"Türkmənçay müqaviləsi" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
k
Azərbaycan dilinə tərcümə using AWB
k (→‎Mahiyyəti: clean up, typos fixed: lahiyə → layihə using AWB)
k (Azərbaycan dilinə tərcümə using AWB)
| təmsilçi = [[Qacarlar]]ı vəliəhd [[Abbas Mirzə]], [[Rusiya imperiyası]]nı isə general [[İvan Paskeviç]] təmsil etmişdir.
| başlıq =
| tip = [[ müqavilə|Sülh müqaviləsi]]
| kontekst = [[Rusiya imperiyası]]nın qəti qələbəsi rəsmiləşmiş və onun diktə etdiyi şərtlər [[Qacarlar]] tərəfindən qəbul edilmişdir.
| hazırlanma_tarixi =
| dili = [[Rusca]] <br/> [[Farsca]]
| dillər =
| wikisourcevikimənbə =
}}
'''Türkmənçay sülh müqaviləsi''' ([[Rus dili|rusca]]:Туркманчайский договор, [[Fars dili|farsca]]:عهدنامه ترکمنچای) — [[Qacarlar|Qacar imperiyası]] ilə [[Rusiya İmperiyası|Rusiya imperiyası]] arasında imzalanan və [[Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828)|İkinci Rusiya-İran müharibəsi]]<nowiki/>ni bitirən müqavilə. [[10 fevral]] [[1821|1828]]-ci ildə [[Təbriz]] yaxınlığındakı [[Türkmənçay]] kəndində imzalanmışdır. Bu müqaviləyə əsasən [[Gülüstan müqaviləsi|Gülüstan sülhü]]<nowiki/>ndə [[Rusiya]]<nowiki/>ya keçən ərazilərdən başqa [[İran]] [[İrəvan]], [[Naxçıvan]] və [[Talış (dəqiqləşdirmə)|Talış]] xanlığının özlərin də qalmış hissəsinin də [[Rusiya İmperiyası|Rus imperiyası]]<nowiki/>nın ərazisi olduğunu qəbul edirdi. İki imperiya arasında sərhəd kimi [[Araz|Araz çayı]] qəbul edilirdi. [[Rusiya]]<nowiki/>ya keçən torpaqlar hal-hazırki [[Ermənistan Respublikası]]<nowiki/>nın ərazisini, [[Naxçıvan Muxtar Respublikası]]<nowiki/>nın ərazisini, [[Azərbaycan|Azərbaycan Respublikası]]<nowiki/>nın cənub bölgəsinni bir hissəsini və indi [[Türkiyə|Türkiyə Cümhuriyyəti]]<nowiki/>nin ərazisi olan [[İğdır]] bölgəsini əhatə edirdi.<ref>[http://feb-web.ru/feb/griboed/texts/piks3/3_4_v3.htm '''Записка о переселеніи армянъ изъ Персіи въ наши области.''']</ref>
 
Müqaviləni [[İran]] tərəfindən vəliəhd şahzadə [[Abbas Mirzə]] və [[Fətəli şah Qacar|Fətəli şah]]ın nümayəndəsi Allahyar xan Əsəf əl-Dövlə, [[Rusiya]] tərəfindən isə general [[İvan Paskeviç]] imzalamışdır. [[Gülüstan müqaviləsi]]<nowiki/>ndə olduğu kimi bu müqavilə də [[Rusiya]]<nowiki/>nın qəti qələbəsi ilə bitən müharibədən sonra imzalanmışdır və bütün şərtlər [[Rusiya]] tərəfindən diktə edilmişdir. Hətta general Peskeviç [[İran]] nümayəndələrinə bildirmişdi ki, [[Rusiya]]<nowiki/>nın təklif etdiyi şərtlərlə müqavilə imzalanmasa rus qoşunları 5 günə [[Tehran]]ı tutacaqdır.<ref>{{cite book|first=M |last=Zirisnky |authorlink= |title=“Reza Shah’s abrogation of capitulation, 1927-1928” in The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah 1921-1941|year= 2013|location=London |publisher= |url= |ref=harv}}</ref>
 
