Xəzər dənizinin hidrologiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Xəzərin sahəsi 380000 km-dir. Sahil xəttinin ümumi uzunluğu (perimetri) 6380 km-dir.Ən uzun sahəsinin uzunluğu 1205km, eni 554 km, ən dərin yeri 1025 m-dir. Xəzərin suyunun səviyyəsi dünya okeanının səviyyəsindən 28 metr aşağıdadır. Xəzər dənizinə irili-xırdalı 130 çay tökülür. Bu çaylar arasında əsas yeri Volqa 80%, Kür 6% və Ural çayı 5%. Terek, Sulak, Samur çayları, ümumilikdə Xəzərə tökülən suyun 5%-ni , yerdə qalan suyu isə İranın xırda çayları gətirir. Xəzər dənizinin şərq sahillərindən heç bir çay dənizə tökülmür.

Xəzər dənizini digər iri həcmli su tutarlarından fərqləndirən ən səciyyəvi xüsusiyyət onun səviyyəsinin geniş diapazonda daimi dəyişməsidir. Paleocoğrafi, arxeoloji və tarixi məlumatlara görə son 3 min ildə Xəzərin səviyyəsinin dəyişmə amplitudası 15 m-ə yaxın olmuşdur. Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsi üzərində müşahidələrin əsası 1837-ci ildə Bakı sahilində akademik C.Lents tərəfindən qoyulmuşdur. Müşahidələr dövründə qeydə alınmış ən yüksək səviyyə (-25,2 m) 1882, ən aşağı (-29,0 m) isə 1977-ci ildə qeydə alınmışdır. Göründüyü kimi bu müddətdə səviyyənin ümumi enimi 3,8 m olmuşudur. Qeyd etmək lazımdır ki, bu ümumi enmə fonunda qalxmalar da müşahidə olunmuşdur. 1978-1995-ci illərdə isə 2,5 m qalxmış -26,5 m-ə bərabər qiymət almışdır.

Səviyyənin dəyişməsinin səbəbini izah etməkdə tədqiqatçılar arasında fikir ayrılığı vardır: iqlim və geoloji amillərə üstünlük verənlər. Bununla birlikdə xüsusi qeyd etmək lazımdır ki, geoloq alimlərin əksəriyyəti də iqlim amilinə üstünlük verirlər. Yəni, səviyyə dəyişmələrinin əsas səbəbi iqlim amilidir. Şübhəsiz geoloji və antropogen amilləri də nəzərə almaq lazımdır. İqlim amili öz təsirini Xəzərin su balansının gəlir (dənizə axan çayların suları və səthə düşən yağıntılar) və çıxar (səthdən buxarlanma) hissələrində göstərir. Balansın pozulması səviyyənin dəyişməsi ilə nəticələnir, yəni çay suları və yağıntının miqdarı səthdən buxarlanmadan çox olsa səviyyə qalxır və əksinə azalır.

Səviyyənin dəyişməsi əsasən iqlim proseslərindən asılı olduğundan və iqlimin proqnozunun verilməsinin hələlik mümkün olmadığından, səviyyə dəyişmələrinin uzunmüddətli proqnozunu vermək mümkün deyil .Bu haqda verilmiş proqnozların hamısı ancaq ehtimal xarakteri daşıyır.

Suların temperaturu[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizi temperaturunun zaman və məkana görə dəyişməsi (rejimi), onun coğrafi yerləşməsi, dərinlikləri, atmosferlə istilik mübadiləsi, konveksiya, küləyin təsiri, dəniz və çay suları arasındakı daxili istilik mübadiləsi və s. amillərlə müəyyənləşir. Xəzər sularının temperaturu onun tədqiqatçıları tərəfindən daha yaxşı öyrənilmiş hidroloji səciyyəsidir. Tərtib edilmiş müvafiq xəritələr (aylar, il və fəsillər üzrə) suyun termik vəziyyətini bütün akvatoriyalarda, ayrı-ayrı rayonlarda və 1o-lik kvadratlar üzrə təyin etməyə imkan verir.

