin sayı 17 875 nəfərdir (2026).

İnzibati mərkəzi Verxnedvinsk şəhəridir.

Coğrafiyası

Ən yüksək nöqtəsi olan Qorodiloviç dağından Verxnedvinsk rayonu ərazilərinin panoraması

Rayon ərazisinin böyük bir hissəsi Latqale yüksəkliyinə aiddir. Ərazisi — 2140 km²-dir. Əsas çayları — Qərbi Dvina və onun qolları olan Saryanka, Ujitsa, Rositsa, Drissadır. 25 göl var, ən böyükləri — Osveya, Lisno, Beloye, İzubritsa, Stradno, Strelkovskoyedir. Ən iri bataqlıq massivləri — Osveya, Krupets, Tyatno, Krevnikidir. Qorodiloviçi kəndinin qərbində rayonun dəniz səviyyəsindən 191,8 metr olan ən yüksək nöqtəsi yerləşir.

Verxnedvinsk rayonu cənubda (Qərbi Dvina boyu) Miory rayonu, cənub-şərqdə Polotsk rayonu, şərqdə Rossonı rayonu, şimalda Rusiya və qərbdə Latviya ilə həmsərhəddir. Biqosovo, Osveya və Sarya kənd sovetlərinin bir sıra yaşayış məntəqələri sərhəd zonasında yerləşir və oraya Belarus Respublikasının Dövlət Sərhəd Komitəsi tərəfindən xüsusi ziyarət rejimi təyin edilmişdir.

Tarixi

Tarixi mənbələr sübut edir ki, Verxnedvinsk torpaqlarında məskunlaşma mezolit dövründə başlamışdır. Bu ərazilər sonradan balt, Osveya zonasında isə bizim minillikdə slavyanlar (kriviçlər) tərəfindən assimilyasiya edilmiş fin-uqor tayfaları tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Bunu bir çox yaşayış məntəqələrinin, çayların, göllərin, meşəliklərin adları sübut edir.

Orta əsrlərdə bu torpaqlar Polotsk Knyazlığının və Böyük Litva Knyazlığının tərkibinə daxil olmuş, çoxsaylı müharibələrin meydanına çevrilmişdir.

1812-ci il Vətən müharibəsi illərində Drissa şəhəri yaxınlığında yaradılan və təxminən 14 km² ərazini əhatə edən düşərgədə Barklay-de-Tollinin birinci rus ordusunun qərargahı yerləşirdi.

Rayon 17 iyul 1924-cü ildə yaradılmışdır. Drissa rayonu adlanırdı, 1930-cu ilə qədər Polotsk dairəsinin tərkibinə daxil idi (26 iyul 1930-cu ildə ləğv edilmişdir). 1935–1938-ci illərdə yenidən yaradılmış Polotsk sərhəd dairəsinin tərkibində olmuşdur. 1938-ci ildə Vitebsk vilayətinin, 1944–1954-cü illərdə isə Polotsk vilayətinin tərkibinə daxil olmuşdur. Rayonun indiki ərazisinin şimal hissəsini 1924–1959-cu illərdə Osveya rayonu tuturdu. 25 dekabr 1962-ci ildə Drissa şəhərinin Verxnedvinsk adlandırılması ilə əlaqədar olaraq müasir adını almışdır.

Böyük Vətən müharibəsi illərində region böyük insan itkilərinə məruz qalmışdır. 16 fevraldan 1943-cü ilin aprel ayının əvvəllərinə qədər Baltikyanı və Ukrayna kollaborasionistləri tərəfindən həyata keçirilən cəza antipartizan əməliyyatı zamanı Verxnedvinsk rayonunda müharibədən əvvəlki əhalinin üçdə biri, Osveya rayonunda isə yarısından çoxu həlak olmuşdur. SSRİ-də bu hadisələr "Osveya faciəsi" adını almışdır.

25 dekabr 1962-ci ildə Belarus SSR-də mərkəzi Drissa şəhəri olan Verxnedvinsk rayonu yaradılmış, Zamoşye kəndi istisna olmaqla Klyastitski kənd soveti, Rossonı rayonunun Rovnopolski, Sokolişçenski və Yuxoviçski kənd sovetləri Verxnedvinsk rayonunun tərkibinə verilmişdir. 6 yanvar 1965-ci ildə onlar yenidən yaradılmış Rossonı rayonuna qaytarılmışdır.

