Vikipediya:Ensiklopedik əhəmiyyətlilik (kitablar)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Construction.svg Bu səhifə Vikipediyanın rəsmi prinsiplərinə namizəddir. Hal-hazırda bu qanunun müzakirəsi gedir.

Bu təlimatda Vikipediyada kitablar haqqında məqalələrin ensiklopedik əhəmiyyətliliyi kriteriyaları öz əksini tapmışdır. Bu təlimatdakı krtieryalara cavab verən kitablar haqqında məqalələr yaradıla bilər.

Ümumi ensiklopedik əhəmiyyətlilik və ya bu və ya digər xüsusi mövzularla bağlı əhəmiyyətliklik qaydalarının birinə cavab verən, Vikipediya nə deyil? prinsipinə uyğun kitablar da məqalə mövzusu ola bilər.

Bu təlimat kitabın ayrıca məqalə və ya bir məqalənin tərkibinə birləşdirilməsini müəyyən etmir. Redaktorlar özləri bunun haqqında mülahizə irəli sürməlidirlər.

Məqalənin bu (və ya digər) ensiklopedik əhəmiyyətlilik qaydasına cavab verməməsi onun sürətli silmə kriteriyalarına uyğun olması mənasına gəlmir.

Bu təlimatdakı kriteriyalar ilkin formadadırlar, tam deyildirlər. Buna görə, bu (və ya digər) ensiklopedik əhəmiyyətlilik qaydasına cavab verməyən kitablar haqqında da məqalələr mövcud ola bilər.

Əhəmiyyətlilik iddiaları Vikipediyanın yoxlanabilərlik prinsipinə uyğun olmalıdır. Kitabın kriteriyaya cavab verdiyini sübut etmək o qədər də asan deyil. Yoxlanılabilən etibarlı mənbələrin olması iddianın doğruluğu üçün əsasdır.

Buradakı "əhəmiyyətlilik" kitabın əsl dəyərini əks etdirmir. Kitab çox gözəl, maraqlı və aktual yazıla bilər amma haqqında ensiklopedik məqalə yaratmağa kifayət qədər yoxlanılabilən mənbələr olmaması mümkündür.

Əhatə dairəsi haqqında qeydlər[əsas redaktə]

Kitab anlayışı çox geniş bir məfhum olsa da bu təlimatdakı kriteriyalar digər nəşr növləri (məsələn komiks-kitablar, qrafik romanlar (manqalara şamil edilmir), jurnallar, lüğətlər, tezaruslar, ensiklopediyalar, atlaslar, almanaxlar, not kitabları, libretto, metodik vəasitlər, imtahan hazırlıq kitabları) üçün əsas təşkil etmir. Xüsusi təlimatları hazırlana bilər. O vaxta qədər bu təlimat nümunə olaraq istifadə edilə bilər.

Aşağıda göstərilən kriteriyalar elektron kitablara da tətbiq edilir. Əgər elektron kitab Veb mövzusundakı əhəmiyyətlilik kriteriyalarına düz gəlirsə bu təlimata cavab verməsə belə əhəmiyyətli qəbul edilir.

Kriteriya[əsas redaktə]

Kitab yoxlanılabilən etibarlı mənbələrə malikdirsə və aşağıdakı kriteriyaların ən az birinə cavab verərsə əhəmiyyətli sayılır :

  1. Kitab özündən azad[1] olan iki və daha artıq əhəmiyyətli[2] nəşrin mövzusu[3] olmalıdır. Bu nəşrlərə qəzet məqalələri, digər kitablar, sənədli filmlər, ən çox satanlar siyahısı[4] və rəylər aiddir. Lakin kitabın müəllifi, nəşriyyatı, kitab mağazası və şəxsi marağı olan digərləri tərəfindən edilən nəşrlər bura daxil deyildir.[5]
  2. Kitab əsas ədəbiyyat mükafatlarından birini qazanmalıdır.
  3. Kitab etibarlı mənbələrlə sübut olunmaqla əhəmiyyətli və görkəmli hər hansı bir film və ya digər sənət formasına, hadisəyə, siyasi və dini hərəkata güclü dərəcədə təsir etməlidir.
  4. Kitab hər hansı bir ölkədə iki və daha çox məktəb,[6], texnikum, universitet və ya magistr proqramında dərslik[7] kimi istifadə olunur və ya olunub.
  5. Kitabın müəllifinin nəşrlərindən biri əhəmiyyətli olduğu üçün müəllif tarixi baxımdan əhəmiyyətli sayılır. Bu sadəcə kitabın müəllifinin Vikipediya qaydalarına əsasən əhəmiyyətli olması demək deyil; əksinə, kitabın müəllifi müstəsna əhəmiyyət kəsb etməli və müəllifin nəşrləri və həyatı elmi tədqiqat mövzusu olmalıdır.