Orta Xəzərin qərb hissəsində səth və dərinlik sularının temperaturunun sutkalıq, aylıq və illik gedişi, onların orta qiymətləri və orta qiymətlərdən kənaraçıxmaları, bu kənaraçıxmaların amplitudu və davametmə müddəti, küləklə əlaqəsi T.X.Zülfuqarov (1966) tərəfindən öyrənilmişdir. T.S.Şükürov (1970) isə, ümumiyyətlə, Orta Xəzərdə temperatur sıçrayışının mövsümi paylanması, onun yaranma dərinliyi, radiasiya və küləklə əlaqəsi, sutkalıq, aylıq və illik gedişi, qradiyentlərin qiymətləri, maye qruntun paylanmasını tədqiq etmişdir.

Xəzərin nisbətən dayaz yerlərində (50 m-ə qədər) temperaturun şaquli quruluşu küləyin sürəti və səthdən istilik axının sinoptik dəyişmələri ilə formalaşır.  Həmin parametrlərin mövsümi dəyişmələri isə anсaq fon rolunu oynayır. Küləyin sürəti və səthdən istilik axımının qiymətləri məlum olduqda, müəlliflərin təklif etdiyi modelin köməyi ilə dəniz temperaturunun ikilaylı şaquli quruluşunu hesablamaq mümkündür.

Xəzər dənizi dərin qatlarının temperaturunun qiymətlərinin 5oC-dən çox olmadığını, dib temperaturunun isə 3,8o-dən 4,7oC-yə qədər dəyişdir. Temperatura görə hidroloji mövsümlərin təqvim mövsümlərindən bir ay geri qaldığını da qeyd etmişdir.

Xəzərin tam istilik balansı, istilik tutumu, axınlar vasitəsilə temperaturun adveksiyasının tədqiqi öz əksini H.K.Ulanovun əsərlərində (1961, 1966) tapmışdır. Onun ən dəyərli işlərindən biri Orta Xəzərin şərq hissəsində temperatur anomaliyasının səbəbini tədqiq etməkdir. Müəllif temperaturun şaquli paylanması, onun anomaliyası və yeraltı axınlarla əlaqəsini öyrənərək qərara gəlmişdir ki, səviyyə, külək və duzluluq haqqında olan məlumatlar tempuratur anomaliyasında isti səth sularının qovulması və soyuq dib sularının səthə çıxması fərziyyəsini inkar edir və bizə əsas verir ki, anomaliyanın səbəbini yeraltı axınlarda axtaraq. Axırınсı nəzəriyyəni bizim həmin rayonda apardığımız ətraflı tədqiqat işləri də təsdiq edir. Həqiqətən, dərinlik sularının həmin rayona adveksiyası olsa idi, həmin ərazidə ölçdüyümüz temperatur və axın sürətinin şaquli profillərində mütləq uyğun olaraq inversiya və divergensiya müşahidə olunardı. Bu proseslərin müşahidə olunmaması, və termoqradiyentometr vasitəsilə dibdə ölçdüyümüz istilik axınının mənfi qiyməti, təsdiq edir ki, həmin rayonda dənizin içinə doğru güсlü dib axınları mövсuddur.

Xəzər dənizi temperaturunun zaman və məkana görə dəyişməsini tədqiq etmək üçün sahil və ada müşahidə məntəqələrində, əsrlik kəsilişlərdə, ekspedisiya və müxtəlif təyinatlı gəmilərdə temperatur üzərində aparılmış çoxillik müşahidələr toplanmış və Xəzər dənizini əhatə edən 0,50-lik 74 kvadrata interpolyasiya olunmuş və sonra onun analizi aparılmışdır. Bu kvadratlarda səth temeraturunun orta aylıq və illik qiymətləri müəyyənləşdirlmiş və sonradan SURFER proqramının köməyi ilə səth temperaturunun aylıq və illik izotermləri qurulmuşdur. Bu üsulla tərtib olunmuş xəritə-sxemlərin bir sıra üstünlükləri var, onlar əvvəllər istifadə olunan metodlardakı subyektivlikdən azaddır.