25 dekabr 1962-ci ildə Drissa şəhəri Verxnedvinsk olaraq adlandırılmışdır.

20 oktyabr 1995-ci ildə ortaq inzibati mərkəzə malik olan Verxnedvinsk rayonu və Verxnedvinsk şəhəri inzibati vahidləri Verxnedvinsk rayonu adlı vahid inzibati ərazi vahidində birləşdirilmişdir.

29 aprel 2004-cü ildə Senkovski və Qolubovski kənd sovetləri ləğv edilmişdir.

Belarus Respublikası Prezidentinin "Vitebsk, Qomel və Mogilyov vilayətlərinin inzibati-ərazi quruluşu haqqında" 5 aprel 2021-ci il tarixli 136 nömrəli Fərmanı ilə vilayətlərin və rayonların sərhədlərinin dəqiqləşdirilməsi aparılmışdır.

Rayonların sərhədlərinin dəyişdirilməsi nəticəsində 1 iyun 2021-ci ildən Belarus Respublikasının İnzibati-ərazi və ərazi vahidlərinin Vahid reyestrində Vitebsk vilayətinin Rossonı rayonunun Klyastitski kənd sovetinin Dobroplyosovski xutorunun Vitebsk vilayətinin Verxnedvinsk rayonunun Osveya kənd sovetinin inzibati tabeliyinə verilməsi qeydiyyata alınmışdır.

Verxnedvinsk rayonu (rayonlar arasında) yarışın qalibi kimi tanınaraq 2024-cü ildə sosial-iqtisadi inkişaf sahəsində yüksək nəticələr əldə etdiyinə görə Respublika Şərəf lövhəsinə daxil edilmişdir (Jabinka rayonu, Smorqon rayonu, Minsk rayonu və Nesvij rayonu ilə birlikdə).

Əhalisi

2019-cu il siyahıyaalınmasına əsasən milli tərkibi
Cəmi (2019)	belaruslar		ruslar		ukraynalılar		polyaklar		ermənilər		latışlar		yəhudilər
20 490	18 433	89,96%	1508	7,36%	284	1,39%	90	0,44%	29	0,14%	29	0,14%	12	0,07%
2009-cu il siyahıyaalınmasına əsasən milli tərkibi
	belaruslar		ruslar		ukraynalılar		polyaklar		ermənilər		latışlar		yəhudilər
Cəmi	22 222	90,06%	1822	7,38%	281	1,14%	95	0,39%	41	0,17%	33	0,13%	22	0,09%
şəhər	7845	90,33%	644	7,42%	92	1,06%	33	0,38%	15	0,17%	9	0,1%	16	0,18%
kənd	14 377	89,91%	1178	7,37%	189	1,18%	62	0,39%	26	0,16%	24	0,15%	6	0,04%
1959-cu il siyahıyaalınmasına əsasən milli tərkibi (cəmi — 39 508 nəfər)
	belaruslar		ruslar		yəhudilər		ukraynalılar		polyaklar		tatarlar
Cəmi	36 645	92,75%	2060	5,21%	297	0,75%	236	0,6%	125	0,32%	16	0,04%

2018-ci ildə rayon əhalisinin 16,3%-i əmək qabiliyyətli yaşdan aşağı, 51,8%-i əmək qabiliyyətli yaşda, 31,9%-i isə əmək qabiliyyətli yaşdan yuxarı idi. 2017-ci ildə doğum əmsalı 1000 nəfərə 11,1 (Vitebsk vilayətində ən yüksək göstəricilərdən biri), ölüm əmsalı isə 20,5 olmuşdur. (Vitebsk vilayəti üzrə orta doğum və ölüm göstəriciləri — 9,6 və 14,4, Belarus Respublikası üzrə isə — 10,8 və 12,6 təşkil edir.). 2017-ci ildə rayonda 238 nəfər doğulmuş və 440 nəfər ölmüşdür. Daxili miqrasiya saldosu mənfidir (2017-ci ildə — −69 nəfər).

