"II Əbdülməcid" səhifəsinin versiyaları arasındakı fərqlər

Jump to navigation Jump to search
37.328 bayt əlavə edildi ,  3 ay öncə
Düzəlişin təsviri yoxdur.
(Səhifənin məzmunu ' ({{DVTY}})' yazısı ilə dəyişdirildi)
Redaktənin izahı yoxdur
{{Dövlət xadimi|adı='''Əbdülməcid Əfəndi'''|orijinal adı=[[Osmanlı Türkcəsi]]ndə: ''عبد المجيد ثاني/عبد المجيد افندي''|şəkil=AbdulmecidII.jpg|şəklin ölçüsü=|titul=[[Xilafət|29-cu Osmanlı xəlifəsi]] <br> [[Xilafət|116-cı İslam xəlifəsi]]|dövr əvvəl=[[19 noyabr]] [[1922]]|dövr son=[[3 mart]] [[1924]]|sələfi=[[VI Mehmed]]|xələfi=[[Xilafətin ləğv edilməsi|
({{DVTY}})
''Xilafət ləğv edildi'']]|dini=[[Sünni]] [[İslam]]|doğum tarixi=29.5.1868|doğum yeri=[[İstanbul]], [[Osmanlı imperiyası]]|vəfat tarixi=23.8.1944|vəfat yeri=[[Paris]], [[Fransa]]|həyat yoldaşı=[[Şahsüvar Qadınəfəndi]]<br>Mihrimah Qadınəfəndi<br>[[Hayrunnisə Qadınəfəndi]]<br>[[Məhisti Qadınəfəndi]]<br>Bəhruzə Qadınəfəndi|uşağı=[[Ömər Fərrux Əfəndi]]<br>[[Dürrüşəhvar Sultan]]|atası=[[Əbdüləziz]]|anası=[[Heyranıdil Qadınəfəndi]]|titul_2=[[Osmanlı sülaləsi#Osmanlı sülaləsinin rəisləri|Osmanlı sülaləsinin 2-ci rəisi]] <br> (sürgündə)|dövr əvvəl_2=[[16 may]] [[1926]]|dövr son_2=[[23 avqust]] [[1944]]|sələfi_2=[[VI Mehmed]]|xələfi_2=[[Əhməd Nihad Əfəndi]]|vikianbar=|vətəndaşlığı=[[Fayl:Ottoman Flag.svg|border|25px]] [[Osmanlı imperiyası]]
 
{{Bayraq|Türkiyə}} [[Türkiyə]]
 
{{Bayraq|Fransa}} [[Fransa]]|təhsili=Şahzadəgan Məktəbi}}
 
'''Əbdülməcid Əfəndi''' və ya '''II Əbdülməcid''' ([[Osmanlı türkcəsi|Osmanlı Türkcəsi]]: عبد المجيد افندی) ({{Lang-tr|Abdülmecid Efendi}})<ref>{{Cite web|url=https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/1/C01000311.pdf|title=Əbdülməcid Əfəndi|work=Cövdət Küçük, İslam Araşdırmalar Mərkəzi|date=1988|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> ({{DVTY}}) — [[Osmanlı sülaləsi|Osmanlı sülaləsinin]] sürgündəki 2-ci rəisi, sülalənin 29-cu, [[Türkiyə Böyük Millət Məclisi|Türkiyə Böyük Millət Məclisinin]] ilk, [[İslam|İslamın]] 116-cı və son [[Xəlifə|xəlifəsi]] (1922-1924); [[Osmanlı imperatorluğu]] tarixində sultan titulunu daşımayan yeganə xəlifə.
 
[[Sultan]] [[Əbdüləziz|Əbdüləzizin]] dördüncü oğlu kimi Əbdülməcid Əfəndinin Osmanlı taxt-tacına sahib olmaq üçün demək olar ki, şansı yox idi: [[1876]]-cı ildə [[V Murad]] devrildikdən sonra o, varislik iyerarxiyasında yalnız səkkizinci yeri tutdu. [[1912]]-ci ildə müstəqil dövlətin yaradılmasına ümid bəsləyən albanların təklifi ilə Əbdülməcid yeni dövlətin başçısı olmalı idi, çünki bütün şahzadələr arasında onun tərbiyəsi və təhsili yüksək idi, həmçinin, onun qədər qərbləşən və avropalaşan şahzadə yox idi, lakin, buna baxmayaraq, İtaliya buna qarşı çıxdı.
 
[[1916]]-cı ilə qədər Əbdülməcid [[VI Mehmed]] dövründə taxtdan bir addım uzaqlaşaraq üç əmisi oğlunun hakimiyyəti dövründə sağ qaldı. 1922-ci il noyabrın 1-də Ankarada Türkiyə Böyük Millət Məclisi Sultanlıq və Xilafətin ləğvi haqqında qərar qəbul etdi. Noyabrın 18-də və ya 19-da [[TBMM]] Əbdülməcidi əxlaq baxımından sülalənin ən layiqli nümayəndəsi kimi imperiyanın xəlifəsi adlandırdı, lakin artıq [[29 oktyabr]] [[1923]]-cü ildə [[Osmanlı dövləti]] süqut etdiyinə və [[Türkiyə Cümhuriyyəti]] onu əvəz etdiyinə görə xilafətə ehtiyac aradan qalxdı. 1924-cü il martın 3-də 431 saylı qanun çıxarıldı və ona görə Osmanlı xanədanının bütün üzvləri birbaşa ölkədən deportasiya edildilər; həmin axşam Əbdülməcid ailəsi və qulluqçuları ilə birlikdə İsveçrəyə yola düşdü.
 
