"Sufi Xəlil" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
38 bayt çıxarıldı ,  2 il öncə
k
clean up, typos fixed: şəhzadə → şahzadə (2) using AWB
k (clean up, typos fixed: şəhzadə → şahzadə (2) using AWB)
'''Sufi Xəlil Bektaş'''(d.?–ö.1492) — [[Mosullu oymağı|Mosullu tayfası]]<nowiki/>ndan olan, məşhur [[Ağqoyunlular|Ağqoyunlu]] sərkərdəsi və siyasi xadim. Sufi Xəlil bu tayfanın sərkərdələrindən olan Əmir bəyin qardaşı idi. <ref>Həsən bəy Rumlu.Qızılbaşlar tarixi.s.10.</ref>
== Həyatı ==
[[1451]]-ci ildə [[Uzun Həsən]]<nowiki/>in müdafiə etmiş başlıca qüvvələr Sufi Xəlilin içərisindən çıxdığı [[Mosullu oymağı|Mosullu]] və [[Pörnək oymağı|Pörnək]] tayfaları olmuşdur olmuşdur. Uzun Həsənin Teymuri hökmdarı [[Əbu Səid]] üzərindəki qələbəsində Mosullu Əmir bəy qardaşı və Sufi Xəlil mühüm rol oynamışlar.<ref>Nəcəfli T.H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.19.</ref> [[1467]]-ci ildə Uzun Həsəinin [[Bağdad]]<nowiki/>a yürüşündə və [[Həsən Əli (Qaraqoyunlu)|Həsənəli mirzə]] ilə [[Xoy döyüşü (1468)|Xoy döyüşü]]<nowiki/>ndə iştirak etmişdir. <ref>Həsən bəy Rumlu.Əhsənüt-təvarix.s.258.</ref>
 
[[1473]]-cü ildə [[Ağqoyunlular]] və [[Osmanlı İmperiyası|Osmanlılar]] arasında baş vermiş [[Otluqbeli döyüşü]]<nowiki/>ndə Sufi Xəlil ordunun sağ cinahına rəhbərlik etmişdir. Döyüşdən əvvəl digər sərkərdələr kimi Sufi Xəlil də döyüşə girməyin yaxşı fikir olmadığını Uzun Həsənə bildirmişdi. Mənbələrdə onun bu sözləri qeydə alınmışdır, ''"vuruşmaq məsləhət deyildir və qeyblərin ən yaxşı bilicisindən (Allahdan) başqa heç kim vəziyyətin necə olacağını bilmir"'' <ref>Həsən bəy Rumlu.Əhsənüt-təvarix.s.286.</ref>
Uzun Həsənin ölümündən sonra [[Gürcüstan]]<nowiki/>da vəziyyət gərginləşdi. Çünki, Ağqoyunlu hökmdarı [[Tbilisi|Tiflis]]ə təyin etdiyi Sufi Xəlil vasitəsi ilə Gürcüstanı itaət altına almağı bacarmışdı.<ref>Paydaş K. Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmenlerin Gürcüstana yaptıkları seferler.s.188.</ref> Lakin 1478-ci il yanvarın 5-də Uzun Həsənin ölümü ilə Ağqoyunlu taxtı uğrunda mübarizə başladı. Bu mübarizəyə qoşulan Sufi Xəlil Gürcüstanı tərk edərək [[Təbriz]]ə qayıtdı. Ağqoyunlu dövlətində yaranmış vəziyyətdən istifadə edən gürcülər Tiflisdə möhkəmlənməyə çalışdılar.
 
1478-ci ildə Ağqoyunlu şəhzadələrişahzadələri arasındakı başqa bir [[Xoy döyüşü (1478)|Xoy döyüşü]]<nowiki/>ndə Sufi Xəlil Uzun Həsənin böyük oğlu [[Sultan Xəlil]]<nowiki/>in qoşununun mərkəzinə rəhbərlik edirdi. Avqustun 15-də baş vermiş döyüşdə Sultan Xəlil məğlub olub öldürülsə də, Sultan Yaqub Sufi Xəlili bağışladı.<ref>Həsən bəy Rumlu.Əhsənüt-təvarix.s.308.</ref>
 
Sultan Yaqub dövründə Ağqoyunluların ən böyük xarici təhlükələrindən biri də [[Məmlük dövləti]] idi. Məmlük sultanı Qayıtbəy Uzun Həsənin ölümündən istifadə edərək, Əmir Yaşbəyin başçılığı ilə 100 minlik ordunu [[Urfa]]nı tutmaq üçün göndərdi. Əmir Yaşbəy [[1580]]-ci ildə [[Fərat]]ı keçərək Urfanın mühasirəsinə başladı. Bu xəbər Sultan Yaquba çatdıqda. [[Bayandur bəy]], [[Süleyman bəy Bicən oğlu|Süleyman bəy Bicanoğlu]] və Xəlil bəy Bektaşın başçılığı ilə Urfanın müdafiəsi üçün qoşun göndərdi. Qoşunlar Ruha qalası ətrafında üz-üzə gəldilər. Yaşbəy məğlub oldu və öldürüldü.<ref>J. E. Woods. Akkoyunlular, s. 234.</ref>
 