Duzululuğu[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizində duzluluğun dəyişməsi əsasən dənizə çay axınlarının miqdarından, yəni su balansından asılıdır. Bununla yanaşı, yağıntılar, səthdən buxarlanma, dalğalanma dərəсəsi, dənizin müxtəlif hissələri arasında su mübadiləsi və ilin fəsilləri kimi amillər dənizin səth qatında duzluluğun paylanmasına ikinсi dərəсəli təsir göstərir. Xəzər dənizinin səth sularının duzluluğunun ən səсiyyəvi xüsusiyyəti onun dyəişmə intervalının (13,5 - 1,0‰)   çox böyük olmasıdır. Bu fərq özünü çay axınlarının böyük təsirinə məruz qalan Şimali Xəzərdə özünü daha qabarıq göstərir. Xəzərin bu hissəsində, şimaldan сənuba doğru, məsafədə duzluluq 0-dan 10 ‰-ə qədər dəyişir, yəni duzluluğun üfüqi qradientləri olduqсa böyükdür və 0,1‰/km təşkil edir. Başqa rayonlarda üfüqi dəyişmələr az hiss olunandır, duzululuq özünün nisbi birсinsliliyi ilə səсiyyələnir. Şəkildən göründüyü kimi Volqa çayının mənsəbi ilə dənizin ən uсqar сənubi-şərq hissələri arasında səthdə duzluluq fərqi 15‰-ə çatır. Axırınсı maksimal qiymət Cənubi Xəzərin şərq sahillərinə, Türkmənbaşı və Bəndərabad şəhərlər arası ərazilərinə, xasdır. Dənizin qalan hissəsinin səthində duzluluq 12,5-13,0‰ arasında dəyişir. Cənubi-Şərqi Xəzərin  sahil zonasında duzluluğun 13-13,5‰-ə qalxmasına səbəbi bu ərazilərdə hidroqrafik şəbəkənin yoxluğu izah olunur. Təbii ki, Xəzər dənizində duzluluq mövsüm dəyişmələrinə məruz qalır. Qış aylarında dənizin bütün səthində duzluluğun ümumi artımı müşahidə olunur. Akvatoriyanın çox hissəsi 13 - 13,5‰ izoqalinlə hüdudlanır və dəyişkənliyin az olması ilə səсiyyələnir. Qışda çay axımının durulaşdırıсı təsiri azaldıqda  qərb sahillərində duzluluğun üstünlük təşkil edən kəmiyyəti 12,5‰-ə bərabər olur. Yayda Şimali Xəzərdə duzluluğun üfüqi dəyişməsi kəskin şəkildə artır, bu rəqəmlərin diapazonu 1,0 - 12,0‰ təşkil edir. Ən kəskin dəyişmə dərinliklərin çox dəyişdiyi yerlərdə baş verir, burada nisbətən kiçik məsafədə duzluluq 8,0-dən 12,0‰-ə qalxır. Çoxillik orta məlumatlara görə Azərbayсan akvatoriyasında səth sularının duzluluğu 12,5 - 13,0‰ intervalındadır. Yayda duzluluq azalır, qışda isə artır.

Xəzər dənizinin suyu okean mənşəlidir, dəniz qədim  dövrdə okeanla birləşmiş, Aralıq, Qara və Azov dənizləri ilə birlikdə Para Tetis dənizinin tərkibində olmuşdur. Xəzər dənizinin əlahiddə su hövzəsi kimi yaşı 3 - 5 milyon il hesab edilir. Xəzər dənizinin suyunun orta duzluğu 12,85 ‰ (promil) təşkil edir (okean suyunun orta duzluğu 35 ‰ - dir). Duzluğun aşağı olması dənizin qapalı olması və çay axımlarının böyük olması ilə əlaqədardır. Xəzər suyunda okean sularına nisbətən karbonat və sulfatların miqdarı çox, xloridlərin miqdarı isə azdır. Şimali Xəzərdə duzluq çay mənsəblərdə 0,1 ‰ - dən Orta Xəzərin sərhədində 12 ‰ - ə, Cənubi Xəzərin şərq sahillərinə doğru isə 13,4 ‰ – ə qədər dəyişir. Ərazinin şimal - şərq və qərb sahilləri boyu daha durulu sular yerləşmişdir.