[[İsveçrə|İsveçrədəki]] həyat Əbdülməcid üçün çox baha başa gəldi və bunun üçün [[London|Londona]] köçməyi qərara aldı, ona artıq [[Heydərabad nizamı]] [[Mir Osman Əli xan Siddiqi|Mir Osman Əli xan Siddiqidən]] [[annuitet]] təyin edilmişdi. Bu zaman keçmiş xəlifə siyasətə marağını itirmiş və siyasətdən çəkilərək əlavə məşğuliyyətlərini yerinə yetirirdi, yəni rəsm çəkir, musiqi ilə məşğul olurdu. [[1931]]-ci ildə qızının toyundan sonra Əbdülməcid Parisə getdi və 13 il orada yaşadıqdan sonra 76 yaşında öldü.
 
== Bioqrafiya ==
 
=== Dörd sultanın hakimiyyəti dövründə ===
[[Fayl:Sultan_Abd-ul-Aziz_-_P._Sebah_(1838-1910).jpg|left|thumb|256x256px|Əbdülməcid Əfəndinin atası sultan [[Əbdüləziz]]]]
Əbdülməcid [[1868]]-ci il [[29 may|mayın 29-da]] (digər mənbələrə görə [[30 may]])<ref>{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=0QeAAQAACAAJ|title=II Əbdülməcid|work=Deyl Hoyberq, Britannika Ensiklopediyası|date=2010|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref> [[İstanbul|İstanbulda]] yerləşən [[Dolmabaxça sarayı|Dolmabaxça sarayında]]<ref>{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=pgf6GWJxuZgC&pg=PA3&dq=Abd%C3%BClmecid&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjgztGwhsjVAhVGOpoKHc61ARo4ChDoAQg1MAI#v=onepage&q=Abd%C3%BClmecid&f=false|title=Əbdülməcid Əfəndi|work=I. B. Tauris, Alban Tarixinin Bioqrafik Lüğəti|date=2013|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref> və Sultan Əbdüləzizin on üç uşağının yeddincisi<ref>{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA371&dq=%D0%9C%D0%B5%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4+V&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=snippet&q=Abd%C3%BClaziz&f=false|title=Əbdüləziz|work=Səlcuq Aqşin Soməl, Osmanlı Ensiklopediyası|date=2010|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> və dördüncü oğlu olaraq anadan olmuşdur. Şahzadənin anası çərkəz [[Heyranıdil Qadınəfəndi]] idi<ref>{{Cite web|url=https://ia801500.us.archive.org/11/items/in.ernet.dli.2015.69864/2015.69864.Structure-Of-The-Ottoman-Dynasty.pdf|title=Osmanlı Xanədanının strukturu|work=Entoni Alderson Dolfin, səh. 83|date=1956|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref>. Bütün bacı-qardaşlar arasında Əbdülməcidin ögey olmayan bir bacısı var idi ki, o da özündən 2 il əvvəl doğulan [[Nazimə Sultan]] idi.<ref>{{Cite web|url=https://ia801500.us.archive.org/11/items/in.ernet.dli.2015.69864/2015.69864.Structure-Of-The-Ottoman-Dynasty.pdf|title=Osmanlı Xanədanının strukturu|work=Entoni Alderson Dolfin, 48-ci cədvəl|date=1956|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Əbdülməcid [[Avropa]] təhsili almışdır.
 
[[1876]]-cı ilə qədər Əbdülməcidin atasının hakimiyyətindən narazılıq pik həddə çatdı və ona qarşı sui-qəsd baş verdi. [[1876]]-cı il [[10 may|mayın 10-da]] keçmişdə sədrəzəm olmuş və sonra da sədrəzəm seçiləcək [[Mehmed Rüşdü Paşa]], Hərb naziri [[Hüseyn Avni Paşa]], şeyxülislam [[Həsən Xeyrullah Əfəndi]] və portfelsiz vəzir [[Midhat Paşa|Midhat Paşanın]] başçılıq etdiyi inqilabçılar sultanı devirdilər. [[12 may|12 mayda]] inqilabçı sui-qəsdçilər tərəfindən məclis çağırıldı və qərara alındı ki, Əbdüləziz daha [[Osmanlı]] taxtında oturmağa qadir və layiq deyil. [[29 may|29 maydan]] [[30 may|30 maya]] keçən gecə Əbdülməcidin ad günündə<ref>{{Cite web|url=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=HuZTefumFSQC|title=Cariyə, Şahzadə və Müəllim: Osmanlı Hərəmindən Səslər|work=Duqlas Skott Broks, səh. 16-17|date=2010|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref> atası [[Dolmabağça sarayı|Dolmabaxça sarayına]] aparıldı<ref>{{Cite web|url=http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c31/c310125.pdf|title=V Murad|work=Cövdət Küçük, səh. 184|language=tr|access-date=29 may 2022|date=2006}}</ref>. Paralel olaraq keçmiş sultanın ailəsinin əmlakı müsadirə edildi. Sonra Əbdülməcidin atası keçmiş sultan [[Əbdüləziz]] [[Topqapı sarayı|Topqapı sarayına]] aparıldı, çünki, [[V Murad|Şahzadə Murad]] sultan seçilərək [[Dolmabaxça sarayı|Dolmabaxça sarayına]] gətirilmişdi, sonra keçmiş sultan [[V Murad]] və müşavirlərinin icazəsi ilə ailəsiylə birgə Feriye sarayına köçdü. [[4 iyun]] [[1876]]-cı ildə Əbdülməcidin atası Feriye sarayında ölü tapıldı; Əbdüləzizin cəsədi bir neçə həkim tərəfindən müayinə olundu və devrilmiş Sultanın intihar etdiyi rəsmi olaraq elan edildi, lakin sonradan, 1881-ci ildə onun sui-qəsdçilər tərəfindən öldürüldüyü sübuta yetirildi.<ref>{{Cite web|url=http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c01/c010237.pdf|title=Əbdüləziz|work=Cövdət Küçük, səh. 184-185|date=1988|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Atasının ölümündən və əmisi oğlu V Muradın devrilməsindən sonra bir müddət Əbdülməcid ailəsi ilə birlikdə Feriye sarayında qaldı.
 
