Məzmuna keç

Vur və ya qaç

Vikipediya, azad ensiklopediya
"Döyüşmək, yoxsa qaçmaq?"Pişik təhlükəyə dərhal hücumla reaksiya verdi və pəncəsi ilə iti uğurla uzaqlaşdırdı.

Vur və ya qaç (ing. fight-or-flight) və ya vur və ya qaç–don reaksiyası (ing. fight-flight-or-freeze response), həmçinin hiperarousal və ya kəskin stress reaksiyası (ing. acute stress response) kimi tanınan reaksiya, qəbul edilən zərərli hadisəyə, hücuma və ya həyati təhlükəyə cavab olaraq meydana çıxan fizioloji reaksiya.[1] Bu reaksiya ilk dəfə 1914-cü ildə Valter Bradford Kannon tərəfindən təsvir edilmiş,[2] Kannon 1915-ci ildə isə onu "mübarizə aparma və ya qaçış zərurətləri" (the necessities of fighting or flight) adlandırmışdır.[3] Onun nəzəriyyəsinə görə, heyvanlar təhlükələrə simpatik sinir sisteminin ümumi aktivləşməsi ilə reaksiya verir və bu da heyvanı mübarizə aparmağa və ya qaçmağa hazırlayır.[4] Daha dəqiq desək, adrenal medulla katexolaminlərin, xüsusilə norepinefrin və epinefrinin ifraz olunması ilə nəticələnən hormonal kaskad yaradır.[5] Estrogen, testosteron və kortizol hormonları, eləcə də dopamin və serotonin neyrotransmitterləri də orqanizmlərin stresə necə reaksiya göstərməsinə təsir edir.[6] Osteokalsin hormonu da bu prosesdə rol oynaya bilər.[7][8]

Bu reaksiya ümumi adaptasiya sindromunun ilk mərhələsi hesab olunur və stress reaksiyaları onurğalılarda və digər orqanizmlərdə tənzimləyir.[9]

Adlandırma

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Cannonun tədqiqatlarında ilkin olaraq "mübarizə apar və ya qaç" reaksiyası kimi başa düşülən[3] hiperarousal vəziyyəti mübarizə aparmaq və ya qaçmaqdan başqa bir sıra reaksiyalara da səbəb olur. Donma, flop, huşunu itirmə, qaçma və qorxu kimi daha geniş reaksiyalar spektri[10] tədqiqatçıların "hiperarousal" və ya "kəskin stress reaksiyası" kimi daha neytral və ya əhatəli terminlərdən istifadə etməsinə səbəb olmuşdur. Bu isə onun "mübarizə, qaçma, donma" reaksiyası, "mübarizə–qaç–donma–razı salma" (fight-flight-freeze-fawn)[11][12] və ya digər variantlarla yanaşı, "mübarizə–qaç–huşunu itirmə və ya donma" (fight-flight-faint-or-freeze) reaksiyası adlandırılmasına gətirib çıxarmışdır.[13]

Fiziologiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Avtonom sinir sistemi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Avtonom sinir sistemi əsasən şüuraltı fəaliyyət göstərən və ürək ritmini, həzmi, tənəffüs tezliyini, bəbək reaksiyasını, sidik ifrazını və cinsi oyanmanı tənzimləyən idarəetmə sistemidir. Bu sistem mübarizə və ya qaç reaksiyasının idarə olunmasında əsas mexanizmdir və onun fəaliyyəti iki müxtəlif komponent vasitəsilə həyata keçirilir: simpatik sinir sistemi və parasimpatik sinir sistemi.[14]

Simpatik və parasimpatik sinir sistemlərinin müqayisəsi

Simpatik sinir sistemi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Simpatik sinir sistemi onurğa beynindən başlayır və onun əsas funksiyası vur və ya qaç reaksiyası zamanı meydana çıxan oyanma reaksiyalarını aktivləşdirməkdir.[15] Simpatik sinir sistemi hipotalamusdan gələn siqnalları ötürür; bu siqnallar ürəyi aktivləşdirir, damar müqavimətini artırır və xüsusilə əzələ, ürək və beyin toxumalarına qan axınını gücləndirir.[16] O, böyrəküstü vəzin medullasını aktivləşdirərək simpatik reaksiyanı gücləndirən katexolaminlərin ifraz olunmasına səbəb olur. Bundan əlavə, avtonom sinir sisteminin bu komponenti reaksiyanın gedişində böyrəküstü vəzilər tərəfindən norepinefrinin ifraz olunmasından istifadə edir və onun ifrazını aktivləşdirir.[17]

