"Lalə dövrü" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
10.872 bayt əlavə edildi ,  4 il öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
k (194.135.162.25 tərəfindən edilmiş redaktələr geri qaytarılaraq Mr rqasimzade tərəfindən yaradılan sonuncu versiya bərpa olundu.)
Redaktənin izahı yoxdur
[[Şəkil:Levni signature.jpg|thumb]]
[[Şəkil:Levni signature.jpg|thumbnail]]'''Lalə Dövrü''' ([[Osmanlı dili|Osmanlı türkcəsi]]: لاله دورى) [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlı Dövlətindəimperiyasında]], [[1718]]-ci ildə [[Avstriya-Macarıstan|Avstriya]] ilə imzalanan Pojarevatsk Andlaşmasısülhü ilə başlayıb, [[1730]]-ci ildəki [[Patron Xəlil üsyanı|Patrona Xəlil Üsyanıüsyanı]] ilə sona çatan dövrdür. "ZövqEyş-işrətsəfaəyləncə" dövrü olaraq bilinən bu dövrün [[Osmanlı sultanlarının siyahısı|padşahı]] [[III Əhməd|III. Əhməd]], [[Sədrəzəm|sədrəzəmi]] isə [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa]]<nowiki/>dır.
 
Osmanlı xronologiyasında Lalə dövrü anlayışı yoxdur. [[1718]]-ci ildə [[Avstriya-Macarıstan|Avstriya]] və müttəfiqi [[Venesiya respublikası|Venesiya]] ilə imzalanan Pojarevatsk sülhünün ardından başlayan uzun sülh dövründə, [[Haliç]] və [[Boğaziçi]] səmtləri başda olmaqla [[paytaxt]]ın əksər yerlərində israfa çatacaq dərəcədə lalə bağçaları qurulmuş, bu səbəblə tarixdə ilk dəfə bu dövr tarixçi [[Yəhya Kamal Bəyatlı]] tərəfindən Lalə dövrü adlanmışdır. Tarixçi [[Əhməd Rəfiq Altınay]]ın [[1913]]-cü ildə İkdam qəzetində dərc olunan məqaləsində və iki il sonra eyni adla nəşr olunan kitabında bu dövr Osmanlı tarixinin əyləncə, sülh, yeniliklər və ictimai reformasiya dövrü olaraq anılır.
Dövrün şairi Nədim, Lalə Dövrü [[İstanbul]]'unun təsvirini aşağıdakı unudulmaz misralarla etmişdir:<blockquote>" Bu şəhr-i Sitambol ki bi-misl ü bəhai,</blockquote><blockquote>Bir sengine yek pâre Acem mülkü fədadır "</blockquote>[[III Əhməd|Sultan III. Əhməd]], sədrəzəm Kürəkən İbrahim Paşa ilə uyğunluq içərisində çalışmış, bu sırada yaşanan Lalə Dövründə sənət və ictimai həyata xüsusi bir anlayış gətirilmişdi. Sultan III. Əhməd, [[Topqapı sarayı|Topqapı Sarayı]] ilə Yeni Məsciddə bir kitabxana, Ayasofyada Bab-ı Hümayunun qarşısında Türk sənət şah əsərlərindən sayılan Sultan Üçüncü Əhməd Bulağı və İstanbulun su ehtiyacını qarşılamaq məqsədiylə də "Dəryayi Sim" adlı bir su bəndi inşa etdirmişdir. Bunlardan başqa Üsküdar Yeni Validə məscid, Çorlulu Əli Paşa Mədrəsəsi, Kürəkən İbrahim Paşa Məscidi və Külliyyəsi, İstanbulda Yeni Poçtxanası arxasında Daarül Hədis və Sebil, Ortaköy məscidi önündəki bulaq, Üsküdar Şəmsi Paşadan Hüsrəv Ağa Məscidi önündəki bulaq və Çubuqlu Məscidi yanındakı Mesir Bulağı kimi əsərlər də yenə bu dövrdə inşa edilmişdir. Dövrün bəlkə də ən gözdə əsəri olan Sədabad Qəsri, təəssüf ki, günümüzə qədər gəlib çatmamışdır.
 