[[1912]]-ci ilin ortalarında Osmanlı hökumətinin alban üzvü Bəsri bəy [[Avstriya-Macarıstan]] səfiri İohan fon Pallaviciniyə albanların Osmanlı şahzadəsinin başçılıq etdiyi müstəqil dövlət qurmaq istədiklərini söylədi, onlar Əbdülməcid Əfəndinin yeni dövlətin başına keçməsini istəyirdilər. Ən uyğun namizəd o idi, çünki bütün şahzadələr arasında ən çox qərbləşən və avropalaşan, qərb tərzində tərbiyəsi və təhsili olan o idi. Lakin, İtaliya bu fikrə qarşı çıxdı, nə Əbdülməcidi, nə də başqa bir Osmanlı şahzadəsini Albaniyanın başçısı kimi qəbul etməyəcəyini bildirdi. [[Avstriya-Macarıstan]] [[İtaliya krallığı|İtaliyanın]] mövqeyini dəstəklədi.
 
=== Taxt-tacın varisi ===
XVII əsrin əvvəllərində meydana çıxan varislik prinsipinə görə, Osmanlı taxt-tacını sülalənin kişi cərgəsində olan ən yaşlı kişi nümayəndəsi miras alırdı; Əbdülməcidin əmisi oğlu [[II Əbdülhəmid|Şahzadə Əbdülhəmid]] daha yaşlı olduğundan [[V Murad|V Muraddan]] sonra yeni sultan oldu. O zaman Əbdülməcidin özünün də taxt-taca sahib olmaq şansı az idi: o, beş əmisi oğlu və iki böyük ögey qardaşdan sonra varislik xəttində yalnız səkkizinci idi. [[1909]]-cu ildə [[II Əbdülhəmid]] devrildi və onun kiçik qardaşı [[V Mehmed]] hakimiyyətə gəldi; o vaxta qədər Əbdülməcid sonradan Sultan olmuş əmisi oğlu Mehmed və rəsmi versiyaya görə [[1916]]-cı ildə intihar edən ögey qardaşı Yusuf İzzəddindən sonra taxt-taca varislik xəttində üçüncü idi. Beləliklə, Əbdülməcid keçmişdə dördüncü varis, sonra isə sultan olan [[VI Mehmed]] dövründə taxtdan bir addım uzaqlaşdı.
 
[[1918]]-ci il [[4 iyul|iyulun 4]]-də VI Mehmed taxt-taca çıxdı, praktiki olaraq heç bir gücə sahib deyildi - ölkəni bu vaxta qədər xalqın dəstəyini itirmiş [[Ənvər Paşa|Ənvər Paşanın]] başçılıq etdiyi [[Gənc türklər]] idarə edirdi. Sülalənin taxt hüququna malik olan ən yaşlı kişi nümayəndəsi olan qırx yaşlı Əbdülməcid varis elan edildi. [[1918]]-ci ilin yayında imperiyanın hərbi-siyasi vəziyyəti son dərəcə çətin idi; oktyabr ayında hökumət ölkənin [[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya müharibəsindən]] çıxmasını və imperiyanın sonunu yaxınlaşdıran alçaldıcı [[Mudros müqaviləsi|Mudros müqaviləsini]] imzaladı. [[3 noyabr|3 noyabrda]] Gənc türklərin çoxu ölkədən qaçdı, [[14 noyabr|14 noyabrda]] imperiyanın paytaxtı [[İstanbul]] [[Antanta Dövlətləri]] tərəfindən [[İstanbulun işğalı|işğal edildi]] və [[Osmanlı imperiyası|Osmanlı dövləti]] müttəfiqlərin əlində marionet dövlətə çevrildi. Sultanın hərəkətləri xalq tərəfindən tənqid olundu.
 
Atəşkəs dövründə sultanla fikir ayrılığı var idi. Adət olmasa da, Əbdülməcid Əfəndi vəliəhd kimi Sultanı tənqid edən məktublar yazır, xəbərdarlıqlar edirdi. Bunlardan birincisini [[1919]]-cu il [[18 yanvar|yanvarın 18-də]] yazmış, Tofiq Paşa Hökumətinin zəifliyindən şikayət etmiş və Səltənət Şurasının çağırılmasını təklif etmişdir. [[1919]]-cu il [[26 may|mayın 26-da]] Səltənət Şurasının iclasında iştirak etdi, lakin oradakı atmosfer onu narahat etdi. [[Paris Sülh Konfransı|Paris Sülh Konfransında]] türk millətinin hüququnun qorunması üçün [[ABŞ Prezidenti|ABŞ prezidentinə]], [[İngiltərə]] və [[İtaliya]] kralına, [[Fransa]] baş nazirinə teleqramlar göndərdi. Fransanın xarici işlər naziri Pişonun “Osmanlı dövlətinin həyati maraqlarına toxunan heç bir şeyi laqeyd qoymayacağıq” cavabı mətbuatda öz əksini tapıb. Fransanın bu cavabı İngiltərə tərəfindən “yersiz” olaraq qiymətləndirilib. [[ABŞ]] Əbdülməcid Əfəndiyə verdiyi cavabda teleqramın alındığını və Paris Sülh Konfransında Osmanlı nümayəndə heyətinin dinləniləcəyini bildirdi. Əbdülməcid Əfəndi ikinci məktubunu [[12 iyun]] [[1919]]-cu ildə Sultan Vahidəddinə göndərdi.<ref>{{Cite web|url=https://www.trt2.com.tr/tarih/tarihin-ruhu/tarihin-ruhu-or-abdulmecid-efendi-or-3-bolum-119498|title=Tarixin Ruhu 3. seriya|work=TRT 2|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Məktubda Paris Sülh Konfransında Osmanlı İmperatorluğuna təqdim edilən sülh şərtlərinin [[Türkiyə]] üçün ölüm hökmü olduğu vurğulanıb və Sultan Vahidəddindən bunun qəbuledilməz olduğunu [[Antanta Dövlətləri|Antanta dövlətlərinə]] bildirməsini istəyib. Vəliəhd eyni zamanda [[Anadolu|Anadoluda]] millətçilərlə hökumət arasındakı mübarizəyə son qoyulması, şahzadələrdən birinin başçılığı ilə Anadoluya bir heyət göndərilərək tərəflərin sakitləşdirilməsi lazım olduğunu da yazıb. Vəliəhd Əbdülməcid Tofiq Paşanın sədrliyi ilə Paris Sülh Konfransına müdrik dövlət xadimlərindən ibarət nümayəndə heyəti göndərməyi təklif etdi.
 