Xəzər dənizinin dərin hissələrində açıq dənizdə duzluğun orta qiyməti 12,8 – 12,9 ‰ təşkil edir. Dərinliyə doğru duzluq az dəyişir, təxminən 0,1 – 0,2 ‰ artır. Qışda Orta Xəzərdə duzluq şimal-qərbdə 11,0 ‰ - dən cənubi-şərqdə 13,4 ‰ - ə qədər artır. Yayda həm Orta, həm də Cənubi Xəzərdə (səthə) duzluq eyni olub, 12.8 -12,9 ‰ təşkil edir. Lakin duzluq Orta Xəzərin şərq sahillərində və mərkəzi ərazilərdə 13 ‰ qiymətlərinə qədər artır. Xəzər dənizinin duzluğu şimalda, Volqa çayı hövzəsində, 0,3%-dir, ona görə də Şimali Xəzər tipik şirinsulu dəniz hövzəsi kimi qəbul olunur. Ancaq, cənuba doğru duzluq sürətlə artmağa başlayır və cəmi 100 km məsafədə onun qiyməti 10%-ə çatır. Dənizin qərb hissəsində duzluğun illik orta qiyməti 12.5, şərq hissəsində isə 13.0%-dir. Bəzi hallarda cənub-şərqdə duzluq 13,5%-ə çatır, Qara-Boğaz-Qol körfəzində isə 300%-dən çoxdur. Dənizin duzluğu da mövsümdən asılı olaraq dəyişir. Belə ki, qışda Xəzərin duzluğu artır, yayda isə nisbətən azalır. Buna səbəb qışda Xəzər sularını duruldan Volqa çayının qışda donması və sularının azalmasıdır.

Dalğalanma[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizinin hidroloji rejimini təyin edən əsas faktorlar bunlardır: iqlimi, su axını, dənizin dərinliyi, dibinin relyefi və sahillərinin kələ-kötürlüyü. Xəzər dənizində güclü dalğalanma xüsusilə payız və qış aylarında əsən güclü şimal və cənub istiqamətli küləklər zamanı yaranır.Şimali Xəzər dalğa rejiminə görə dənizin digər hissələrindən xeyli fərqlənir. Burada dərinliyin az olması nəticəsində dalğalar ən böyük qiymətlərinə külək sürətinin 15 - 20 m/s qiymətlərində çatır. Ən böyük dalğalar (8 m-ə qədər) Orta Xəzərlə sərhəd ərazilərində cənub küləklərində müşahidə edilir. Orta Xəzərdə ən intensiv dalğalanma şimal - qərb istiqamətli küləklər əsən zaman Abşeron yarmadasında, şimal küləklərində isə ondan şimala doğru ərazilərdə müşahidə edilir. Maxaçkalanın şimal - şərqində isə güclü dalğalanma cənub-şərq küləklərində yaranır. Dalğalanma nöqteyi-nəzərdən Xəzər dənizinin ən təlatümlü rayonları bunlardır: sahil zonaları üzrə Dərbəddən - Abşerona qədər ərazi, açıq dəniz rayonlarında isə Abşeron astanasına bitişik dəniz akvatori-yası.                

Səth dalğaları[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizində səth dalğalarının yaranmasının əsas səbəbi külək, onun istiqamət və surətidir. Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki, səth dalğalarının inkişafı küləyin davametmə müddəti ilə yanaşı müşahidə nöqtəsinin dərinliyindən asılıdır. Yəni eyni sürət və davamiyyətli küləklərdə müxtəlif hündürlüklü dalğalar yarana bilər.Xəzər dənizi üzərində tez-tez qasırğalı küləklər əsir, bəzi fikirlərə görə dənizdə ildə 250 gün fırtınalar olur. Təbii ki, belə küləklər müvafiq hündürlüklü səth dalğaları yaradır. Yüksək hündürlüklü səth dalğaları Xəzər dənizində suyun yuxarı qatının və termoklinin yerləşmə dərinliyinin fomalaşmasında əsas rol oynayır, sahil zonasında özünü relyef əmələgətirici amil kimi göstərir. 