[[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa]]<nowiki/>nın [[Sədrəzəm|sədarət]] dövrünü əhatə edən və [[1730]]-cu ildə [[Patron Xəlil üsyanı|Patrona Xəlil üsyanı]] ilə başa çatan bu dövr qərb dünyası ilə siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin qurulması ilə səciyyələnir. Belə ki, [[Paris]]ə, [[Vyana]]<nowiki/>ya və [[Moskva]]<nowiki/>ya göndərilən elçilərdən yalnız diplomatik və ticarət əlaqələrinin tənzimlənməsi yox, eyni zamanda Avropa diplomatiyası və hərbi gücü barədə informasiya toplamaq da tələb olunurdu. [[XV Lüdovik|XV Lüdoviq]] dövründə [[Paris]]ə elçi olaraq göndərilən [[İyirmisəkkiz Çələbi Mehmed Əfəndi]] buradakı təhsil səviyyəsini eynilə [[İstanbul]]<nowiki/>a daşımağa cəhd göstərmişdir. Bu əsnada ticarət əlaqələri genişlənmiş, iki ölkə arasında ildə 500 ticarət gəmisi səyahət etmişdir.
== İslahatlar (Yeniliklər-İnqilablar) ==
* [[Paris]], [[London]] və [[Vyana]] kimi Avropa paytaxtlarına müvəqqəti elçilik heyətləri yollanmış, beləliklə Avropanı daha yaxından tanıma imkanı təmin edilmişdir.
* Səid Əfəndi və İbrahim Mütəfərrik Avropadan mətbəəni gətirmişlər.
* İlk dəfə [[Çiçək xəstəliyi|çiçək xəstəliyinə]] qarşı peyvənd tətbiq olunmuşdur.
* İstanbuldakı yanğınları önləmək üçün yeniçərilərin tulumbacılar adı verilən bir xilasetmə ocağı yaradılıb.
* Çini emalatxanaları açılmışdır.
* Kağız fabriki açılmışdır.
* Lalə Dövründə sənət sahəsində görülən ən əhəmiyyətli adam Levnidir. Əsl adı Əbdülcəlil Çələbi olan Levni dövrünün ən böyük nəqqaşıdır.
 
Yenilikçilik siyasətinin ən önəmli nümunəsi isə [[İyirmisəkkiz Çələbi Mehmed Əfəndi|Çələbi Mehmed Əfəndi]]<nowiki/>nin oğlu Mehmed Səid Əfəndi və [[İbrahim Mütəfərrikə|İbrahim Mütəfərrika]]<nowiki/>nın səyləri ilə [[1727]]-ci ildə qurulan mətbəədir. Fransız zabiti olan və Osmanlı hökumətinə sığınan de Rochefort bəzi hərbi reformasiyalar aparmağa cəhd etsə də, [[yeniçərilər]]<nowiki/>in hədə-qorxusu ilə bu proses yarım qaldı. Əslən fransız olan bir digər reformist isə Davud ağa idi. Onun səyləri ilə [[Şahzadəbaşı]] səmtində ilk yanğınsöndürmə qurumu olan Tulumbaçılar ocağı qurulmuş, [[Bosfor|İstanbul boğazı]]<nowiki/>nın təhlükəsizliyi məqsədilə [[Qız qalası (İstanbul)|Qız qalası]]<nowiki/>na fanar yerləşdirilmişdir. Bu əsnada donanma tərsanəsi yenidən qurulmuş, ilk dəfə 3 anbarlı gəmilərin inşasına başlanılmışdır. Seyid Vehbi və Mehmed Hazinin əsərlərində təsvir olunan, dövrün toy əyləncələrində istifadə edilmiş və içərisində 5-6 nəfərin yerləşdiyi timsah şəkilli sualtı gəmilər bu dövrdə texnoloji yeniliklərin də olduğunu sübut edir. [[İncəsənət]] və [[ədəbiyyat]] sevən [[sədrəzəm]] [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa|İbrahim Paşa]] dövrün məşhur şairlərini, musiqişünaslarını və sənətkarlarını ətrafında toplamış, əlyazma kitabların ölkə xaricinə aparılmasını qadağan etmişdir. Ən önəmli məsələ isə rəsmi tərcümə heyətinin qurularaq şərq və qərb ədəbiyyatından önəmli əsərlərin [[Osmanlı dili|Osmanlı türkcəsi]]<nowiki/>nə çevrilməsidir.
== Dövrün sonu ==
 