Lakin [[Kürəkən Fərid Paşa]] Paris Sülh Konfransına gedib uğursuz qayıtdıqdan sonra vəliəhd Əbdülməcid Əfəndi [[16 iyul]] [[1919]]-cu ildə Sultan Vahidəddinə üçüncü məktubunu yazdı və bu məktub da mətbuata daxil oldu. Yeddi maddədən ibarət olan məktubda sultanın siyasi partiyalar və fikirlər qarşısında tərəfsizliyi, seçkilərin dərhal keçirilməsi, iqtidar sahibləri və dövlət xadimləri ilə birgə çalışaraq bu günün şərtlərinə uyğun bir təklif hazırlanaraq ictimaiyyətə açıqlanması və tərəflər arasındakı düşmənçiliyi bir kənara qoyaraq etibarlı bir hökumətin qurulması, ümumi əfv elan edilməsi, Anadoluda qurulan cəmiyyətlərin tələblərinin araşdırılaraq ağlabatan tələblərinin yerinə yetirilməsi, birlik və həmrəyliyin təmin edilməsi təklif olunurdu. Əbdülməcid millət arasında artan nifrətin aradan qaldırmağın vacibliyini də vurğulayırdı. Əbdülməcid tez-tez [[Kürəkən Fərid Paşa]] hökumətinə müxalif fikirlər səsləndirirdi.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402095710/http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-61/veliaht-abdulmecitin-ankaraya-davet-edilmesi-meselesi|title=Vəliəhd Əbdülməcidin Ankaraya Dəvət Edilməsi Məsələsi|work=Mustafa Oral|date=2005|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=http://www.atam.gov.tr/dergi/sayi-61/veliaht-abdulmecitin-ankaraya-davet-edilmesi-meselesi|archive-date=2 aprel 2015}}</ref>
 
Əbdülməcid Əfəndi [[29 iyul]] [[1919]]-cu ildə saraya gedərək bu düşüncələrini birbaşa padşaha ərz etmiş və Kürəkən Fərid Hökumətindən çəkinməsini istəmişdir. [[8 avqust]] [[1919]]-cu ildə İngiliz Ali Komissarlığının baş tərcüməçisi Rayan Əbdülməcid Əfəndiyə xəbərdarlıq etmək üçün göndərildi. Rayanı qəbul edən vəliəhd ona dedi:
{{Sitat|Türk millətinin çoxluq təşkil etdiyi bu torpaqlarda xalq Türk idarəçiliyi görmək istəyir. Bunun müqabilində Anadolunun bölünməsi, İzmir faciəsi var ortada. Qısa zamanda yunanlar 20 min türkü qəssablar kimi doğradılar. Xalq Mustafa Kamal, Rauf və dostlarına etibar edirsə bunun səbəbi arzularına İstanbul hökuməti tərəfindən etibar edilməməsidir!}}
Əbdülməcid Əfəndinin [[Anadolu|Anadoluya]] keçəcəyi ilə bağlı söz-söhbətlər uzun müddət [[İngiltərə]], [[Fransa]] və [[İtaliya]] kəşfiyyat orqanlarının hesabatlarına mövzu olmuş, vəliəhdin ofisi nəzarət altında saxlanılsa da, [[27 sentyabr]] [[1920]]-ci il tarixindən etibarən bu təqib 38 günlük təcridolunma vəziyyətinə çevrilmişdir, çünki ingilislər Qurtuluş savaşında taxt vəliəhdinin iştirak etməsini doğru hesab etmədikləri üçün onu göz həbsinə məhkum etmişdilər.<ref>{{Cite web|url=https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/halife-abdulmecid-efendi-1868-1944/|title=Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi|work=Atatürk Ensiklopediyası|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Heç kimin içəri girməsinə və çıxmasına icazə verilmirdi və Əbdülməcid Əfəndi tam nəzarət altında idi. Bu vəziyyət qarşısında Əbdülməcid Əfəndi 1920-ci il sentyabrın 16-da yenidən Sultan Vahidəddinə ağır bir məktub yazaraq, ona qarşı tətbiq edilən haqsız və ədalətsiz rəftarın dərhal dayandırılmasını və bundan sonra Kürəkən Fəridə səlahiyyət verməməsini tələb etdi. Bu məktuba baxmayaraq, təcrid daha bir ay davam etdi və bu, vəliəhd ilə sultan arasındakı münasibətlərin bir daha yaxşılaşmamaq şərtilə pisləşməsinə səbəb oldu.
 
[[25 aprel|25]]-[[26 aprel]] [[1921]]-ci ildə Əbdülməcid Əfəndinin oğlu [[Ömər Fərrux Əfəndi]] gizli şəkildə İneboludan Ankaraya getmək fikrinə düşdü. [[Mustafa Kamal Atatürk|Mustafa Kamal Paşa]] ona teleqram göndərdi.<ref>{{Cite web|url=https://www.kitapyurdu.com/kitap/surgundeki-son-halife-abdulmecid-efendi/370897.html|title=Sürgündəki Son Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi|work=ŞÜKRÜ ALTIN|date=25 iyun 2015|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Teleqramda bildirirdi:
{{Sitat|Biz sizin teleqramınızı böyük məmnuniyyətlə aldıq. Uca şəxsiyyətinizin Anadoluya şərəf vermələri tarixdəki acınacaqlı nümunələrdən də göründüyü kimi səltənət adamları arasında bəzi yanlış təsəvvürlərə səbəb ola biləcəyi və vahid milli ictimai rəyi bir daha çaşdıraraq fövqəladə problemlər yarada biləcəyi üçün Vətən və millətin bütün səltənət xanədanı mənsublarının xidmətlərindən istifadə edəcəkləri zamanının gəlməsini gözləyərək hələ ki İstanbulda qalmağa davam etməyinizin yaradılışınızın verdiyi Vətən sevgisinin verdiyi səbəbiyyət və hörmət ilə ərz olunur.}}
Əbdülməcid Əfəndi bu teleqramdan sonra [[İstanbul|İstanbulda]] qalmağa məcbur oldu. Lakin, iki yavərini [[Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi|Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində]] iştirak etmək üçün cəbhəyə göndərdi. Yavərlərindən biri [[Kazım Qarabəkir|Kazım Qarabəkir Paşa]], digəri isə [[İsmət İnönü|İsmət Paşa]] ilə savaşa daxil oldu.
 
