"Siyasi elm" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
2.074 bayt əlavə edildi ,  1 ay öncə
Siyasi elm sosial elmlər içərisində nisbətən yeni olsa da, öz başlanğıcını [[tarix]], [[siyasi fəlsəfə]], [[siyasi iqtisad]] kimi elmlərdən götürmüşdür. Elmin yeni olmasına baxmayaraq, bir çoxları onun banisi kimi [[Aristotel]]i qəbul edirlər.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9109548/political-science Britannikada ''Siyasi Elm'' məqaləsi]</ref> Siyasi elmin kökündə duran fikirlərə hələ qədim [[Çin]] və [[Hindistan]]da, [[Aristotel]] və [[Platon]]un əsərlərində rast gəlinsə də bir elm kimi onun formalaşmağı XIX əsrin 60-cı illərinə təsadüf edir. 1903-cü ildə [[Beynəlxalq Siyasi Elmlər Assosiasiyası]]nın 1906-cı ildə isə [[Amerika Siyasi Elm Jurnalı]]nın əsasının qoyulması ilə bu sahədə tədqiqatlar daha da genişlənmişdir. 1950–1960-cı illərdə elm aləmində baş vermiş Biheviorist inqilab nəticəsində Siyasi elm daha da təkmilləşərək insanların fərd və qrup halında davranışına doğru istiqamətlənmişdir.
Müasir politologiyanı ümumiyyətlə müqayisəli siyasət, beynəlxalq münasibətlər və siyasi nəzəriyyə kimi üç alt fənnə bölmək olar.<ref>{{Cite book |title=Comparative politics |date=2020 |editor=Daniele Caramani |isbn=978-0-19-882060-4 |edition=Fifth |location=Oxford |oclc=1144813972}}</ref>
Digər alt fənlər dövlət siyasəti və idarəetmə, daxili siyasət və hökumət (çox vaxt müqayisəli siyasət çərçivəsində öyrənilir), siyasi iqtisadiyyat və siyasi metodologiyadır.<ref>{{Cite web |last=Roskin |first=Michael G. |date=August 11, 2005 |title=Political Science |url=https://www.britannica.com/topic/political-science |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210131185142/https://www.britannica.com/topic/political-science |archive-date=31 January 2021 |access-date=January 30, 2021 |website=Encyclopaedia Britannica }}</ref> Bundan əlavə, [[İqtisadiyyat|iqtisadiyyat]], [[hüquq]], [[sosiologiya]], [[tarix]], [[fəlsəfə]], [[coğrafiya]], [[jurnalistika]], [[antropologiya]], [[psixologiya]] və sosial siyasət.
Bugün siyasi elm qərarların qəbulu prosesini, hakimiyyətin dövredilməsini, siyasi idarəetmə sistemlərini, eləcə də siyasi davranışı öyrənir.
Politologiya metodoloji cəhətdən müxtəlifdir, [[psixologiya]], sosial tədqiqat və [[koqnitiv nevrologiya]]da yaranan bir çox metodları mənimsəyir. Yanaşmalara [[pozitivizm]], [[rasional seçim nəzəriyyəsi]], [[strukturalizm]], [[Realizm (fəlsəfə)|realizm]], və [[Plüralizm (fəlsəfə)|plüralizm]] daxildir. Siyasət elmləri sosial elmlərdən biri kimi axtarılan sorğu növlərinə aid üsullardan istifadə edir: ilkin mənbələr, tarixi sənədlər və rəsmi qeydlər, ikinci dərəcəli mənbələr, elmi jurnal məqalələri, sorğu tədqiqatı, statistik təhlil, nümunə araşdırmaları, eksperimental tədqiqat və model qurulması.
 