<blockquote>''Ana maddə :'' [[Patron Xəlil üsyanı|Patrona Xəlil üsyanı]]</blockquote>Xalqın böyük bir qismi çətin vəziyyətdəykən İstanbulda bəzi dövlət böyüklərinin rahat bir həyat davam etdirmələri, əyləncəyə düşkünlükləri narazılığa səbəb olurdu. İran müharibəsi əsnasında Sultanın fəth etdikləri qalaları pul qarşılığı satdığı söz-söhbəti üzərinə, xalqdan Sultanın səfərə çıxması istəyi gəlmişdi. III. Əhməd, saxta bir səfər alayı təşkil etdi. Axşam olanda qayıqlarla saraya geri döndü. Bu vəziyyətin başa düşülməsi xalqın səbrini daşırdı. Üsyanın lideri Alban əslli bir yeniçəri olan Patrona Xəlil eyni zamanda Bəyazid Hamamı'nda təllaqlıq edirdi. Üsyankarların istəyi üzərinə [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa]] edam edilərək cəsədi üsyançılara təslim edildi. Padşah [[III Əhməd|III. Əhməd]] taxtdan endirildi və yerinə [[I Mahmud|I. Mahmud]] gətirildi.
Ədəbi həyatın da inkişaf etdiyi 12 illik bu dövrdə bir çox əsərlər yazılmışdır. Dövrün saray tarixçilərinin yazdığı əsərlərlə yanaşı, Seyid Vehbinin dövrün əyləncə həyatından bəhs edən “Surnamə” və Pojarevatsk sülhü ilə bağlı yazdığı “Sülhiyyə” əsərləri, Osmanzadə Əhməd Taib, Səfai, Səlim və İsmayıl Bəliğ kimi müəlliflərin yazdığı tərcümələr dövrün ən önəmli əsərləridir. Hətta bəzi əsərlər bu dövrdə fransız dilinə tərcümə edilmişdir. Bundan başqa [[Topqapı sarayı]]<nowiki/>nda, [[Yeni Məscid|Yeni məscid]]<nowiki/>də və [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa|İbrahim Paşa]]<nowiki/>nın [[Şahzadəbaşı]] səmtindəki külliyəsində kitabxanalar qurulmuş, [[Təkfur sarayı]]<nowiki/>nda qurulan kiçik çini emalatxanasında bu sənət sahəsi inkişaf etdirilmiş, [[İznik]] və [[Kütahya]] emalatxanaları bərpa edilmiş, [[kirəmit]] istehsalına başlanılmışdır.
 