Əbdülməcid Əfəndi Anadoludakı mübarizəyə qatıla bilmədi, ancaq, İstanbulda fəxri rəhbəri olduğu Qızıl Aypara Cəmiyyəti vasitəsilə Anadoludakı əsgərlərə, qazilərə, mühacirlərə və qurbanlara kömək edirdi. Qurtuluş müharibəsi üçün təşkil edilən şənlik, məclis, mövlud daxil olmaqla bütün tədbirlərə Sultanəhməddəki mitinqlərdə qatılırdı. O, [[13 yanvar]] [[1920]]-ci ildə 150 min nəfərin iştirakı ilə keçirilən Sultanəhməd Mitinqini öz maşını ilə izləmiş, mitinqdə çıxış etmişdi.<ref>{{Cite web|url=https://core.ac.uk/download/pdf/129510415.pdf|title=Vəliəhd Mitinqi İzlədi|work=Ömər Sami Coşar|date=14 yanvar 1920|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210806153942/https://core.ac.uk/download/pdf/129510415.pdf|archive-date=6 avqust 2021}}</ref> Əslində, onun Qurtuluş savaşını dəstəkləyən mövqeyi<ref>{{Cite web|title=Türkiyənin vəliəhdi Mustafa Kamal ilə birlik olmaq istəyirdi|work="Le Petit Parisien" qəzeti.|date=12 sentyabr 1920|language=fr}}</ref> [[TBMM|TBMM-nin]] onu xəlifə seçməsinin ən mühüm səbəblərindən biri idi.
 
=== Xəlifəliyi ===
[[1922]]-ci il [[1 noyabr|noyabrın 1-də]] [[Ankara|Ankarada]] [[TBMM]] İstanbul hökumətini bitirmək üçün Səltənətin və Xilafətin ləğvi barədə qərar qəbul etdi. İclasda həmçinin qərara alındı ki, Osmanlı xilafətinə hakim sülalədən olan, əxlaq baxımından ən layiqli şəxs rəhbərlik etsin. Lakin noyabrın 1-də Sultan VI Mehmed xəlifə titulundan məhrum edilməmişdi və noyabrın 3-də cümə namazında belə xəlifə kimi iştirak edirdi. Nəhayət, noyabrın 16-da Türkiyə Böyük Millət Məclisi VI Mehmedi təkcə sultan deyil, həm də xəlifə titulundan məhrum etdi və ertəsi gün keçmiş sultan ölkəni tərk etdi.<ref>{{Cite web|url=https://johschool.com/?mod=makale_tr_ozet&makale_id=24911|title=Əbdülməcid Əfəndinin Xəlifə Seçilməsi və Biət Məsələsi|work=Hüseyn Qələmli|date=2018|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Yurdsuz İmperator Vahidəddin|work=Mətin Hülakü|date=2008|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
[[1922]]-ci il [[19 noyabr|noyabrın 19-da]] (digər mənbələrə görə - [[18 noyabr]]) Türkiyə Böyük Millət Məclisi keçirilən seçkinin nəticəsinə əsasən bu titula ən layiqli olduğu bildirilən Əbdülməcidi xəlifə seçdi.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20130921062128/http://www.haksozhaber.net/evvel-zaman-icinde-halifelik-vardi-15148yy.htm|title=Əvvəl Zaman İçində Xəlifəlik Vardı|work=Ayşə Hür|date=7 mart 2010|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=https://www.haksozhaber.net/evvel-zaman-icinde-halifelik-vardi-15148yy.htm|archive-date=21 sentyabr 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://news.milli.az/world/31754.html|title=Sonuncu islam xəlifəsinə xristianlıq təklif olundu - ARAŞDIRMA|work=milli.az|date=10 yanvar 2011|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Əbdülməcid [[24 noyabr|24 noyabrda]] Topqapı yaxınlığındakı Hirkə-i Şərif məscidində xilafətə biət etdi.<ref>{{Cite web|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulmecid-efendi|title=Əbdülməcid Əfəndi|work=Firidun Əməcən, TDV İslam Ensiklopediyası|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Mərasimdə bir çox dövlət adamları, o cümlədən Ankaradakı hökumət nümayəndələri - Refət Paşa və Xoca Müfid Əfəndi iştirak edirdi. İlk dəfə ərəbcə deyil, türkcə dua oxundu. Həmçinin, Fateh məscidində yeni xəlifə adından ilk dəfə olaraq Müfid Əfəndi türkcə xütbə oxudu. Bundan sonra Əbdülməcid ona göstərilən etimada görə məclisə təşəkkür etdi.<ref>{{Cite web|title=Son Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi|work=Əli Satan|date=2016|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
Tezliklə Əbdülməcid bəzi çətinliklərlə qarşılaşdı: o, xəlifə - Allahın elçisi titulundan istifadə etmək istədi, o, atası Əbdüləziz kimi eyni anda həm sultan, həm də xəlifə olmaq istədi. Lakin, Mustafa Kamal Paşa ona "möminlərin xəlifəsi" titulunun verilməsində israr etdi ki, bu da sultanlıq və xilafətin ayrılmasını vurğulayacaqdı. Eyni zamanda, [[1923]]-cü il [[21 dekabr|dekabrın 21]]-[[27 dekabr|27]]-də xəlifələrin yığıncağı keçirildi və orada Əbdülməcidin səlahiyyətləri təsdiq edildi. Eyni zamanda, [[3 yanvar|yanvarın 3-də]] xəlifələr tərəfindən Mustafa Kamala "xilafətin xilaskarı" adı verilir. [[15 yanvar]] tarixində [[Türkiyə Böyük Millət Məclisi]] növbəti iclasında xilafətin saxlanmasının məqsədəuyğunluğu məsələsini müzakirəyə çıxardı.
 