[[Gülüstan]] və [[Türkmənçay]] müqavilələrinin imzalanması ilə [[Rusiya-Gürcüstan müharibəsi (2008)|Rusiya]] [[Cənubi Qafqaz]]ın və [[Şimali Qafqaz]]ın bir hissəsinin işğalını sonlandırdı. [[Rusiya]] tərəfindən işğal olunan ərazilər [[1918]]-[[1920]]-ci illər istisna olunmaqla birdə 1991-ci ildə müstəqil oldu.<ref>{{cite book|first=Alexander |last= Mikaberidze |authorlink= |title= Historical Dictionary of Georgia. Rowman & Littlefield|year= 2015|location= |publisher= |url= |ref=harv}}</ref>
'''III maddə''' - [[İran]] şahı həzrətLəri öz adından və öz vərəsələri və varisləri adından Arazın o tayı və bu tayı üzrə [[İrəvan xanlığı]]nın və [[Naxçıvan xanlığı]]nın [[Rusiya imperiyası]]nın tam mülkiyyətinə güzəşt edir. Şah həzrətiəri bu güzəşt nəticəsində, hazırki müqavilənin imzalanmasından sayılmaqla altı aydan gec olmayaraq, yuxarıda adları çəkilən hər iki xanlığın idarə ediiməsinə aid oian bütün arxivləri və ictimai sənədləri [[Rusiya]] rəisiiyinə verməyi vəd edir.
 
'''IV maddə''' - Müqaviləyə qoşulan yüksək tərəflərin razılığı ilə hər iki dövlət arasında sərhədlər aşağıdakı hüdudda qərara alınır: sərhəd xətti [[Osmanlı]] torpaqlarının ucundakı kiçik [[Ağrı dağı|Ağrı dağ]]ın zirvəsindən aralıda düz istiqamətə ən yaxın nöqtədən başlayaraq o dağların zirvəsindən keçir; buradan maillik üzrə kiçik [[Ağrı dağı]]n cənub tərəfindən axan [[ Qarasu çayı|Aşağı Qarasu çayı]]nın yuxarılarına düşür, sonra sərhəd xətti o çayın axarı üzrə [[Şərur]] qarşısında onun [[Araz]]a töküldüyü yerədək davam edir; bu məntəqədən Abbasabad qalasınadək [[Araz çayı]]nın yatağı üzrə gedir; burada qalanın [[Araz]]ın sağ sahilində yerləşən xarici istehkamları yanında yarım ağac, yəni 3 1/2 Rusiya versti enində bütün istiqamətlərdə dövrə haşiyələnəcək və o ətrafda olan torpaq sahəsi büsbütün məhz [[Rusiya]]ya məxsus olacaqdır və bu gündən sayılmaqla iki ay ərzində ən yüksək dəqiqliklə ayrılacaqdır. Sərhəd xətti o yerdən, göstərilən dövrənin şərq tərəfdən [[Araz]]ın sahilinə birləşdiyi yerdən başlayaraq bir daha o çayın yatağı ilə Yeddibulaq barəsinədək gedir; buradan [[İran]] torpaqları [[Araz çayı]]nın yatağı üzrə 3 ağac, yəni 21 Rusiya versti uzanacaqdır; sonra sərhəd Muğan düzü vasitəsilə [[Bolqarçay|Bolqar]] çayadək, iki kiçicik Adınabazar və [[Sarıqamış]] çaylarının birləşməsindən 3 ağac, yəni 21 verst aşağıda olan torpaqlara gedir; sərhəd buradan Bolqar çayın sol sahili ilə yuxarı, adları çəkilən kiçik Adınabazar və Sarıqamış çaylarının birləşməsinədək, sonra Şərqi Adınabazar çayının sağ sahili üzrə onun yuxarılarınadək davam edir, buradan İsə Cikoir yüksəkliyinin zirvəsinədək elə davam edir ki, o yüksəklikdən [[Xəzər dənizi]]nə tökülən bütün sular [[Rusiya]]ya məxsus olacaqdır, [[İran]] tərəfə axan bütün sular isə İrana məxsus olacaqdır. Burada iki dövlət arasındakı sərhəd dağ zirvələrilə müəyyən edilir; qərarlaşdırılmışdır ki, onların Xəzər dənizinə doğru enişi [[Rusiya]]ya məxsus olmalıdır, o
biri yandakı enişi isə İrana məxsusdur. Sərhəd Cikoir yüksəkliyi zirvəsindən. Talışı Ərş dairəsindən ayıran dağlar üzrə Qəmərkuhun zirvəsinədək keçir. Suların axarını iki yerə bölən dağların başı, yuxarıda Adınabazarın yuxarı axarı və Cikoir zirvəsi arasındakı sahə haqqında deyilən kimi, burada da eləcə sərhəd hüdudunu təşkil edəcəkdir. Sonra sərhəd xətti suların axarına aid yuxarıda şərh olunan qaydalara aramsız əməl etməklə Qəmərkuhun zirvəsindən Zuvand və Ərş dairəiərini ayıran dağ silsiləsi üzrə Velgic dairəsinin sərhədlərinədək uzanacaqdır. Beləliklə, adı çəkilən dağın zirvəsindən əks tərəfdə yerləşən hissəsi istisna olmaqla Zuvand dairəsi [[Rusiya]]ya birləşir. Hər iki dövlət arasındakı sərhəd xətti su axınının yuxarıda qeyd
olunan qaydalarına daima uyğun olaraq, Velgic dairəsi sərhədindən Kloputanın zirvəsi və Velgic dairəsindəki dağların baş silsiləsi üzrə [[Astara çayı]]nın şimal mənbəyinədək, buradan o çayın yatağı boyu onun [[Xəzər dənizi]]nə töküldüyü yerədək davam edəcək ki, burada da [[Rusiya|Rusiya torpaqları]]nı İrandan ayırmalı olan sərhəd xətti qurtarır.<ref name=":0" />
varisləri adından, yuxarıda göstərilən sərhəd xətti arasında, Qafqaz sıra dağları və [[Xəzər]] dənizi arasında yerləşən bütün torpaqların və bütün adaların, bununla bərabər həmin məmləkətlərdə yaşayan bütün köçəri və başqa xalqların əbədi zamanadək [[Rusiya imperiyası]]na məxsus olduğunu təntənə ilə tanıyır.
 