== Tarixi ==
 
=== Mənşə ===
Müasir politologiya sosial siyasət elmi olaraq 19-cu əsrin ikinci yarısında formalaşmağa başlamışdır. Politologiya təxminən 2500 il əvvəl yazılmış Aristotel və Platonun əsərlərində olan siyasi fəlsəfədən ayrılmağa başlandı.
Siyasi elmin bir universitet fənni kimi meydana çıxması 19-cu əsrin sonlarında yaranan politologiya adı ilə universitet kafedralarının yaradılması ilə bağlı oldu.<ref>{{Cite web |url=http://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/political-scientists.htm#tab-4 |title=How to Become a Political Scientist |last=Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor |access-date=13 September 2016 |archive-date=27 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627210137/https://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/political-scientists.htm#tab-4 |url-status=live }}</ref>
Keçmişin siyasi tədqiqatlarının vahid bir fənnə inteqrasiyası davam edir və siyasi elm tarixi həm normativ, həm də müsbət siyasət elminin inkişafı üçün zəngin bir sahə təmin etmişdir, fənnin hər bir hissəsi bəzi tarixi sələfləri bölüşür. [[Amerika Siyasi Elmlər Assosiasiyası]] siyasətin tədqiqini iqtisadiyyatdan və digər sosial hadisələrdən ayırmaq məqsədilə müvafiq olaraq [[1903]] və 1906-cı illərdə yaradılmışdır. [[Political Science Quarterly]] jurnalı [[1886]]-cı ildə Siyasi Elmlər Akademiyası tərəfindən təsis edilmişdir. Siyasi Elm Quarterly jurnalının ilk sayında Munroe Smith siyasət elmini "dövlət elmidir. Bu mənada götürsək, o, dövlətin təşkili və funksiyalarını, dövlətlərin bir-birinə münasibətini ehtiva edir" kimi tərif etdi.
 
=== XXI əsr ===
2000-ci ildə siyasi elmdə [[Perestroika Movement (political science)|Yenidənqurma Hərəkatı]] hərəkatın tərəfdarlarının siyasət elminin riyaziləşdirilməsi adlandırdıqlarına reaksiya olaraq təqdim edildi. Hərəkatla eyniləşənlər siyasət elmində çoxlu sayda metodologiya və yanaşmalar və intizamın ondan kənar olanlar üçün daha uyğun olması üçün mübahisə etdilər.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=veelUVVHg8MC |title=Perestroika!: The Raucous Rebellion in Political Science |date=30 September 2005 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-13020-1 |language=en |access-date=24 May 2016 |archive-date=20 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820003122/https://books.google.com/books?id=veelUVVHg8MC |url-status=live }}</ref>
 
Bəzi [[Təkamül psixologiyası|təkamül psixologiya]] nəzəriyyələri insanların siyasətlə məşğul olmaq üçün yüksək inkişaf etmiş psixoloji mexanizmlər toplusunu inkişaf etdirdiyini iddia edirlər. Bununla belə, bu mexanizmlər bugünkü dünyadakı daha böyük siyasi strukturları deyil, əcdad mühitini xarakterizə edən kiçik qrup siyasətləri ilə işləmək üçün inkişaf etmişdir. Bunun cari siyasətin bir çox mühüm xüsusiyyətlərini və sistematik k[[Cognitive bias|koqnitiv qərəzlərini]] izah etdiyi iddia edilir.<ref name="AEP">Michael Bang Petersen. "The evolutionary psychology of mass politics". In {{Cite book |last=Roberts |first=S.C. |title=Applied Evolutionary Psychology |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-958607-3 |editor-last=Roberts |editor-first=S. Craig |doi=10.1093/acprof:oso/9780199586073.001.0001}}</ref>
 