[[1923]]-cü il [[29 oktyabr|oktyabrın 29-da]] [[Osmanlı dövləti]] fəaliyyətini dayandırdı və onun yerinə [[Türkiyə Cümhuriyyəti]] elan edildi, xilafətə ehtiyac aradan qalxdı. Qəzetlər Əbdülməcidin xəlifəlik səlahiyyətlərini könüllü olaraq ləğv etdiyinə dair başlıqlarla dolu idi, amma Əbdülməcid susdu. [[5 dekabr]] [[1923]]-cü ildə Böyük Britaniyanın İslam icmasının qəzeti Əbdülməcidin və bütövlükdə xilafətin müdafiəsi ilə bağlı məqalə dərc etdi(1-ci istinad). Xilafət tərəfdarları Türkiyənin özündə qaldı. Buna baxmayaraq, [[3 mart]] [[1924]]-cü ildə 431 saylı qanun qüvvəyə mindi və beləliklə, həm Xilafət ləğv edildi,<ref>{{Cite web|url=https://osmanli.org.tr/halife-abdulmecid-efendi/|title=Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi|work=Osmanlı Araşdırma Mərkəzi|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> həm də Osmanlı sülaləsinin bütün üzvləri birbaşa ölkədən deportasiya edildilər. Həmin axşam Əbdülməcidi, oğlunu, qızını, həyat yoldaşlarını, müəllimi Saleh Kəramət Nigarı (şairə Nigar xanımın oğlu), şəxsi katib Hüseyn Nəqibi və həkim Səlahəddin bəyi maşına mindirərək [[Çatalca|Çatalcaya]] qədər apardılar. Sonra qatara mindirdilər. Keçmiş xəlifənin ailəsinə Çatalca icra başçısı tərəfindən verilən zərfdə hökumət tərəfindən verilən 2000 funt-sterlinq var idi, həmçinin, onların [[İsveçrə]] vizası alması və Alp dağlarındakı otellərdən birində istirahət etməsi də hökumət tərəfindən təmin edilmişdi.<ref>{{Cite web|url=https://cdn.islamansiklopedisi.org.tr/dosya/1/C01000311.pdf|title=Əbdülməcid Əfəndi|work=Cövdət Küçük, səh. 263-264|date=1988|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref><ref>{{Cite web|title=Son Xəlifə Əbdülməcid və Osmanlı Xanədanı İstanbuldan Necə Çıxarıldı?|work=Razi Yalkın, "Türk Dünyası" məcmuəsi.|date=15 aprel 1950|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
=== Sürgünlük həyatı və ölümü ===
Avropaya hər zaman hərarətlə yanaşan Əbdülməcid otelə daxil olduqdan sonra Xilafətin tarixini ilk ağızdan öyrənmək həvəsində olan çoxsaylı jurnalistlər axın etməyə başladılar. Eyni zamanda, keçmiş xəlifəyə müsəlman dünyasından çoxsaylı teleqramlar gəlib, bu teleqramlarda ona rəğbətini ifadə edib, Türkiyədən ən son xəbərləri çatdırıblar. Əbdülməcid bütün teleqramlara cavab verməyə çalışmış və hətta [[1924]]-cü il [[11 mart|martın 11-də]] [[TBMM|TBMM-nin]] qərarını əsassız və rüşvətə söykənən bir qərar hesab edərək tanımadığı ilə bağlı rəsmi açıqlama vermiş; həmçinin bütün İslam dünyasının onu dəstəklədiyini və ondan yardım gözlədiyini bildirmişdir. Bu bəyanat Əbdülməcidin yerli hökumət rəsmisi tərəfindən ziyarət edildiyindən və Türkiyə hökumətinin bəyanatını keçmiş xəlifəyə çatdırdığından bir neçə gün sonra yayımlandı, İsveçrə elçisi də Əbdülməciddən öz ifadələrində ona sığındığı ölkəni qeyd etməməyi xahiş etdi.
 
Əbdülməcidin və ailəsinin [[İsveçrə|İsveçrədəki]] xərcləri çox böyük idi və o, Saleh Kəraməti [[Paris|Parisə]] köçürmək üçün göndərdi, lakin Saleh yalnız [[London|Londona]] köçməyi təşkil edə bildi. Londonda Heydərabad nizamı [[Mir Osman Əli xan Siddiqi]] məhsuldar bir ittifaq ümidi ilə vəkili vasitəsilə Əbdülməcidə ayda 300 funt-sterlinq maaş təyin etdi.<ref>{{Cite web|title=Xəlifə II Əbdülməcid|work=Saleh Kəramət Nigar|date=1964|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> [[1924]]-cü ilin [[Oktyabr|oktyabrında]] Əbdülməcid ailəsi ilə birlikdə Fransaya getməyə müvəffəq olur və orada [[Nitsa|Nitsada]] məskunlaşır. Burada Əbdülməcid [[Dürrüşəhvar Sultan|Dürrüşəhvar Sultanın]] nizamın oğlu Azəm Caha, [[V Murad|V Muradın]] nəvəsi Nilufər Sultanın digər oğlu Müəzzəm Caha verilməsi ilə razılaşdı. Qızının [[1931]]-ci il [[12 noyabr|noyabrın 12-də]] kəsilən kəbini Əbdülməcidin maddi vəziyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verdi. Bu zaman ərzində keçmiş xəlifə siyasətdən çəkilmiş, ibadət, rəsm və musiqi ilə məşğul olmuşdu.
 