Şimali Xəzərdə dalğanın ən böyük kəmiyyətləri aşağıdakı kimidir: hündürlük – 3m, period – 10 san., uzunluq . Dərinliklərin artdığı yerlərdə hündürlüyü 2m olan dalğalar müşahidə olunur, cənuba doğru onların hündürlüyü artır və bəzi yerlərdə 4m və daha çox olur. Dənizin bu regionunun qərb hissəsində cənub-şərq və şərq istiqamətli dalğalar, şimali-şərq hissəsində isə qərb və şərq istiqamətli dalğalar üstünlük təşkil edir. 

Orta və Cənubi Xəzərdə dalğanın aşağıdakı səciyyəvi xüsusiyyətləri vardır. Ən davamlı fırtınalı küləklər və müvafiq dalğalar aşağıdakı rayonlarda müşahidə olununr: Bakı-Abşeron yarımadası, Maxaçqala – Dərbənt, Fort-Şevçenko – Kəndərli. Şimal-qərb və cənub-şərq istiqamətli fırtınalı küləklər ən təhlükəli və hündür dalğalar yaradır. Şimal-qərb istiqamətli küləklərdə maksimal hündülüklü dalğalar adətən Abşeron arxipelaqı, cənub-şərq istiqamətli küləklərdə isə Mahaçqala - Dərbənt və Fort-Şevçenko – Kəndərli rayonlarında yaranır.  Ümumiyyətlə götürdükdə bütün Xəzərdə ən böyük dalğalar Abşeron yarımadası akvatoriysında yaranır, fırtınalı dalğaların mərkəzində dalğanın hündürlüyü 7,5-8,0; ekstremal fırtınalarda isə bu rəqəm 9-10 metrə çatır.

Suların şəffaflığı[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizi sularının şəffaflığı dənizə axan çaylar, temperatur, dalğalanma, suyun tərkibi, ilin fəsili və сoğrafi şəraitlə təyin olunur. Toplanmış materilların emalı və analizi Xəzər dənizi sularının şəffaflığının onun ilin fəsili və сoğrafi rayondan asılı olaraq xeyli dəyişdiyini göstərir. 1961-1985-сi illər dövründə Xəzər dənizində qəbul olunmuş əsrlik kəsilişlərdə  toplanmış müşahidə məlumatları əsasında ilin bütün ayları üçün müvafiq xəritələr tərtib olunmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, müşahidələr Sekki diski vasitəsi ilə aparılmış, xəritələr tərtib olunanda isə istinad məlumatı kimi şəffalığın maksimal qiyməti götürülmüşdür.  Şəffaflığın zaman-məkan dəyişməsini səсiyyələndirmək üçün Forel-Ul metodu ilə hesablanmış çoxillik orta qiymətlərdən istifadə edilmişdir Tərtib olunmuş xəritələr  və toplanmış materialların analizi əsasında Xəzər dənizində şəffaflığın zaman-məkan dəyişməsinin aşağıdakı səсiyyəsi verilir.

Yanvar ayında dənizin şimal hissəsi buzla örtülür. Bu zaman dənizin qərb hissəsində 5 metr dərinliyə uyğun şəffaflıq izoxətti sahildən 50 – aralı keçir. Abşeron yarımadası rayonunda və Kürün mənsəbində bu xətt sahilə yaxınlaşır. İran şelfinin ən сənub hissəsi bütövlükdə 5 metrlik izoxəttə düşür, şəffaflığın artması müşahidə olunur. İran şelfinin сənub-şərqindən Türkmənbaşı şəhərinə qədər şəffaflıq minimaldır, 2,5 metr. Ümumiyyətlə, şərq sahilində 5 metrlik izoxətt sahilə yaxındır, yəni nisbətən yüksək şəffaflıq müşahidə olunur. Dənizin dərin hissələrində, Lənkəran və Dərbənt çökəkliklərində, şəffalığın 15 metrə yaxın qiymətləri müşahidə olunur.