Parasimpatik sinir sistemi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Parasimpatik sinir sistemi sakral onurğa beynindən və uzunsov beyindən başlayır, fiziki olaraq simpatik sinir sisteminin başlanğıc sahəsini əhatə edir və onunla koordinasiyalı şəkildə fəaliyyət göstərir. O, avtonom sinir sisteminin sakitləşdirici hissəsi kimi tanınır.[15] Simpatik sinir sistemi aktivləşdiyi zaman parasimpatik sinir sistemi öz reaksiyasını azaldır. Nüvə ambiguusdan başlayan efferent vaqal liflər tənəffüs sistemi ilə paralel şəkildə impulslar ötürərək vaqal ürək parasimpatik tonusunu azaldır.[16] Mübarizə və ya qaç reaksiyasından sonra parasimpatik sistemin əsas funksiyası "istirahət və həzm" reaksiyasını aktivləşdirmək və orqanizmi homeostaz vəziyyətinə qaytarmaqdır. Bu sistem asetilxolin neyrotransmitterinin ifrazından istifadə edir və onun ifrazını aktivləşdirir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Cannon, Walter. The Wisdom Of The Body. United States: W.W. Norton & Company. 17 aprel 1963. ISBN 978-0-393-00205-8.
  2. ↑ Cannon, Walter B. "The emergency function of the adrenal medulla in pain and the major emotions". American Journal of Physiology. 33 (2). 1914: 356–372. doi:10.1152/ajplegacy.1914.33.2.356.
  3. 1 2 Walter Bradford Cannon. Bodily changes in pain, hunger, fear, and rage. New York: Appleton-Century-Crofts. 1915. səh. 211.
  4. ↑ Jansen, A; Nguyen, X; Karpitsky, V; Mettenleiter, M. "Central Command Neurons of the Sympathetic Nervous System: Basis of the Fight-or-Flight Response". Science Magazine. 5236 (270). 27 oktyabr 1995: 644–6. Bibcode:1995Sci...270..644J. doi:10.1126/science.270.5236.644. PMID 7570024.
  5. ↑ Walter Bradford Cannon. Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement. Appleton-Century-Crofts. 1915.
  6. ↑ "Adrenaline, Cortisol, Norepinephrine: The Three Major Stress Hormones, Explained". Huffington Post. 19 aprel 2014. 6 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 avqust 2014.
  7. ↑ Kwon, Diana. "Fight or Flight May Be in Our Bones". Scientific American (ingilis). 27 noyabr 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 iyun 2020.
  8. ↑ "Bone, not adrenaline, drives fight or flight response". phys.org (ingilis). 10 may 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 iyun 2020.
  9. ↑ Gozhenko, A; Gurkalova, I.P.; Zukow, W; Kwasnik, Z. PATHOLOGY – Theory. Medical Student's Library. Radom. 2009. 270–275.
  10. ↑ Bracha, H. Stefan. "Freeze, Flight, Fight, Fright, Faint: Adaptationist Perspectives on the Acute Stress Response Spectrum" (PDF). CNS Spectrums. 9 (9). sentyabr 2004: 679–685. doi:10.1017/S1092852900001954. PMID 15337864. İstifadə tarixi: 31 may 2021.
  11. ↑ Walker, Peter. Complex PTSD: From Surviving to Thriving: a Guide and Map for Recovering from Childhood Trauma. An Azure Coyote Book. 2013. ISBN 978-1-4928-7184-2.
  12. ↑ "It's Not Just 'Fight or Flight'—Other Ways Your Body Responds To Stress". Health (ingilis). 19 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 26 may 2025.
  13. ↑ Donahue, J.J. Fight-Flight-Freeze System // Zeigler-Hill, V.; Shackelford, T.K. (redaktorlar ). Encyclopedia of Personality and Individual Differences. 2020. 1590–1595. doi:10.1007/978-3-319-24612-3_751. ISBN 978-3-319-24610-9.
  14. ↑ Schmidt, A; Thews, G. Autonomic Nervous System // Janig, W (redaktor). Human Physiology (2). New York, NY: Springer-Verlag. 1989. 333–370.
  15. 1 2 Myers, David G.; DeWall, C. Nathan. Psychology (13). MacMillan Publishing. 2021. səh. 422.
  16. 1 2 Kozlowska, Kasia; Walker, Peter; McLean, Loyola; Carrive, Pascal. "Fear and the Defense Cascade: Clinical Implications and Management". Harvard Review of Psychiatry. 23 (4). 2015: 263–287. doi:10.1097/HRP.0000000000000065. ISSN 1067-3229. PMC 4495877. PMID 26062169.
  17. ↑ Chudler, Eric. "Neuroscience For Kids". University of Washington. 27 mart 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 aprel 2013.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Vur_və_ya_qaç&oldid=9118910"