"Cinnilər tayfası" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
202 bayt çıxarıldı ,  7 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
Redaktənin izahı yoxdur
Redaktənin izahı yoxdur
{{Redaktə etməyin!}}
 
'''Cinlilər tayfası''' — [[Azərbaycan türkləri]]nin etnogenezində rol oynamış türk mənşəli tayfa.
 
Cinli tayfası Azərbaycan tarixşünaslığında ən az tədqiq olunmuş tayfalardandır. [[Güney Qafqaz]]da cinlilər həm [[Ermənistan]], həm də [[Gürcüstan]] ərazisində III-IV əsrdən məskunlaşıblar. Ermənistandakı cinlilər IV əsrdən xristian dinini qəbul etmişdilər. VIII əsrə qədər ermənlərin qoşunlarının başçılarının hamısı Cinli tayfasından idi. Cinlilərin əcdadı Mamiqun adlı başçının adı ilə ermənicə Mamikonian "Mamiqunlar" adını daşıyırdılar. <ref>Q.Ə.Qeybullayev. Qədim türklər və Ermənistan. Bakı: 1993</ref> Gürcüstanda [[Kür çayı]]nın sahilində yaşayan cinlilər əvvəlcə xristian dinini qəbul etməmişdilər. Onların yaşadığı qala indi gürcü dilində Şamşvilde adlanır ki, bu da üç ox (gürcü dilində sami – üç, şvilde – ox) adının tərcüməsidir.
 
"Sisakan tarixi" əsərinin müəllifi, əslən türk cinli olan [[Stepan Orbelian]] (atasının adı Tarsancdır. Bu ad Xəzər sərkərdələrindən biri, Bizans mənbələrində adı çəkilən Tarmanc adı ilə müqayisə olunur) yazır ki, cinlilər III əsrdə Çin-Bakurun başçılığı ilə Dəryal (türkcə dar-darısqal və yal sözlərindən ibarət olan bu ad sonralar səhvən farsca Dar-alan – Alan qapısı kimi izah edilmişdir. Halbuki heç bir mənbədə bu toponimin Daralan forması yoxdur) keçidi vasitəsiylə Şimaldan Gürcüstana gəlmiş və gürcü çarı onları hörmətlə qəbul edərək yerləşmələri üçün Orbeti (qartal yurdu) qalasını vermişdir. Cinlilərin hakim sülaləsi bu qalada yaşadığına görə Orbeli adlanırdı. Bu sülalə min ilə yaxın hakimiyyətdə olmuş və [[1117]]-ci ildə süqut etmişdir. [[Gürcülər]]də XIX əsrə qədər məşhur Orbeli knyaz nəsli də öz adını türk cinlilərdən almışdı. Erməni tarixçisi N.Q.Adons yazmışdı ki, XIX əsrin əvvəllərində [[Gürcüstan]]da knyaz Orbelianlar əcdadlarını cinlilərin arasında axtarırlar və Çin-Bakuru özlərinin ulu əcdadı hesab edirlər. Orbeli (Orbelian) xan nəsli [[1117]]-ci ildə Gürcüstanda [[Lori qalası]]nı tikdirmişdilər. Lakin xristian [[ermənilər]] və [[gürcülər]] Orbelilərə qarşı mübarizə aparırdılar. Nəticədə bu xan nəslinn bir hissəsi qoşunu ilə [[Sisakan]]a köçüb gəlmiş, xristian dinini qəbul etmiş, sonra da hakimiyyəti ələ almışdı. XIII əsrdə Sisakanın hakimi [[Stepan Orbelian]] idi. Onun [[1290]]-cı ildə yazdığı "Sisakan nəslinin tarixindən" adlı əsəri qrabar dilində yazılmışdır. Bu da təbii idi. O vaxt Sisakanda (Sisakan kilsəsi Alban kilsəsinə tabe idi. Ərəb xəlifəsi isə Alban kilsəsini erməni kilsəsinə tabe etmişdi) kilsə artıq erməni kilsəsinə tabe idi və xristian [[Qafqaz albanları]] arasında da bütün yazı-pozu qrabar (qədim erməni) dilində aparılırdı. Xristian dininə qulluq edən Stepan Orbeliani də əsərini erməni dilində yazmalı idi (<ref>Q.Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı: 1994)</ref>.
 
[[Sisakan]]da sakların Sisak sülaləsi uzun müddət hakimiyyətdə olmuşdu. [[Zəngəzur]]da qədim qala və istehkamları da onlar tikdirmişdilər. Stepan Orbelian yazır ki, Yuxarı Qarabağda [[Dizak qalası]]nı Sisak nəsli tikmişdir. [[Sisaklar]]ın digər məşhur qalası [[Şəki qalası (Zəngəzur)|Şəki qalası]] idi.
Sisakanın Qafqaz Albaniyasının tərkib hissəsi olması Stepan Orbelianın belə bir məlumatı ilə də təsdiq olunur ki, alban çarı [[Asuagen]] öz çar bayrağını Syuni yepiskopuna bağışlamışdı. Müəllif daha sonra yazır ki, [[sisaklar]] təkcə Syuninin yox, həm də alban çarlarının əcdadıdır, hətta onlara nisbətən daha qədimdir. Əsərinin V fəslində Stepan Orbelian yazır ki, Ermənistan əhalisindən əvvəl Syunilər dindar (yəni xristian) oldular.
 
Sisakların türk olduğun göstərən bir fakt da var. Alban tarixçisi [[Moisey Kalankatlı]] yazır ki, sisaklar Yafətin nəslinə mənsubdur. Yafət dedikdə müəllif türkləri nəzərdə tutur. Çünki, Yafətin oğlanlarının içərisində Qamer ([[kimmerlər]]), Maqoq ([[skiflər]]) və [[Madaylar]]ın da adını çəkir (<ref>Moisey Kalankatlı. Alban ölkəsinin tarixi. IIIMxitar kitab,Qoş-Alban Isalnamələri. fəsil)Bakı: 2006</ref>. V əsr ərmən tarixçisi Moisey Xorenli yazır ki, Syuni hakimləri erməni yox, Sisak sülaləsindəndir, (<ref>M.Xorenli. Ermənistan tarixi. I kitab. XII fəsil)</ref> yəni saklardır.
 
== İstinadlar ==
<references/>
 
== Mənbə ==
*1.Q.Ə.Qeybullayev. Azərbaycan türklərinin tarixindən. Bakı: 1994
*2.Moisey Kalankatlı. Alban ölkəsinin tarixi. Mxitar Qoş-Alban salnamələri. Bakı: 2006
 
== Həmçinin bax ==

Naviqasiya menyusu