2017-ci ildə rayonda 150 nikah (1000 nəfərə 7; Vitebsk vilayətində ən yüksək göstəricilərdən biri) və 56 boşanma (1000 nəfərə 2,6) qeydə alınmışdır; orta göstəricilər Vitebsk vilayəti üzrə — 1000 nəfərə müvafiq olaraq 6,4 və 3,4, Belarus Respublikası üzrə isə — 1000 nəfərə müvafiq olaraq 7 və 3,4 təşkil edir.

İnzibati-ərazi bölgüsü

Verxnedvinsk rayonunun inzibati-ərazi bölgüsünə rayon tabeliyindəki Verxnedvinsk şəhəri və 9 kənd soveti daxildir ki, onların da tərkibində Osveya şəhər tipli qəsəbəsi və 256 kənd yaşayış məntəqəsi yerləşir.

Ləğv edilmiş kənd sovetləri

• Senkovski
• Qolubovski
• Çapayevski

Siyasət

Baltikyanı dövlətlərlə çoxillik əlaqələrin nəticəsi kimi 1998-ci ildə Latviya, Litva və Belarusun sərhədyanı rayonlarını birləşdirən "Göllər diyarı" Avroregionunun yaradılması olmuşdur. Avroregionun mövcud olduğu 5 il ərzində iqtisadiyyat və sosial sahədə sərhədyanı əməkdaşlığın birgə strategiyası işlənib hazırlanmış, informasiya və mədəniyyət mübadiləsi qurulmuşdur. Belarus, Rusiya və Latviyanın sərhədyanı regionlarının veteranları və gəncləri hər il Dostluq Kurqanında görüşürlər.

İqtisadiyyatı

Rayonda orta aylıq əməkhaqqı Vitebsk vilayəti üzrə orta səviyyənin 98,4%-ni təşkil edir (2017-ci il). 2017-ci ildə rayonda 77 mikrotəşkilat və 12 kiçik təşkilat qeydiyyata alınmışdır. 2017-ci ildə rayonun təşkilatlarının 13,8%-i zərərlə işləyirdi (2016-cı ildə — 7,2%). 2015–2017-ci illərdə rayonun real iqtisadiyyat sektoruna təxminən 2 mln dollar xarici investisiya (100%-i birbaşa) cəlb edilmişdir. 2017-ci ildə rayon müəssisələri tərəfindən 32,1 mln dollar dəyərində mal ixrac, 4,3 mln dollar dəyərində isə idxal edilmişdir (saldo — demək olar ki, 28 mln dollar).

2017-ci ildə rayonun müəssisə və təşkilatlarının məhsul, mal, iş və xidmətlərin realizəsindən əldə etdiyi gəlir 266,5 mln rubl (təxminən 133 mln dollar) təşkil etmişdir ki, bunun da 79,4 mln rublu kənd, meşə və balıq təsərrüfatının, 146,1 mln rublu sənayenin, 4,9 mln rublu tikintinin, 33,9 mln rublu isə ticarət və təmirin payına düşmüşdür.

Kənd təsərrüfatı

Dənli və dənli-paxlalı bitkilərin ümumi yığımı, min ton:

Süd istehsalı, min ton:

Rayon iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı aparıcı rol oynayır. Hazırda rayonda 12 kənd təsərrüfatı istehsal kooperativi, 6 kənd təsərrüfatı müəssisəsi, 15 fermer təsərrüfatı fəaliyyət göstərir. Müəssisələr ət və süd məhsullarının istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır.

2017-ci ildə dənli bitkilər üçün 19,2 min hektar, yem bitkiləri üçün 18,6 min hektar, kətan üçün isə 1,1 min hektar əkin sahəsi ayrılmışdır. 2017-ci ildə dənli və dənli-paxlalı bitkilərin ümumi yığımı 57,3 min ton (orta məhsuldarlıq — 30,5 s/ha), kətan lifi yığımı isə 678 ton təşkil etmişdir.