[[Sultan Yaqub|Sultan Yaqub bəy]] bu qələbənin şərəfinə İsfahan əyalətini Bayandur bəyə verdi. Lakin o, bundan daha böyük mükafat gözləyirdi və buna görə də [[1482]]-ci ilin əvvəllərində qiyam qaldırdı. Sultan Yaqub onun üsyanını yatırtmaq üçün Sufi Xəlilin başçılığı ilə qoşun göndərdi. Savə yaxınlığındakı Zahir kəndində baş vermiş döyüşdə Bayandur bəy məğlub edildi və öldürüldü.<ref name="ReferenceA">Həsən bəy Rumlu.Qızılbaşlar tarixi.s.8.</ref>
 
Sufi Xəlilin Tiflisi tərk etməsi ilə Ağqoyunlu sərhədi müdafiəsiz qaldı. [[1484]]-cü ildə Sufi Xəlil Şiraza təyin edildi. Orada bir mədrəsə tikdirib Mövlana Şəmsəddin Məhəmmədi o mədrəsənin müdərrisi təyin etdi.<ref>Həsən bəy Rumlu.Əhsənüt-təvarix.s.323.</ref> Sultan Yaqub ölkədə ciddi qayda yaratdıqdan sonra [[1487]]-ci ildə Sufi Xəlili Şirazdan geri çağıraraq Gürcüstana hakim təyin etdi. Sultan Yaqub [[Qum (İran)|Qum]] qışlağında olan zaman Sufi Xəlil gürcülərə qarşı hücuma keçdi. Kartli çarı [[III Konstantin]] qorxudan Tiflisi tərk edərək digər mülklərinə çəkildi. Ağqoyunlularla gürcülər arasında döyüşlər davam etməkdə idi. Bu zaman Sufi Xəlil qışlamaq üçün [[Qarabağ]]<nowiki/>a getdi. Sufi Xəlil yaranmış vəziyyətdən istifadə edərək Tiflisi yenidən ələ keçirmək üçün hazırlıqlara başladı.<ref>Хунджи Ф.Р. Тарих-и алам-арай-и амини.s.102.</ref>
 
[[1489]]-cu ildə Tiflis qalası alındıqdan sonra onun yenidən [[gürcülər]]<nowiki/>in əlinə keçməsinin qarşısını almaq üçün tədbirlər görüldü. Bəzi Ağqoyunlu əmirlərini Tiflisdə saxlayan Sufi Xəlil Ağqoyunlu ordusu ilə Qarabağda [[Qaraağac (Cəbrayıl)|Qaraağacda]] olan Sultan Yaqubun yanına döndü. <ref>Paydaş K. Ak-Koyunlu ve Kara-Koyunlu Türkmenlerin Gürcüstana yaptıkları seferler.s.191-192.</ref>
 
[[1490]]-cı ildə Sultan Yaqub öldü. Onun öldüyü gecə Sufi Xəlil hakimiyyətə əsas namizəd olan Sultan Xəlilin oğlu Sultanəli Mirzəni öldürdü. Bəzi əmirlər və şahzadələr isə Uzun Həsənin oğlu Məsih bəyi [[sultan]] elan etdilər və onlarla Sufi Xəlil arasında döyüş oldu. Məsih bəy öldürüldü, tərəfdarı şəhzadəşahzadə [[Sultan Rüstəm|Rüstəm bəy]] isə tutulub [[Əlincə qalası]]<nowiki/>nda həbsə atıldı. Beləliklə [[Sultan Baysunqur|Sultan Baysunqu]]<nowiki/>r Sufi Xəlilin əli ilə taxta oturdu. Sufi Xəlil əmir əl-üməra təyin edili. [[1491]]-ci ildə Sufi Xəlilin əmri ilə [[Qazı İsa Savəci|Qazi İsa Savəci]] asılaraq edam edildi.<ref name="ReferenceA"/><ref>Nəcəfli T.H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında.s.31.</ref><ref>Həsən bəy Rumlu.Qızılbaşlar tarixi.s.8.</ref> Hakimiyyət faktiki olaraq Sufi Xəlilin əlinə keçmişdi.
 
[[1492]]-ci ildə Sufi Xəlilə qarşı narazılıqlar başladı. Bunun səbəbi isə Sufi Xəlilin dikbaşlığı zülmü ilə əlaqədar idi. Əmir və sərkərdələrin bir çoxu [[Süleyman bəy Bicanoğlu]] ilə birləşdilər və [[Diyarbəkir]]<nowiki/>də qiyam qaldırdılar. Üsyanı yatırtmaq üçün Sufi Xəlil və Sultan Baysunqur Diyarbəkirə doğru hərəkətə başladılar. [[Van gölü]] yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Sufi Xəlil və oğlu öldürüldülər. Sultan Baysunqurun atabəyliyi və [[Əmirəmir əl-üməra|əmir əl-üməralıq]]lıq Süleyman bəyin əlinə keçdi.<ref>Həsən bəy Rumlu.Əhsənüt-təvarix.s.333.</ref>
 
== İstinadlar ==

Naviqasiya menyusu