[[Belqrad Meşəsi|Belqrad meşəsi]]<nowiki/>ndəki şirin su qaynaqlarının [[İstanbul]]<nowiki/>a daşınması üçün su bəndləri çəkilmiş, şəhərin bir neçə yerində çeşmələr, bulaqlar inşa edilmişdir. Bu dövrdə inşa edilən çeşmələrdən ən önəmlisi isə [[Topqapı sarayı#İmperiya darvazası|Bab-ı Hümayun]] önündəki [[Sultan Əhməd çeşməsi|III Əhməd çeşməsi]]<nowiki/>dir. [[İstanbul]]<nowiki/>da yeni yollar çəkilmiş, yeni limanlar qurulmuşdur. Başda tibb sahəsi olmaqla, bir çox sahə ilə bağlı əsərlər qələmə alınmışdır. Belə ki, [[İstanbul]]<nowiki/>dakı ingilis elçisinin xanımı Lady Montekyünün yazdığına görə, bu dövrdə [[İstanbul]]<nowiki/>da bir çox xəstəliklərə, xüsusilə də çiçək xəstəliyinə qarşı peyvəndlər vurulurdu. [[Boğaziçi]] və [[Haliç]] sahilləri köşk və qəsrlərlə bəzədilmişdir. [[İyirmisəkkiz Çələbi Mehmed Əfəndi]]<nowiki/>nin [[Fransa]]<nowiki/>dan gətirtdiyi planlar üzrə inşa olunan bu binalarda Avropa memarlığının təsiri hiss edilmiş, bu binaların daxili interyeri məhz avropalı sənətkarlar tərəfindən bəzədilmişdir. Bu köşklər arasında ən önəmlisi [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa|İbrahim Paşa]]<nowiki/>nın səyləri nəticəsində 2 ay ərzində tamamlanan [[Kağıthane]] səmtindəki Sədabad qəsridir. Dövlət adamları bu səmtə axın etmiş, səmtin hər iki tərəfi ağ rəngli köşklərlə bəzənmişdi.
 
[[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa|İbrahim Paşa]], [[III Əhməd]] üçün eyş-işrətli və əyləncəli mərasimlər təşkil etmiş, bu mənada bütün bu şənliklərin simvolu [[lalə]] olmuşdur. Bu dövrdə lalənin 839 sortu yetişdirilmiş, lalə soğanlarının qiyməti bahalaşdığı üçün [[1722]]-ci ilin [[oktyabr]]ında bu qiymətləri tənzimləyən bir dövlət fərmanı qəbul edilmişdir.
 
Xüsusilə yay aylarında gecə əyləncələri olduqca dəbdəbəli keçmişdir. [[Tısbağalar|Tısbağa]]<nowiki/>ların belinə bağlanan şamlar və lalə kollarına bağlanan çıraqlarla keçirilən bu şənliklərə çox vaxt xarici ölkələrin elçiləri də qatılmışdır. Bu elçilər şənliklərə çox vaxt rəssamlarla gəlmiş, bu rəssamlardan ən məşhuru olan Jean Baptiste van Mour xüsusilə dövrün libas və yaşayış tərzi ilə əlaqədar əsərlər rəsm etmişdir. Yerli əsərlərin ən önəmliləri isə dövrün məşhur miniatur ustası olan Levniyə aiddir. Lalə mövsümü bitib qış ayları başlayanda [[III Əhməd|Sultan Əhməd]] və vəzirləri qapalı məkanları isidərək (indiki istixana sistemi ilə) burada [[lalə]] və [[qərənfil]] yetişdirir, digər yandan halva ziyafətləri və söhbətləri keçirirdilər. [[Osmanlı sülaləsi|Osmanlı sülaləs]]<nowiki/>indən olanların [[sünnət]] və toy mərasimləri isə günlərlə, bəzən həftələrlə davam edirdi.
 
Osmanlı tarixi mənbələri bu eyş-işrət dövründə əhalinin yaşayış tərzində və adət-ənənələrdə dəyişikliklərin olduğnu qeyd edir. Həddindən artıq israfçılığın, xüsusilə qadınların həddindən artıq ləl-cəvahirli bəzənmələrinin qarşısının alınması üçün dövlət fərmanı belə qəbul edilmişdi.
 