Əbdülməcid [[19 iyun]] [[1939]]-cu ildə sağlamlıq problemlərinə görə [[Nitsa|Nitsadan]] [[Paris|Parisə]] köçdü.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150923195452/http://www.butundunya.com/pdfs/2011/02/077-084.pdf|title=Son Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi|work=Cengiz Özakıncı|date=2011, fevral|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=http://www.butundunya.com/pdfs/2011/02/077-084.pdf|archive-date=23 sentyabr 2015}}</ref> [[Paris|Parisdə]] kitabxana, muzey və konsertlərdə olmuş, hər cümə günü "Pleys Monqe"də yerləşən Paris məscidini ziyarət edərək müsəlmanlarla əlaqədə olmuşdur. Əbdülməcid [[23 avqust]] [[1944]]-cü ildə [[Nasist Almaniyası]] [[Paris|Parisi]] tərk etdiyi zaman həmin şəhərdə ürək tutmasından<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20201127062256/http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60731.pdf|title=Son Xəlifə Əbdülməcidin Həyatı - Şahzadəlik, Vəliəhdlik və Xəlifəlik İlləri|work=Lalə Uçan|date=2019|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/60731.pdf|archive-date=27 noyabr 2020}}</ref> vəfat etmişdir. Əbdülməcid qalan qohumları ilə birlikdə İstanbulda dəfn edilməsini istəsə də, Saleh Kəramət [[Türkiyə]] rəsmiləri ilə danışıqlar apara bilmədi. Dürrüşəhvar Sultan şəxsən respublika prezidenti [[İsmət İnönü]] ilə görüşsə də, atasının cənazəsinin daşınması və vətənində dəfn edilməsi məsələsində razılığa gələ bilmədi. Əvvəlcə Paris məscidində dəfn edilən Əbdülməcid Əfəndinin cənazəsi [[30 mart]] [[1954]]-cü ildə [[Mədinə|Mədinəyə]] köçürüldü.<ref>{{Cite web|title=Rəssam Əbdülməcid Əfəndi|work=Leyla Quyruqçu|date=1996|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
== Məşğuliyyətləri ==
Əbdülməcid böyük rəsm həvəskarı idi.<ref>{{Cite web|title=Xanədandan Bir Rəssam: Əbdülməcid Əfəndi|work=Yapı Kredi Nəşriyyatı|date=2004|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref> Xüsusilə, Osmanlı Rəssamlar Cəmiyyətinin sədri idi. Dövrünün tanınmış rəssamlarından, xüsusilə də, [[Osman Hamdi Bəy|Osman Hamdi Bəydən]] rəsm dərsi almışdı. [[Fateh Sultan Mehmed|Fateh Sultan Mehmedin]] portreti ilə tanınan rəssam [[Fausto Zonaro]] ilə dost olaraq rəssamlıq fəaliyyətində onun yolunu izlədi.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402091001/http://thearthistoryjournal.blogspot.com.tr/2011/02/son-halife-abdulmecid-efendi-ve-resim.html|title=Son Xəlifə Əbdülməcid Əfəndi və İncəsənətə Töhfəsi|work="Mədəniyyət Tarixi" jurnalı|date=13 fevral 2011|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=http://thearthistoryjournal.blogspot.com.tr/2011/02/son-halife-abdulmecid-efendi-ve-resim.html|archive-date=2 aprel 2015}}</ref> O, Osmanlı səltənətinin son dövrünün ən mühüm sənətçilərindən biri hesab olunur.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402120426/http://www.sinangenim.com/tr/articles.asp?ID=7&Y=2004&AID=48&do=detail|title=Əbdülməcid Əfəndi Köşkü, Populyar Tarix, 2005|work=Sinan Eğim|date=2005|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.milliyet.com.tr/2007/12/03/pazar/paz03.html|title=Türk incəsənətinin qabaqcıl xəlifəsi Əbdülməcid|work=İlbər Ortaylı|date=3 dekabr 2017|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804013934/http://www.milliyet.com.tr/2007/12/03/pazar/paz03.html|archive-date=4 avqust 2018}}</ref> Əbdülməcidin çəkdiyi rəsmlərin əksəriyyəti [[İstanbul|İstanbuldakı]] şəxsi qalereyalarda saxlanılır. Onun "Sarayda Bethoven", "Hərəmdə Höte", "Avtoportret" və "Sultan I Səlim" adlı rəsmləri [[1918]]-ci ildə [[Vyana|Vyanada]] Osmanlı rəsmləri sərgisində təqdim edilmişdir.<ref>{{Cite web|url=http://lebriz.com/pages/lsd.aspx?lang=TR&sectionID=2&articleID=892|title=Şahzadə Əbdülməcid Əfəndi|work=Lebriz İnternet Xidmətləri Şirkəti|date=28 mart 2013|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20130328100447/http://lebriz.com/pages/lsd.aspx?lang=TR&sectionID=2&articleID=892|archive-date=8 avqust 2017}}</ref> 1900-cü ilin əvvəllərində Əbdülməcidin rəsmləri artıq [[Paris|Parisdə]] nümayiş etdirilmişdi. Xəlifənin digər əsərləri arasında “Saray xanımları”, “Xəlil Ədhəm” və digər portretlər də var idi.
 