'''VI maddə''' - İran şahı həzrətləri hər iki dövlət arasında yaranmış savaş ilə [[Rusiya imperiyası]]na vurulmuş xeyli ziyana, həmçinin [[Rusiya]] təbəələrinin düçar olduğu qurbanlara və itkiyə hörmət əlaməti olaraq, onların əvəzini pul təzminatı ilə ödəməyi öhdəsinə götürür. Müqaviləyə qoşulan hər iki yüksək tərəf o mükafatın məbləğini on kurur tümən raicə, ya iyirmi milyon gümüş manat qərarlaşdırmışdır, onun vaxtı, ödəniş qaydası və təminatı sözbəsöz hazırkı Traktata daxil edilə biləcək qüvvəyə malik olan xüsusi müqavilədə qərarlaşdırılmışdır.
 
'''VII maddə''' - [[İran]] şahı həzrətləri öz əlahəzrət oğlu şahzadə [[Abbas Mirzə]]ni öz vərəsəsi və taxt-tacın varisi təyin etmək iltifatında bulunan kimi, Bütün [[Rusiya]] imperatoru həzrətləri İran şahı həzrətlərinə öz dostluq münasibətlərini və bu varislik qaydasının təsdiqinə kömək etmək arzusunu açıq-aşkar sübut etməkdən ötrü bundan sonra şahzadə Abbas Mirzə həzrətlərinin simasında İran taxt-tacının vərəsəsi və varisini, onun taxta çıxmasından sonra isə onu o dövlətin qanuni hökmdarı hesab etməyi öhdəsinə götürür.
 
