Xəşənbül

Xəşənbül
Xəşənbül
Elmi təsnifat
	Domen: Eukariotlar Klad: Diaphoretickes Ranqsız: Arxeplastidlər Aləm: Bitkilər Klad: Streptofitlər Klad: Ali bitkilər Klad: Çoxsporlu bitkilər Klad: Borulu bitkilər Klad: Toxumlu bitkilər Klad: Çiçəkli bitkilər Klad: Evdikotlar Klad: Bazal evdikotlar Klad: Superrozidlər Klad: Rozidlər Klad: Fabidlər Dəstə: Paxlaçiçəklilər Fəsilə: Paxlakimilər Yarımfəsilə: Paxlakimilər Triba: Trifolieae Cins: Xəşənbül
Beynəlxalq elmi adı
	Melilotus Mill., 1754;
ITIS	26148
NCBI	47081
EOL	28131

Xəşənbül (lat. Melilotus) — bitkilər aləminin paxlaçiçəklilər dəstəsinin paxlakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Arealı

Xəşənbül cinsinə daxil olan növlərin əksəriyyəti Qərbi Avropa, Kiçik və Mərkəzi Asiya ərazilərində yayılmışdır. Bundan başqa bitkinin bir neçə növünə Rusiyanın Avropa hissəsində, Qərbi və Şərqi Sibirdə, Uzaq Şərq ərazilərində, Orta Asiyada, Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda rast gəlmək olar.

Azərbaycanda yayılması

Azərbaycanda isə yabanı halda 7 növünə təsadüf olunur.

Haqqında

Xəşənbül növlərinin əksəriyyəti dərman, ədviyyat, yem, boyaq və nectar təbiətli bitkiləridir. Xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində isə ən çox I növündən sarı Xəşəmbüldən – Melilotus officinalis-dən istifadə edilir.

Əhəmiyyəti və tibbdə istifadəsi

Xəşəmbülün toplanıb qurudulmuş çiçək və yaşıl xammalı xoş ətirli olub, şortəhər – acımtıl kəskin tama malikdir. Sarı Xəşəmbülün qurudulmuş xammalınınarın toz halına salıb bir sıra Qərb ölkələrində istehsal olunan yaşıl pendirin tərkibinə qatırlar. Bitkinin çiçək və yarpağı bir sıra Mərkəzi Avropa ölkələrində mətbəx ədviyyatı olaraq sup, şorba, ət xörəklərinin, salat növlərinin, qarnir və kompotların tərkibinə qatılır. Cövhərindən pivənin tərkibinə qatılır. Fransada qida boyağı kimi yeyinti sənayesində istifadə olunur.

Elmi təbabətdə xəşəmbül otu yumşaldıcı çayın və xəşəmbül plastırının tərkibində işlədilir. Xəşəmbül plastırından dəri yaralarının, çibanın və digər şişlərin müalicəsində, iltihabı aradanqaldırıcı və yaranın hovunu çəkib yetişdirən dərman kimi istifadə edirlər.

Xalq təbabətində qurudulmuş xəşəmbül otundan çay dəmləyib soyuqdəymədə iltihabı aradan qaldıran və sinəyumşaldan öskürək dərmanı kimi istifadə olunur.^[3]

Sarı xəşənbül

İkiillik ot bitkisidir. Kökü budaqlanan saçaqlı olub, dikduran, qol – budaqlı, 100 – 150 sm hündürlükdə olangövdəyə malikdir. Uzun saplaqlı növbəli xırda mürəkkəb üçqat bizvari – itiləşmiş yarpaqları var. Gövdənin aşağı hissəsində yerləşən yarpaqları tərs yumurtaşəkilli, yuxarıdakılar isə lansetvaridir. Çiçəkləri xırda, sarı rəngli çoxlu miqdarda olub, uzunluğu 15 sm olan salxımda toplanmışdır. Meyvələri bir və ya iki qonurumtul rəngli paxladan ibarətdir. Toxumları yumurta formal hamar xırda sarımtıl – qonur rəngdədir. 1000 ədəd toxumunun çəkisi 2 – 2,5 qramdır. Toxumları öz cücərmə qabiliyyətlərini 6 – 7 il saxlayır. Sarı Xəşəmbül iyul ayından başlayıb avqust ayına kimi çiçək açır. Bitki torpağa az tələbkardır. İşıqsevəndir, şaxtaya və quraqlığa dözümlüdür.