1 yanvar 2018-ci il tarixinə rayonun kənd təsərrüfatı təşkilatlarında (əhalinin şəxsi və fermer təsərrüfatları nəzərə alınmadan) 37,6 min baş iribuynuzlu mal-qara (o cümlədən 11,4 min inək) və 20,7 min donuz saxlanılırdı. 2017-ci ildə 7976 ton ət (kəsilmiş çəkidə) və 59 325 ton süd istehsal edilmişdir. Verxnedvinsk rayonu süd istehsalına görə Vitebsk vilayətində üçüncü yerdədir, hər inəkdən orta sağım göstəricisinə görə (5234 kq) isə Vitebsk rayonundan (5253 kq) azca geri qalaraq ikinci yerdə qərarlaşmışdır.

Sənaye

Tikiş və dülgərlik məmulatları, taxta-şalban, kətan lifi, plastik məmulatlar istehsal edən, kənd təsərrüfatı texnikasının təmiri ilə məşğul olan, kərə yağı, pendir, qənnadı və çörək-bulka məmulatları istehsal edən 9 müəssisə fəaliyyət göstərir.

Ən böyük müəssisələri:

• "İnvet" ASC (əvvəllər — "Zoovetinstrument"), Biqosovo kəndi (təsərrüfat, sanitariya-texniki, zootexniki və istehlak təyinatlı plastik məmulatlar istehsal edir);
• "Verxnedvinsk kətan zavodu" ASC (kətanın ilkin emalı);
• "Verxnedvinsk yağ-pendir zavodu" ASC, Yanino kəndi (yağ, pendirlər);
• "Vitebskxlebprom" ASC-nin "Polotsk çörək zavodu" filialının Verxnedvinsk istehsalatı;
• "Verxnedvinsk dülgər məmulatları zavodu" KUP;
• Verxnedvinsk MRKİP (Mənzil Kommunal Təsərrüfatı).

Qida sənayesi müəssisələri rayonun sənaye məhsulunun 75%-dən çoxunu istehsal edir.

Ticarət

Əhaliyə ticarət xidmətini təmin edən əsas təşkilat istehlak kooperasiyasıdır ki, onun pərakəndə ticarət dövriyyəsindəki xüsusi çəkisi 66% təşkil edir. Onun tərkibinə 86 ticarət müəssisəsi, 7 avtomağaza, 11 istehsalat sexi, 28 ictimai iaşə müəssisəsi daxildir. Ticarət sahəsində 120 sahibkar fəaliyyət göstərir.

Nəqliyyat

Rayon ərazisindən Vitebsk — Polotsk — Dauqavpils dəmir yolu, həmçinin Vitebsk — Polotsk — Latviya sərhədi, Kozyanı — Şarkovşçina — Miory — Verxnedvinsk — Kostrovo (Rusiya ilə sərhəd) avtomobil yolları keçir.

Körpülər

Verxnedvinsk və Miory rayonlarının sərhədində Qərbi Dvina çayı üzərində körpü:

• hündürlüyü: suyun aşağı səviyyəsindən hərəkət hissəsinə qədər 25 metrdir;
• uzunluğu: 280,6 metr.

Səhiyyə

2017-ci ildə Belarus Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin müəssisələrində 45 praktik həkim (10 min nəfərə hesabla 21,1; Vitebsk vilayəti üzrə orta göstərici — 37, Belarus Respublikası üzrə — 40,5) və 206 orta tibb işçisi fəaliyyət göstərirdi. Rayonun müalicə müəssisələrində 154 xəstəxana çarpayısı var idi (10 min nəfərə hesabla 72,3; Vitebsk vilayəti üzrə orta göstərici — 80,5, Belarus Respublikası üzrə — 80,2).

Mədəniyyət və təhsil

Şəhərdə bir 2 nömrəli ümumtəhsil məktəbi və bir gimnaziya (əvvəllər — 3 nömrəli orta məktəb) fəaliyyət göstərir. 1 nömrəli məktəb şagird sayının azalması və müvafiq binanın olmaması səbəbindən 2010-cu illərin əvvəllərində ləğv edilmişdir (məktəb XIX əsrə aid uyğunlaşdırılmış binada yerləşirdi). Rayon əhalisinə 27 klub müəssisəsi, 4 musiqi məktəbi, Sənətkarlıq Evi, 35 kitabxana xidmət göstərir, 11 bədii özfəaliyyət kollektivi və maraq klubları "xalq", 4 uşaq kollektivi isə "nümunəvi" adını daşıyır.