Xəlifə Əbdülməcid Əfəndinin əsas məşğuliyyətlərindən biri də musiqi idi. O, musiqi dərsləri aldıqdan sonra macar pianist Geza de Hegey və skripka virtuozu Karl Berger ilə işbirliyi etmişdi. İşbirliyinin sonunda Hegeyə [[Ferens List|Ferens Listə]] çəkdiyi portreti, Bergerə isə musiqisi özünün olan "Elegiya" mahnısını hədiyyə etdi.<ref>{{Cite web|url=https://web.archive.org/web/20150402101843/http://sanatatak.com/view/Bestekr-Halife-Abdulmecid/478|title=Bəstəkar Xəlifə Əbdülməcid|work=Nurinnisa Əroğlu|date=15 oktyabr 2013|language=tr|access-date=4 iyul 2022|archive-url=http://sanatatak.com/view/Bestekr-Halife-Abdulmecid/478|archive-date=2 aprel 2015}}</ref>
 
Xəlifənin son əsərlərindən biri də siyasi çalarlı rəsm idi: rəsmdə tarix müəllimi təsvir olunub, onun qarşısındakı stolun üstündə Rumeli (müasir Balkanlar) xəritəsi var; müəllim üzünü əlləri ilə örtür, bu ərazilərin itirilməsinə görə kədər və ya utanc ifadə edir. Qırmızı saçlı qız nişastalı yaxalıqlı, qalstuklu və kostyumlu oğlanın göstərdiyi xəritəyə baxır, sanki Rumelinin qaytarılmasına çağırır. Çərçivənin altına Əbdülməcid cəsarətlə imza əlavə etmişdi: “Sənə pislik edənləri unut, amma Vətənini təhqir edənləri bağışlama”.<ref>{{Cite web|url=https://www.economist.com/news/christmas-specials/21683981-worldly-pluralist-hedonisticand-muslim-too-straddling-two-worlds|title=Osmanlı xilafəti. İki dünyanın bir-birinə qarışması. Dünyəvi, plüralist, hedonist və təbii ki, müsəlman|work="The Economist" qəzeti.|date=16 dekabr 2015|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
== Ailəsi ==
 
=== Həyat yoldaşları:<ref>{{Cite web|url=https://ia801500.us.archive.org/11/items/in.ernet.dli.2015.69864/2015.69864.Structure-Of-The-Ottoman-Dynasty.pdf|title=Osmanlı Xanədanının strukturu|work=Entoni Alderson Dolfin, səh. 177|date=1956|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref> ===
 
* '''[[Şahsüvar Qadınəfəndi|Şahsüvar Başqadınəfəndi]]''' ([[2 may]] [[1881]]—[[1945]]) — [[22 noyabr]] (və ya [[22 dekabr]]) [[1896]]-cı ildə nigahları bağlandı.<ref>{{Cite web|url=http://apsnyteka.org/file/Acba_Kadin-Efendiler_2007_tur.pdf|title=Qadınəfəndilər|work=Harun Açba, səh. 210|date=9 fevral 2017|language=az|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
* [[Hayrunnisə Qadınəfəndi]] ([[2 mart]] [[1876]]—[[3 sentyabr]] [[1936]]) — nigahları [[18 iyun]] [[1902]]-ci ildə bağlandı.
* [[Məhisti Qadınəfəndi]] ([[27 yanvar]] [[1892]]—[[1964]]) — [[16 aprel]] [[1912]]-ci ildə evlənmişdir.
* Bəhruzə Qadınəfəndi (d. 24 may 1903, [[İzmit]] — ö. 1955, [[İstanbul]]) — 21 mart 1921 tarixində evlənmişdir.<ref>{{Cite web|title=Bu mülkün qadın sultanları|work=Sakaoğlu, səh. 713|date=2015|language=tr|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
=== Uşaqları ===
 
* [[Ömər Fərrux Əfəndi|Şahzadə Ömər Fərrux Əfəndi]] ([[28 fevral]] [[1898]]—[[28 mart]] [[1969]]) — iki dəfə evləndi. 29 aprel 1920-ci ildən bəri ilk evliliyi Sultan VI Mehmedin qızı Rukiyə Sabiha Sultan və Əminə Nazikəda Qadınəfəndi ilə oldu. Evliliyi [[1948]]-ci ildə boşanma ilə sona yetdi. [[31 iyul]] [[1948]]-ci il tarixli ikinci evliliyini Şahzadə Yusif İzzəddin Əfəndi və Ləman Xanıməfəndinin qızı Mehriban Mehrişah Sultan ilə evləndi, bu evlilikdən uşağı olmadı.<ref>{{Cite web|url=http://www.enfal.de/otarih44.htm|title=Osmanlı padşah arvadları|work=www.enfal.de|date=25 iyul 2014|language=tr|archive-date=25 dekabr 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225215503/http://www.enfal.de/otarih44.htm%0A%20|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
* [[Dürrüşəhvar Sultan]] ([[12 mart]] [[1913]]—[[7 fevral]] [[2006]]) — 1931-ci il dekabrın 20-dən Heydərabad nizamı Əzəm Bahadurla evli idi və ondan iki oğlu olmuşdu.<ref>{{Cite web|title=Nəslişah: Son Osmanlı şahzadəsi|work=Murat Bardaqçı|date=2017|language=en|access-date=4 iyul 2022}}</ref>
 
== Həmçinin bax ==
 
* [[Osmanlı xanədanı]]
* [[Xilafət]]
 
== İstinadlar ==
<references />
 
== Xarici keçidlər ==
 
* [https://lenta.ru/news/2013/10/07/caliph/ İstanbulda satılan sonuncu Osmanlı xəlifəsinin tablosu]. Lenta.ru (7 oktyabr 2013). Giriş tarixi: 5 aprel 2018-ci il.
{{S-start}}
{{s-hou|[[Osmanlı sülaləsi]]||[[29 may]] [[1868]]||[[23 avqust]] [[1944]]}}
{{S-rel|su}}
{{Vərəsəlik qutusu|titul=[[Fayl:Flag of Jihad.svg|70px]] <br> [[İslam]] [[Xilafət|Xəlifəsi]] (خلافة إسلامية)|illər=|ilə=|sələf=[[VI Mehmed Vahidəddin]]|xələf=Yox<br> [[Xilafətin ləğv edilməsi]]<br> [[Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi|Hüseyn ibn Əli]] xəlifəliyini elan etdi}}
{{son}}{{Xəlifələr}}

Naviqasiya menyusu