Başda [[padşah]] və [[sədrəzəm]] olmaqla, dövlət adamlarının ənənəyə zidd hərəkətləri, israfçılığa çatacaq dərəcədəki şənlikləri əhalini narazı salmağa başlamışdı. Sarayın hədsiz məsrəfləri və [[sədrəzəm]] tərəfindən tədbiq olunan əlavə vergilər əhalinin, xüsusilə də üləma zümrəsinin vəziyyətini ağırlaşdırırdı. Hərbi sahədə gedən reformasiyalardan narazı olan [[yeniçərilər]] də əhalini dəstəkləyirdilər. Bəzi üləmaların bu narazılıqları təhrik etməsinə baxmayaraq üsyan siyasi səbəblə baş verdi. [[Çar Rusiyası|Rusiya]]<nowiki/>nın [[Xəzər dənizi|Xəzər]] sahillərinə qədər olan bölgəni işğal etməsi, bölgənin [[müsəlman]] əhalisinin [[Osmanlı sultanlarının siyahısı|Osmanlı padşahı]]<nowiki/>ndan yardım tələb etməsi və [[Səfəvilər|Səfəvi taxtı]]<nowiki/>nda baş verən hadisələr istər-istəməz [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlı dövlət]]<nowiki/>inin diqqətini özünə cəlb edirdi. [[Salmas]], [[Xoy]], [[Mərənd]] kimi bəzi qərbi İran şəhərlərini işğal edən Osmanlı qüvvələri bu bölgədə rus qoşunları ilə qarşı-qarşıya qalmış, ancaq paytaxtdakı fransız elçisi Marquis de Bonnac vasitəçiliyi ilə [[1724]]-cü ildə bu iki dövlət arasında sülh əhdnaməsi bağlanaraq ələ keçirilən şəhərlər bölüşdürülmüşdür ([[İstanbul müqaviləsi (1724)|İstanbul sülhü]]). Ancaq [[Əfqanlar|əfqan]] hücumları səbəbilə mərkəzi İranda hakimiyyəti ələ alan [[Əşrəf şah]] bu sülhü tanımadı və nəticədə yenidən alovlanan Səfəvi-Osmanlı müharibəsi [[1726]]-cı ildə [[Osmanlılar]]ın məğlubiyyəti ilə başa çatdı. Sərhəddə baş verən bu hadisələr mərkəzdə [[III Əhməd]]ə və [[sədrəzəm]] [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa|İbrahim Paşa]]<nowiki/>ya olan etirazları artırdı. [[II Şah Təhmasib|II Təhmasib]]<nowiki/>in himayəsində Osmanlı idarəsindəki şəhərləri, o cümlədən [[Həmədan]] və [[Təbriz]]<nowiki/>i ələ keçirən [[Nadir şah Əfşar|Nadir xan Əfşar]]ın hərbi uğurları mərkəzdəki müxalif qüvvələri hərəkətə gətirdi. Səfər xərcləri üçün yeni vergilərin tədbiq olunması isə əhalinin səbrini daşırdı. Əyalətlərdə yaranan siyasi boşluq səbəbi ilə paytaxta olan köçlər mərkəzdə işsizliyin artmasına gətirib çıxardı.
 
Önəmli dövlət vəzifələrinə [[sədrəzəm]]<nowiki/>in və [[Şeyxülislam|şeyxülislamın]] yaxın adamlarının gətirilməsi, xüsusilə [[sədrəzəm]]<nowiki/>in öz qohumlarından təşkil etdiyi hökumət idarəsi narazılığa səbəb olan əsas məsələlərdən biri idi. Nəhayət, [[Təbriz]]<nowiki/>in itirilməsi, [[sədrəzəm]]<nowiki/>in isə bunu gizlətməsi, [[Üsküdar]]<nowiki/>da toplanan ordunun səfərə çıxmaması kimi məsələlər bəhanə edildi və [[Patron Xəlil üsyanı|Patrona Xəlil üsyanı]] baş verdi. Bu üsyan əsnasında kürəkəni [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa|İbrahim Paşa]]<nowiki/>nı üsyançılara təslim edən [[III Əhməd]], üsyançıların tələbi ilə öz taxtını da qardaşı oğlu [[I Mahmud|Şahzadə Mahmud]]<nowiki/>a buraxdı. Səltənətinin ilk illərində üsyançılara boyun əyən [[I Mahmud|Sultan Mahmud]] onların lalə bağçalarını, köşk və digər əyləncə yerlərini dağıtmalarına göz yumdu. Beləliklə, bu dövrün eyş-işrət və əyləncə tərəfi sona çatsa da, yeniləşmə və Avropalaşma fəaliyyətləri davam etdi.
 