'''XV maddə''' - Şah həzrətləri öz dövlətinə sakitliyi qaytarmaq və öz təbəələrindən hazırki müqavilə ilə bu qədər xoşbəxtliklə başa çatmış savaşda törədilmiş bədbəxtlikləri daha da artıra bilən hər şeyi kənar etmək kimi xeyirli, xilasedici niyyətlə hərəkət edərək, [[Azərbaycan]] adlanan vilayətin bütün əhalisinə və məmurlarına büsbütün və tam bağışlanma əta edir. Hansı dərəcəyə məxsus olmasından asılı olmayaraq onlardan heç kəs öz hərəkətinə və ya savaş ərzində və ya [[Ruslar|Rus ordusu]]nun adı çəkilən vilayəti müvəqqəti tutduğu zaman davranışına görə təqibə, dini əqidəsinə görə təhqirə məruz qalmamalıdır. Bundan başqa o məmur və sakinlərə bu gündən başlayaraq öz ailəsi ilə birlikdə [[İran]] vilayətindən Rusiyaya sərbəst keçmək, hökumət və yerli rəisliyin heç bir maneçiliyi olmadan onların satlıq malına və ya əmlakına, əşyalarına hər hansı gömrük və vergi qoyulmadan tərpənən mülkiyyətini aparmaq və satmaq üçün bir il vaxt verilir. Tərpənməyən mülkə gəldikdə isə, onun satılması və ya onun haqqında özxoşuna sərəncam üçün beş illik müddət müəyyən edilir. Lakin bu bağışlanma qeyd olunan bir illik müddət başa çatanadək məhkəmə cəzası düşən günah və ya cinayət işləmiş adamlara şamil edilmir ( məhz bu maddəyə əsaslanaraq 10 minlərlə [[Ermənilər|erməni]] ailəsi [[İran]] ərazisindən [[Azərbaycan|Şimali Azərbaycan]] ərazisinə köçürülmüşdür. Bunun hesabına da [[Azərbaycan|Şimali Azərbaycan]]<nowiki/>da xeyli demoqrafik dəyişikliklər olmuş və gələcək hadisələrin əsası qoyulmuşdur).
 
 
 
'''XVI maddə''' - Müvəkkillər bu sülh müqaviləsi imzalandıqdan sonra, qarşılıqlı surətdə təxirə salınmadan təcili olaraq, hərbi əməliyyatların kəsilməsi haqqında bütün yerlərə xəbər
Müharibənin bitməsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi XX və XXI əsr boyunca bir millətin ayrılığının simvolu halına gəlmişdir. [[Azərbaycan ədəbiyyatı]]nda xüsusi mövzuya çevrilən bir millətin ayrı düşməsinə onlarla əsər həsr edilmişdir. Bunlara [[Bəxtiyar Vahabzadə]]nin ''Gülüstan poemasını'', [[Süleyman Rüstəm]]in ''Təbrizim şerini'', [[Sayman Aruz]]un ''Yüz il inqilab'' romanını, [[Yusif Vəzir Çəmənzəminli]]nin ''İki od arasında'' romanını, [[Xəlil Rza Ulutürk]]ün əsərlərini misal göstərmək olar.
 
Bir millətin ayrılığını musiqi sahəsində də göstərmək üçün bəstəkar [[Əli Səlimi]] [[1958]]-ci ildə [[Fərhad İbrahimi]]nin [[Ayrılıq|Ayrılıq şeri]]nə musiqi bəstələmışdır.
 
[[Şimali Azərbaycan]]da [[Cənubi Azərbaycan]] həsrətini simvollaşdırmaq üçün [[XX əsr]]in ortalarından etibarən kişi adı kimi [[Təbriz]] adı çox yayılmışdır. [[Xalq şairi]] və Azərbaycan azadlıq hərəkatının rəhbərlərindən biri olan [[Xəlil Rza Ulutürk]] də [[Qarabağ müharibəsi]]ndə şəhid olan və [[Milli Qəhraman|Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı]] olan oğluna [[Təbriz Xəlilbəyli|Təbriz]] adı vermişdir.
 
Türkmənçay müqaviləsinin imzalandığı gün hər il [[Şimali Azərbaycan]]da və [[Cənubi Azərbaycan]]da gizli və ya açıq şəkildə qeyd edilir.

Naviqasiya menyusu