Yuxarıdakı beş kriteriya minimum standartlara cavab verən kitablara və hələ nəşr edilməmiş kitablara şamil edilmir.

Digər mülahizələr[əsas redaktə]

Minimum standartlar[əsas redaktə]

Kitab heç olmasa ISBN koduna malik olmalı (1975-ci ildən sonra ISBN istifadə edilən ölkələrdə nəşr edilmiş kitablar üçün) və nəşr edildiyi ölkənin rəsmi və ya de-fakto milli kitabxanası (əgər ölkənin milli kitabxanası varsa) tərəfindən katoloqlaşdırılmış olmalıdır. Məsələn Azərbaycanda Azərbaycan Milli Kitabxanası, ABŞ-da Konqres Kitabxanası, İngiltərədə Britaniya Milli Kitabxanası, Avstraliyada Avstraliya Milli Kitabxanası, Fransada Fransa Milli Kitabxanası, Braziliyada Braziliya Milli Kitabxanası tərəfindən katoloqlaşdırılmış kitablar. Tam siyahı üçün Milli kitabxanaların siyahısına baxın.

Bu kriteriyaya cavab verməsi kitabın əhəmiyyətli olduğunu göstərmədiyi kimi bu kriteriyalara cavab verməyən kitab əhəmiyyətli ola bilər. İstisinalar ola bilər - kitab buradakı minimum standartlara cavab verməsə belə əhəmiyyətli sayılması üçün digər samballı səbəblər ortaya çıxa bilər.

Süjet xülasəsi hesab olunan məqalələr[əsas redaktə]

Vikipediya məqalələri yalnız işlərin xülasələrinin təsviri olmamalıdır. Buna görə də orijinal tədqiqatməzmunun yoxlanılması mümkan olmayan kitablar haqqında Vikipediyada ayrıca məqalə yaradılmamalıdır.

Fərdi nəşr[əsas redaktə]

Fərdi nəşr və ya kitabı müəllifin vəsaiti ilə nəşr edən nəşriyyatın nəşrləri əhəmiyyətli qəbul edilmir.[8] Bəzi istisnalar da var, məsələn Robert Qunterin Early Science in Oxford (Oksfordda ilkin elm) və Edqar Allan Ponun Tamerlane (Tamerlan) əsərləri, lakin bunların hər ikisi birinci kriteriyaya görə əhəmiyyətli sayılır.

Bir çox müəllif vəsaiti ilə nəşr edilən kitab ISBN koduna malik, milli kitabxanalar tərəfindən kataloqlaşdırılmış və Google Kitablar axtarış sisteminə daxil olmuş ola bilər, amma bunların heç biri onu əhəmiyyətli hesab etməyə kifayət deyil.

Vikipediyaçıların kitabları[əsas redaktə]

Kitab haqqında məqalə müəllifi və ya redaktoru və redaksiya heyyətinin üzvü kimi şəxsi marağa sahib digərləri tərəfindən yaradılması kitabın əhəmiyyətliliyinə heç bir təsir etmir. Ətraflı məlumat üçün Vikipediya:Maraqların toqquşmasıVikipediya:Avtobioqrafiya baxın.

Onlayn kitab mağazaları[əsas redaktə]

Barnes & Noble və Amazon.com onlayn kitab mağazalarının birində və ya hər ikisində kitabın olması təklikdə əhəmiyyətlilik göstəricisi deyil, çünki hər iki veb saytda çoxlu sayda müəllif vəsaiti ilə nəşr edilən kitab vardır. Bir çox müəllif vəsaiti ilə nəşr edilən kitabın daxil edildiyi digər onlayn kitab mağazaları də eyni şəkildə qəbul edilməlidir.

Nəşr edilməmiş kitablar[əsas redaktə]

Nəşr edilməmiş kitablar haqqında məqalələr yalnız Vikipediya sehirli ayna deyildir prinsipinə zidd olmadıqda qəbul edilir və yalnız bu təlimatdakı kriteriyalara cavab verdikdə ensiklopedik sayılır. Kitabın nəşri, adı və təxmini nəşr tarixi haqqında güclü sübut ola biləcək etibarlı mənbələr mövcud olduqda nəşr edilməmiş kitablara məqalə yaradıla bilər.