2017-ci ildə rayonda 924 uşağın olduğu 19 məktəbəqədər təhsil müəssisəsi ("uşaq bağçası — məktəb" kompleksləri daxil olmaqla) fəaliyyət göstərirdi. 2017/2018 tədris ilində 2095 şagirdin təhsil aldığı 14 ümumi orta təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi. Məktəblərdə tədris prosesini 283 müəllim təmin edirdi.

Borkoviçi aqroşəhərciyində 2016-cı ilə qədər 6 ixtisas üzrə mütəxəssis hazırlayan Borkoviçi Dövlət Kənd Təsərrüfatı İstehsalı Peşə Liseyi fəaliyyət göstərirdi.

Rayonda Verxnedvinsk tarix-diyarşünaslıq muzeyi və onun filialı olan İ. D. Çerski adına Volıntsı diyarşünaslıq muzeyi fəaliyyət göstərir. Muzeydə əsas fonda aid 7,1 min muzey əşyası mövcuddur. 2016-cı ildə muzeyi 7,5 min nəfər ziyarət etmişdir.

Din

Rayonda 9 pravoslav, 7 katolik, 3 yevangelist xristian (əllincilər), 1 yevangelist xristian-baptist icması qeydiyyata alınmışdır. Əllincilərin 4, pravoslavların 2, katoliklərin 1 bazar günü məktəbi fəaliyyət göstərir. Pravoslav və katolik ruhaniləri kənd təsərrüfatı bayramlarına, kənd təsərrüfatı və emal sənayesi işçilərinin günlərinə dəvət olunurlar.

Hər il iyulun 8-də Sarya aqroşəhərciyində Polotsk və Qlubokoye pravoslav yeparxiyası tərəfindən təşkil edilən "Ailə, sevgi və sədaqət günü" keçirilir. Rositsa kəndində isə ildə iki dəfə 1943-cü ildə qətlə yetirilmiş və II İohann Pavel tərəfindən beatifikasiya edilmiş katolik şəhidləri olan keşişlər Yuri Kaşira və Antoni Leşçeviçin xatirə günləri keçirilir.

Görməli yerləri

Rayon ərazisində 30 arxeologiya abidəsi, o cümlədən Abramovo, Barsuki, Knyajitsı şəhərgahları yerləşir. Biqosovo, Opıtnaya, Rositsa, Sarya kəndlərində XVIII–XIX əsrlərə aid memarlıq abidələri qorunub saxlanılmışdır. Belarus, Rusiya və Latviya sərhədlərinin kəsişməsində, Proşki kəndi yaxınlığında Dostluq Kurqanı ucaldılmışdır.

Sebej milli parkı ilə birlikdə Belarusda və Rusiyada ilk dəfə olaraq "Tacir Novitskinin ticarət yolu" adlı transsərhəd su-ekoloji cığırı işlənib hazırlanmışdır.

• Sarya aqroşəhərciyində Müqəddəs Məryəmin Uspeniye kilsəsi.
• Abramovo kəndi yaxınlığında müxtəlif dövrlərə aid şəhərgah və kurqan məzarlıqları yerləşir.
• Biqosovo kəndində dəmiryol vağzalı.
• Müharibə illərində yandırılmış Ardavskiye kəndinin yerində xatirə nişanı.
• Müharibə illərində yandırılmış Buzovo kəndinin yerində xatirə nişanı.
• "Dostluq Kurqanı" memorial kompleksi. Belarus tərəfində Proşki kəndinin gizli gənclər təşkilatının abidəsi olan Ulduz qoyulmuşdur. 5 iyul 1964-cü ildə açılmış, üç xalqın partizan döyüş işləri haqqında bəhs edən "Dostluq" memorial ev-muzeyi və bərpa edilmiş partizan qazması yaradılmışdır.

Təbiət abidəsi, yasaqlıq

• "Osveya" yasaqlığı
• Sarya aqroşəhərciyində keçmiş Lopatinskilərin malikanəsində yerləşən park (Belarusda nadir rast gəlinən Veymut şamı bitir)

Xarici keçidlər

• radzima.org saytında Verxnedvinsk rayonunun görməli yerləri
• İqtisadi xarakteristika, istirahət və sağlamlıq, müəssisələr
• Verxnedvinsk Rayon İcraiyyə Komitəsi