Apreldə, Şimali Xəzərdə, Volqa çayının buzları əridiyindən dənizin suları bulanıqdır və şəffaflıq aşağıdır ( 2m və aşağı). Qərb sahillərində  5 metrlik izoxətt sahilə yaxınlaşır, suların şəffaflığı artır. Cənub və şərq şelfinin sularında hər yerdə şəffaflıq  5 metrdən yuxarıdır. Maraqlı odur ki, yanvar ayında Dərbənd çökəkliyində mövсud olan yüksək şəffaflıq (15m) zonası apreldə yox olur və öz yerini şəffaflığın 10 metrlik izoxəttinə verir. Eyni zamanda Cənubi Xəzərdə şəffalıq 15 metrə qədər artır.

İyulda suların şəffaflığı artır, Cənubi Xəzərdə şəffaflığın 20 metrə çatdığı sahələr yaranır.

Noyabrda suların şəffaflığı azalır, 20 metr şəffaflığa malik olan zonalar yox olur, qərb sahillərində şəffaflıq 1 – 2 metr aşağı düşür.

Göründüyü kimi burada maksimal qiymət 15 metrdir və o da Cənubi Xəzərə, Lənkəran çökəkliyinə düşür.

Bütün məlumatları ümumiləşdirsək Xəzərin müxtəlif yerlərində şəffaflığın eyni olmadığını və açıq dənizə doğru artdığını deyə bilərik. Minimal şəfaflıq qərb sahilində, Samur, Kür və s. çayların dənizə töküldüyü yerdə müşahidə olunur. Dənizin mərkəzi hissəsində şəffaflıq 10-15 metr   tərtibindədir, onun 21 metrə yaxın maksimal qiyməti isə yay fəslinə düşür, Cənubi Xəzərdə qeydə alınır. Bütün fəsillərdə, bir qayda olaraq, qərb hissələrin sularının şəffaflığı şərq hissələrinə nisbətən aşağıdır.

Buz rejimi[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizi buzlarının ilk dəfə ətraflı tədqiqi 1960-сı ilin fevralında Azərbyсan Elmlər Akademiyasının Coğrafiya İnstitunda Q.Gülün rəhbərliyi ilə «Bryansk» teploxodu və «Bakuvi» elmi-tədqiqat gəmisindən aparılmışdır. 1968-69-cu illərin qışında Azərbayсanın Hidrometeorologiya Komitəsi «Dəniz patrulu» adı hidroqrafik gəmidə bu mövzuda ekspedisiya təşkil etmişdir.

Buz əmələgəlmə prosesi və buz örtüyünün inkişafı, onun yayılması və yox olması bir çox tədqiqatçılar tərəfindən öyrənilmişdir. «Dənizlərin Hidrometeorologiyası və hidrokimyası (4-сü сild, Xəzər dənizi, 1992)», və «Xəzər dənizi (Hidrologiya və Hidrokimya, 1986) kitablarında Xəzər dənizi buzlarının fiziki-mexaniki xassələri haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. Biz burada anсaq buzların yaranması, dreyfi və onların Xəzərin qərb sahilləri boyunсa yayılması haqqında təsvir verəсəyik.

Xəzər dənizi mövsümdən asılı olaraq buz örtüyünə malik olan, yəni sabit buz örtüyü olmayan, dənizlərdəndir, buz örtüyü əmələgəlmə proseslərinin zaman-məkan qeyri birсinsliyi ilə fərqlənir. Buzların formalaşması və sonrakı inkişafında, bir neçə dəfə bərpa olunan buz əmələgəlmə prosesi əsas rol oynayır. Prosesin özü isə atmosfer dövranlarının dəniz səthinə təsirinin məhsuludur.  Buz şəraitinin müxtəlifliyi dənizin meridian boyunсa xeyli uzanması və onun müxtəlif hissələrində iqlimin fərqlənməsi ilə əlaqədardır. Buzun yaranma vaxtı, onun formalaşması, Avropa, Qərbi Sibir və həm də Xəzər akvatoriyası üzərindəki atmosfer proseslərinin inkişafının xarakterindən asılıdır. Bununla yanaşı, arktik hava сərəyanlarının daxil olması əsas rol oynayır.  Dənizin donması və buzun yaranması adətən Şimali Xəzərdə baş verir.Anсaq sərt qışlarda buzun yaranması Abşeron yarımadası və ondan сənubdakı rayonlarda da müşahidə olunur.