Qeyri-müasir kitablar[əsas redaktə]

Silinməyə namizədliyi irəli sürülən və etibarlılığı şübhə altında olan kitablar haqqında məqalələrin çox böyük qismi müasir kitablardır. Bununla yanaşı, daha əvvəl yazılmış və nəşr edilmiş kitabların da ensiklopedik əhəmiyyətliliyi bəzən müzakirə mövzusu olur və əsasən müasir kitablar üçün nəzərdə tutulmuş yuxarıdakı kriteriyalara cavab vermirlər, buna görə də kriteriyalar çox məhdudlaşdırıcı ola bilər və əhəmiyyətli sayıla biləcək kitabları əhatə etməz.

Ümumi fikir üstünlük təşkil etməlidir. Belə halda kitaba geniş ölçüdə istinad edilməsi və haqqında yazılması, kitabın nəşrlərinin sayı, kitabın indi və ya keçmişdə şöhrətə malik olması, ədəbiyyat tarixində yeri, tarixi mənbə kimi dəyəri və yaşı nəzərə alınmalıdır.

Elmi və texniki kitablar[əsas redaktə]

Elmi və texniki kitablar fərqli vəzifəyə xidmət edirlər və ümumi oxuyucu kütləsi üçün nəşr edilən kitablardan daha fərqli bir prosesdən keçirlər. Onlar əsasən yüksək ixtisaslaşdırılıblar, məhdud sayda nəşr edilirlər və yalnız ixtisaslaşmış kitab mağazaları və kitabxanalarda mövcud olurlar. Bu səbəblərə görə yuxarıda göstərilən və ümumi oxuyucu kütləsi üçün nəşr edilən kitablar üçün müəyyənləşdirilmiş standartlar elmi kitablar üçün uyğun deyil, çünki kriteriyalar çox məhdudlaşdırıcı ola bilər və əhəmiyyətli sayıla biləcək kitabları əhatə etməz. Yenə də ümumi fikir üstünlük təşkil etməlidir. Belə halda kitabın elmi nəşriyyat[9] tərəfindən nəşr edilməsi, digər elmi nəşrlərdə və kütləvi informasiya vasitələrində[10] istinad edilməsi, kitabın nəşrlərinin sayı, kitabın digər dillərə tərcümə sayı, aid olduğu və köməkçi elm sahələrinə nə qədər töhfə verməsi, bir və artıq nüfuzlu təhsil müəssisəsində tədris və ya tələb edilib.

Törəmə məqalələr[əsas redaktə]

Kitablar haqqında məqalələrdəki xırda təfərrüatlar ensiklopedik əhəmiyyətliliyi azaldığı üçün ayrı-ayı məqalələr halında verilməməlidir. Bir kitab əhəmiyyətli ola bilər, amma bu kitabdakı personaj və hadisələr haqqında ayrı məqalə yaradılması üçün kifayət deyil. Kitabın özü əhəmiyyətli olduğu halda ondan törəyən məqalələrin ensiklopedik əhəmiyyətə malik olmadığı hallara tez-tez rast gəlinir. Bəzi istisnalar ola bilər, xüsusilə kitabın çox məşhur halında. Məsələn, Çarlz Dikkensin Yeni il mahnısı əsəri baş qəhrəmanı Ebenezer Skruc üçün törəmə məqalə yatarmağa imkan verir. Kitabın ayrı altbaşlıqlar halında verilərək ensiklopedik əhəmiyyətini yaxşılaşdırdığı hallarda törəmə məqalənin əsas məqaləyə birləşdirilməsi məsləhət görülür.

Bəzi hallarda, məsələn kitabın özü ensiklopedik olmadığı, lakin müəllifi ensiklopedik olduğu hallarda kitab haqqında ayrıca məqalə yaratmaq əvəzinə bu məlumatları müəllif haqqında olan məqaləyə əlavə edilməsi məsləhət görülür. Bəzən isə bu məqaləni biblioqrafiya və ya kitablar siyahısı olan məqaləyə də birləşdirilməsinə icazə verilir. Bu o halda mümkündür ki, əsərin müəllifi bilinmir, əsər anonimdir. Əgər əsərin müəllifi məlumdursa və müəllif, biblioqrafiya və ya kitablar siyahısı haqqında məqalə yoxdursa onda məqaləni özünüz yarada və ya məqalənin yaradılmasını istəyə bilərsiniz.