== Həmçinin baxın ==
* [[III Əhməd|III. Əhməd]]
* [[Patron Xəlil üsyanı|Patrona Xəlil üsyanı]]
* [[Nevşəhərli Kürəkən İbrahim Paşa]]
 
== Mənbə ==
* Silâhdar, Nusretnâme, s. 384-385, 388-389, 396 vd.;
* Râşid, Târih, IV, 311;
* Çelebizâde Âsım, Târih, İstanbul 1282, tür.yer.;
* Mehmed Efendi, Le paradis des infidèles (ed. Cl. Galland - G. Veinstein), Paris 1981;
* Subhî, Târih, s. 6 vd.;
* Destârî Sâlih Tarihi (nşr. Bekir Sıtkı Baykal), Ankara 1962, tür.yer.;
* M. M. Montagu, Türkiye Mektupları: 1717-1718 (trc. Aysel Kurutluoğlu), İstanbul, ts. (Tercüman Gazetesi), s. 66-67;
* Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi (trc. Vecdi Bürün), İstanbul 1991, VII, 249 vd., 347 vd.;
* M. de Bonnac, Mémoire historique sur l’ambassade du France à Constantinople (ed. Ch. Schefer), Paris 1894, tür.yer.;
* Ahmed Refik [Altınay], Hicrî On İkinci Asırda İstanbul Hayatı: 1100-1200 (İstanbul 1930), İstanbul 1988, s. 63-68, 71, 77-81, 85-91, 94-97, 100-101, 105-107;
* a.mlf., Lâle Devri (haz. Haydar Ali Diriöz), İstanbul 1973;
* a.mlf., “Eski Kâğıthâne Âlemleri”, Akşam, İstanbul 7 Mart 1936;
* 1730 Patrona İhtilâli Hakkında Bir Eser: Abdi Tarihi (nşr. Faik Reşit Unat), Ankara 1943;
* Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV/1, s. 147-148, 152 vd.;
* Münir Aktepe, Patrona İsyanı, İstanbul 1958;
* a.mlf., “Kâğıdhâne’ye Dair Bâzı Bilgiler”, Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’ya Armağan, Ankara 1976, s. 335-374;
* B. Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu (trc. Metin Kıratlı), Ankara 1970, s. 46-48;
* M. L. Shay, The Ottoman Empire from 1720 to 1734 as Revealed in Despatches of the Venetian Baili, New York 1978, s. 17 vd.;
* Mehmet İpşirli, “Lâle Devri’nde Teşkil Edilen Tercüme Heyetine Dâir Bazı Gözlemler”, Osmanlı İlmî ve Meslekî Cemiyetleri (haz. Ekmeleddin İhsanoğlu), İstanbul 1987, s. 33-42;
* Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, İstanbul 2002, s. 42, 46-50, 63, 86;
* Arslan Terzioğlu, “Türk-İslâm Kültür Çerçevesinde Uçma Denemeleri, Otomatik Makinalar, Denizaltı ve Roket Teknolojisi”, Türkler (nşr. Hasan Celâl Güzel v.dğr.), Ankara 2002, XI, 265;
* Faik Reşit Unat, “III. Ahmed Devrine Ait Bir Islahat Takriri”, TV, I/2 (1941), s. 81-160;
* W. Heinz, “Die Kultur der Tulpenzeit des Osmanischen Reiches”, WZKM, sy. 61 (1967), s. 62 vd.;
* N. Suner Pekin, “Yahya Kemal’le Konuşmalar ve Hatıralar”, Yahya Kemal Enstitüsü Mecmuası, sy. 3, İstanbul 1988, s. 265;
* Salim Aydüz, “Lâle Devri’nde Yapılan İlmî Faaliyetler”, Divan: İlmî Araştırmalar, II/3, İstanbul 1997, s. 143 vd.;
* Irène Melikoff, “Lāle Devri”, EI² (Fr.), V, 645-648.
[[Kateqoriya:Türkiyə tarixi]]
[[Kateqoriya:Osmanlı tarixi]]

Naviqasiya menyusu