Vilayət (Osmanlı imperiyası)

Vilayət (osman. ولایت) — 1864-cü ildə qəbul edilmiş "Vilayət Nizamnaməsi" (türk. Teşkil-i Vilâyet Nizamnâmesi) ilə müəyyən edilmiş birinci dərəcəli inzibati ərazi vahidi. XIX və XX əsrlərdə əvvəlcə Osmanlı imperiyasında, daha sonra isə 1960-cı ilə qədər Türkiyə Respublikasında bir vali tərəfindən idarə olunan ən böyük inzibati vahid olmuşdur. Müasir Türkiyədə vilayət termini rəsmi olaraq "il" sözü ilə əvəz edilmiş olsa da, gündəlik dildə sinonim kimi işlədilməkdədir.

Etimologiyası

"Vilayət" sözü ərəb mənşəlidir (ərəb. ولاية‎, wilāyah); ərəb dilindəki "v-l-y" (و-ل-y) kökündən törəmişdir. Bu kök "idarə etmək", "bir işin başında durmaq", "himayə etmək" və ya "məsuliyyəti üzərinə götürmək" mənalarını ifadə edir. Eyni kökdən gələn "vali" (idarəçi) və "vəli" (himayədar/dost) terminləri ilə birbaşa əlaqəlidir.

Buradan elə nəticə çıxır ki, "vilayət" ifadəsi sırf coğrafi bir termin olmaqdan ziyadə, daha çox inzibati-hüquqi bir anlayışdır. Yəni, vilayət mütləq şəkildə müəyyən bir fiziki sahəni deyil, bir idarəçinin səlahiyyət dairəsində olan ərazini (direktoriya) bildirir. Bu xüsusiyyətinə görə müxtəlif dövrlərdə və fərqli ölkələrdə müxtəlif ölçülü inzibati vahidləri (ştat, əyalət, region) ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir.

İslam hüququnda (fiqh) isə vilayət daha geniş mənada — bir şəxs və ya orqanın başqası üzərində qanuni nümayəndəlik və ya qərar vermə səlahiyyəti (məsələn, Vilayəti-Fəqih) mənasında işlədilir.

Osmanlı imperiyasında vilayət sistemi

1864-cü il islahatına qədər Osmanlı dövlətində əsas böyük inzibati vahid əyalət adlanırdı. Mərkəzləşdirilmiş idarəetməni gücləndirmək üçün keçirilən islahat nəticəsində əyalətlər vilayətlərlə əvəz olunmuşdur. Vilayət iyerarxiyası aşağıdakı kimi təşkil edilmişdi:

1. Vilayət: Vali tərəfindən idarə olunurdu.
2. Sancaq (Liva): Mütəsərrif tərəfindən idarə olunurdu.
3. Qəza: Kaymakam tərəfindən idarə olunurdu.
4. Nahiyə: Müdir tərəfindən idarə olunurdu.
5. Kənd: Muxtar tərəfindən idarə olunurdu.

1900-cü ildə Osmanlı dövlətində 29 vilayət və 5 xüsusi statuslu muxtar ərazi mövcud idi. Ümumilikdə imperiya tarixi boyu müxtəlif dövrlərdə vilayətlərin sayı 33-ə qədər çatmışdır.

Müasir dövrdə vilayət

Türkiyədə 1924-cü il konstitusiyası ilə mülki idarəetmədə vilayət termini saxlanılsa da, 1945-ci ildən sonra tədricən "il" termini ön plana keçmiş, 1960-cı ildən etibarən isə rəsmi sənədlərdə tamamilə "il" sözü üstünlük qazanmışdır. Lakin "valilik" və "vilayət" ifadələri hələ də dövlət idarəçiliyinin bir parçası kimi istifadə olunur.

Xəritələr

• 
  1870-ci ildə Avropadakı Osmanlı vilayətləri
• 
  1877-ci ildəki Osmanlı vilayətləri
• 
  1893-cü ildə Avropadakı Osmanlı vilayətləri
• 
  1897-ci ildə Asiyadakı Osmanlı vilayətləri
• 
  1909-cu ildə Asiyadakı Osmanlı vilayətləri
• 
  1910-cu ildə Avropadakı Osmanlı vilayətləri
• 
  1911-ci ildə Asiyadakı Osmanlı vilayətləri

Həmçinin bax

• Əyalət
• Sancaq (inzibati vahid)
• Quberniya
• Paşa
• Vilayət
• Vilayət (termin)
• Federal dövlət
• Oblast
• General-qubernator

Ədəbiyyat siyahısı

• [[*Sublime Porte|Babı-ali]]. Sur la nouvelle division de l'Empire en gouvernements généraux formés sous le nom de Vilayets. Constantinople. 1867. - About the Law of the Vilayets

Xarici keçidlər

• Vilayet Law of 1864, official translation to French pp. 36–45, in Young, George, Corps de droit ottoman; recueil des codes, lois, règlements, ordonnances et actes les plus importants du droit intérieur, et d'études sur le droit coutumier de l'Empire ottoman, Volume 1, 1905.
• Vilayet Law of 1867, in French, in Législation ottomane, published by Gregory Aristarchis and edited by Demetrius Nicolaides, Volume 2