== İcmal ==
== Ümumi baxış ==
Politologiya qərarların qəbulunda səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi və ötürülməsi, hökumətlər və beynəlxalq təşkilatlar da daxil olmaqla idarəetmənin rolları və sistemləri, siyasi davranış və dövlət siyasəti ilə bağlı sosial tədqiqatdır. O, sabitlik, ədalət, maddi sərvət, sülh və ictimai sağlamlıq da daxil olmaqla bir çox amilləri araşdıraraq idarəetmənin uğurunu və konkret siyasətləri ölçür. Bəzi politoloqlar müsbət irəliləyiş əldə etməyə çalışırlar, siyasəti təhlil edərək tezislər (hər şeylərin necə olması lazım olduğunu deyil, necə olduğunu təsvir etməyə çalışır); digərləri, məsələn, konkret siyasət tövsiyələri verməklə normativ tezisləri irəli sürürlər. Siyasət və siyasətin tədqiqi bir-biri ilə sıx bağlı ola bilər - məsələn, hansı siyasi institutların növlərinin müəyyən siyasət növləri yaratmağa meylli olmasının müqayisəli təhlilində.<ref>{{cite book |first=Edeltraud |last=Roller |title=The Performance of Democracies: Political Institutions and Public Policy |publisher=Oxford University Press |year=2005}}</ref>
Politologiya siyasi və hökumət məsələləri ilə bağlı təhlil və proqnozlar verir. Politoloqlar dünya ölkələrinin və regionlarının proseslərini, sistemlərini və siyasi dinamikasını araşdırırlar, çox vaxt ictimai məlumatlılığı artırmaq və ya konkret hökumətlərə təsir etmək üçün.<ref>{{Cite book |last=Chaturvedy |first=J.C. |url=https://books.google.com/books?id=kzV4V59udu8C&pg=PA4 |title=Political Governance: Political theory |publisher=Isha Books |year=2005 |isbn=978-81-8205-317-5 |page=4 |access-date=28 October 2014 |archive-date=4 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904012526/https://books.google.com/books?id=kzV4V59udu8C&pg=PA4 |url-status=live }}</ref>
 
== Oxşar səhnələr ==
Əksər politoloqlar aşağıdakı beş sahədən bir və ya daha çoxunda geniş şəkildə işləyirlər:
[[Siyasi fəlsəfə]] və ya [[Siyasi nəzəriyyə|siyasi nəzəriyyə]]
[[Dövlət idarəçiliyi]]
[[İctimai hüquq]]
[[Dövlət siyasəti]]
[[Proqramın qiymətləndirilməsi]]
[[Proqramın qiymətləndirilməsi]] layihələr, siyasətlər və proqramlar,,<ref>Administration for Children and Families (2010) ''[http://www.acf.hhs.gov/programs/opre/other_resrch/pm_guide_eval/index.html The Program Manager's Guide to Evaluation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825195829/http://www.acf.hhs.gov/programs/opre/other_resrch/pm_guide_eval/index.html |date=25 August 2012 }}. Chapter 2: What is program evaluation?''.</ref> xüsusən də onların effektivliyi və səmərəliliyi ilə bağlı suallara cavab vermək üçün məlumat toplamaq, təhlil etmək və istifadə etmək üçün sistematik bir üsuldur. Həm dövlət, həm də özəl sektorda maraqlı tərəflər tez-tez maliyyələşdirdikləri, həyata keçirdikləri, səs verdikləri, qəbul etdikləri və ya etiraz etdikləri proqramların nəzərdə tutulan effekti verib-vermədiyini bilmək istəyirlər. Proqramın qiymətləndirilməsi ilk növbədə bu tərifə diqqət yetirsə də, mühüm mülahizələrə çox vaxt proqramın bir iştirakçıya nə qədər başa gəlməsi, proqramın necə təkmilləşdirilə biləcəyi, proqramın dəyərli olub-olmaması, daha yaxşı alternativlərin olub-olmaması, gözlənilməz nəticələrin olub-olmaması və proqramın məqsədləridir.<ref>{{Cite ssrn |last=Shackman |first=Gene |date=11 February 2018 |title=What Is Program Evaluation: A Beginner's Guide |ssrn=3060080}}</ref>
[[Siyasət təhlili]] dövlət qulluqçularına, fəallara və başqalarına qanunların və seçilmiş məmurların məqsədlərini həyata keçirmək üçün mövcud variantları araşdırmaq və qiymətləndirmək imkanı vermək üçün dövlət idarəçiliyində istifadə olunan texnikadır.
== Alt sahələr ==
 
== İstinadlar ==

Naviqasiya menyusu