Azərbaycanın Quba – Xaçmaz, Şamaxı – Ağsu, Naxçıvan MR, Qarabağ və Lənkəran ərazilərində geniş yayılmışdır. Bu ərazilərin çəmənlik yerlərində, əkin sahələrində, arxların, kanalların ətrafında ehtiyatı çoxdur.

Toxumları vasitəsilə əkilib becərilir. Toxumları sahəyə mart–aprel aylarında səpirlər. Səpin qabağı toxumları 3 – 4 saat 20 – 250 temperaturlu suda isladırlar. Bitkini payızlıq və yazlıq mədəni bitkilərin sahələrində əkib bol məhsul əldə edirlər. Toxumları enli cərgələrarası sahələrə səpirlər. Hər hektar sahəyə dərinliyi 2 – 3 sm olmaqla 14 – 18 kq toxum səpilir. İlk cücərtilər 14 – 20 gündən sonra əmələ gəlir.

Sinonimləri

Heterotipik sinonimləri

Brachylobus Dulac
Melilota Medik.
Sertula L. ex Kuntze

Növləri

Melilotus albus Medik.
Hündür xəşənbül (Melilotus altissimus Thuill.)
Melilotus arenarius Grecescu
Melilotus bicolor Boiss. & Balansa
Melilotus dentatus (Waldst. & Kit.) Desf.
Melilotus elegans Salzm. ex Ser.
Melilotus gorkemii Yıld.
Melilotus × haussknechtianus O.E.Schulz
Melilotus hirsutus Lipsky
Hind xəşənbülü (Melilotus indicus (L.) All.)
Melilotus infestus Guss.
Melilotus italicus (L.) Lam.
Melilotus macrocarpus Coss. & Durieu
Melilotus neapolitanus Ten.
Dərman xəşənbülü (Melilotus officinalis (L.) Lam.)
Melilotus polonicus (L.) Pall.
Melilotus × schoenheitianus Hausskn.
Melilotus segetalis (Brot.) Ser.
Melilotus serratifolius Täckh. & Boulos
Melilotus siculus (Turra) Steud.
Melilotus speciosus Durieu
Ətirli xəşənbül (Melilotus suaveolens Ledeb.)
Melilotus sulcatus Desf.
Melilotus tauricus (M.Bieb.) Ser.
Melilotus wolgicus Poir.

İstinadlar

↑ Nasim Azani, Marielle Babineau, C. Donovan Bailey, Hannah Banks, Arianer Barbosa, Rafael Barbosa Pinto, Jamess Boatwright, Leonardom Borges, Gilliank Brown, Geoffrey C Kite et al.. A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny – The Legume Phylogeny Working Group (LPWG) (ing.). // Taxon: Official News Bulletin of the International Society for Plant Taxonomy. Utrecht, Vienna, Bratislava: International Association for Plant Taxonomy, Wiley. 22 fevral 2017. Vol. 66, Iss. 1. P. 44–77. ISSN 0040-0262; 1996-8175 DOI.
↑ Australian Plant Name Index (ing.).
↑ Xəşəmbül bitkisi ^{[ölü keçid]}

Həmçinin bax

[_c4ac2b63b2459ae2-1] Nasim Azani, Marielle Babineau, C. Donovan Bailey, Hannah Banks, Arianer Barbosa, Rafael Barbosa Pinto, Jamess Boatwright, Leonardom Borges, Gilliank Brown, Geoffrey C Kite et al.. A new subfamily classification of the Leguminosae based on a taxonomically comprehensive phylogeny – The Legume Phylogeny Working Group (LPWG) (ing.). // Taxon: Official News Bulletin of the International Society for Plant Taxonomy. Utrecht, Vienna, Bratislava: International Association for Plant Taxonomy, Wiley. 22 fevral 2017. Vol. 66, Iss. 1. P. 44–77. ISSN 0040-0262; 1996-8175 DOI.

[_8f0d7a8d9b744ee0-2] Australian Plant Name Index (ing.).

[3] Xəşəmbül bitkisi ^{[ölü keçid]}

[1]

[2]

[3]