Qaynaqlar[əsas redaktə]

  • ISBN koduna malik keçidlər sizi Kitab mənbələri səhifəsinə yönləndirəcək. Burada konkret kitab üçün bir çox kitabxana kataloqlarına, kitab mağazaları verilənlər bazalarına və digər kitab mənbələrinə keçid verir.
Müxtəlif kitab formatları (məs. e-kitab, səsli kitab, nəşr edilmiş kitab) üçün müxtəlif ISBN kodları mövcud ola bilər və bunlar bir çox halda, xüsusilə e-kitab və səsli kitab kitabın özündən sonra nəşr edildikdə ardıcıl olmaya bilərlər.

Həmçinin bax[əsas redaktə]

Qeydlər[əsas redaktə]

  1. Azad demək nəşr sənayesinin azad olması demək deyil, yalnız xüsusi kitab haqqında deməkdir. Yəni nəşr sırf bu kitabla əlaqəli olmalıdır.
  2. "Əhəmiyyətli" anlayışı şəxsi saytları, bloqları, bülleten lövhələri, Usenet mesajları, vikiləri və özləri etibarlı olmayan digər informasiya vasitələrini istisna edir. Şərh üsulunun təhlili də mühüm əhəmiyyət kəsb edir; Məsələn Slashdot.org etibarlıdır, lakin üzvlər tərəfindən mövzu haqqında saytda ictimai şəkildə yazılanlar saytın mövqeyini əks etdirmir. Üçüncü tərəf mənbədə kitabın müəllifinin, naşirinin, agentinin, satıcısının şəxsi maraqlarının olmadığı diqqətlə yoxlanılmalıdır.
  3. Nəşrin "mövzusu" əhəmiyyətli şərh deməkdir və sadəcə kitabın, müəllifinin, nəşrinin, satış qiymətinin və digər qeyri-müstəqil təfsilatın şərhini istisna edir.
  4. Kitabın etibarlı çoxsatanlar siyahısına daxil edilməsi o halda əhəmiyyətli şərh hesab edilir ki, siyahı, siyahını nəşr edən media orqanı etibarlı olsun və ya digər etibarlı mənbələr tərəfindən yenidən nəşr edilsin.
  5. Özünüreklam və məhsulun yerləşdirilməsi ensiklopedik məqalə üçün bir vasitə deyil. Kitab haqqında yazılanlar digər bir şəxsin işi olmalıdır. (Məqalənin özünün mənbə materialı kimi istifadəsinə təsir edən yoxlanılabilərlik və neytral mövqe problemləri üçün Vikipediya:Avtobioqrafiyaya bax) Əhəmiyyətlilik ölçüsü kitabın özündən (və ya müəllifindən, nəşriyyatından, kitab mağazasından) müstəqil olan şəxs tərəfindən mövzu ətrafında cəmlənmiş əhəmiyyətli işin yazılması və nəşri hesab edilir.
  6. Bura ibtidai və orta məktəblər daxildir.
  7. Bu kriteriya konkret təhsil proqramı üçün yazılmış xüsusi tədris və məlumat kitablarına şamil edilmir, bura müstəqil olaraq fəlsəfə, ədəbiyyat və ya elmdə əsas nəşr kimi qəbul olunan əsərlər aid edilir.
  8. Certain print-on-demand book publishers, such as PublishAmerica, claim to be "traditional" advance- and royalty-paying publishers rather than vanity presses. Regardless of the exact definitions, PublishAmerica and similar presses are to be considered vanity presses for purposes of assessing notability based on the manner works are published through them.
  9. Publication by a prominent academic press should be accorded far more weight than the analogous benchmark defined for publication of mainstream book by well known commercial publishers, by virtue of the non-commercial nature of such presses, and the peer review process that some academic books must pass before publication is allowed to go forward. See university presses for a partial list of such presses. Note that because a large portion of (en.)Wikipedia articles are written by English speaking people from English speaking nations, this list currently has an English speaking bias.
  10. Kitabın mövzusu çox ixtisaslaşmış ola bilər, məsələn ezoterik riyaziyyat və fizika sahələri kimi. Bunları dünyada yalnız bir necə yüz (və ya daha az) insan anlaya və rəy verə bilər.