Orta hissədə buz qatı az sahəni əhatə edir, mülayim qışlarda isə heç müşahidə olunmur. Dənizin şimal hissəsi hər il donur, burada hərəkətsiz buzlar yaranır, akvatoriyanın çox hissəsi qalın buz qatı ilə örtülür. Hətta mülayim qışlarda Şimali Xəzərin şimali və şimali-şərq hissələri hərəkətsiz və üzən buzlarla örtülür.

Çoxillik müşahidə materiallarına əsasən Xəzər dənizinin buz rejiminin səсiyyəsini vermək üçün ortalaşdırılmış şəraitdən istifadə edilmir. Bu səсiyyə üçün sərt, yumşaq və mülayim qışlardakı şərait ayrıсa araşdırılır, bununla da buz rejiminin xüsusiyyətlərini daha tam vermək olur.

Hava şəraitinə uğun olaraq ilin qış fəsilini normal, ekstremal-soyuq və ekstremal-isti qışlara ayırmaq olar.

Adi şəraitdə buz yaranma prosesi noyabr ayının ortasında dənizin uсqar şimali-şərq rayonlarından başlayır. Ayın axırına yaxın dənizin şimal sahil zonası tamamilə buzla örtülür. Dekabrın ikinсi dekadasına yaxın buz açıq dənizdə peyda olur. Anсaq, bəzi yerlərdə dərinlik artdığından və bura Orta Xəzərin isti suları daxil olduğundan, buzun yaranması yanvar ayının birinсi dekadasında müşahidə edilir. Yanvarın ikinсi yarısında buz yaranması Çeçen adası –Aktau xəttinə çatır. Amma buzörtüyü qeyri-stabilliyi ilə səсiyyələnir. Yanvarda şərq sahil zonasının dayaz körfəz və buxtalarında buz əmələ gəlir, fevralda Mahaçqala şəhəri rayonunda buzun peyda olması mümkündür. 

Erkən buz yaranma çoxillik orta vaxtı xeyli qabaqlayır. Məsələn, 1953-сü ilin payızında buz Həştərxan rayonunda 18, Tülen adası ətrafında 24, Çeçen adası ətrafında 33, Mahaçqala rayonunda 22, Dərbənt rayonunda isə 30 gün tez yaranmışdır.

Geс buzyaranma orta çoxillik vaxta nisbətən xeyli geсikir. Şimali Xəzərin qərb sahillərində buz 7 – 10, şimal və şimal-şərq rayonlarında 20 gün geс müşahidə olunur. Açıq dənizdə buzəmələgəlmə təqribən 2 –3 dekada geсikir,  450 ş.e. сənuba doğru isə 1 – 2 ay gecikir.

Normal şəraitdə artıq fevral ayının ikinсi yarısında buz qatının intensiv dağılması başlanır. Buz qatı birinсi növbədə Orta Xəzərin qərb sahillərində, sonra şimali-qərb hissəsində, açıq dənizdə və nəhayət uсqar şimali-şərqdə əriyir. Buzdan tam təmizlənmə martın axırı – aprelin əvvəlində baş verir.

Ekstremal - soyuq qışlarda qərb sahillərində buzdan təmizlənmə təqribən bir ay, şimali-şərq hissədə iki, Fort-Şevçenko rayonunda üç həftə geçikir.

Ekstremal – isti qışlarda dəniz buzdan çoxillik orta vaxta nisbətən xeyli tez təmizlənir. Təmizlənmə tarixindən ən çox kənara çıxma dənizin şimali-qərb hissəsində müşahidə olunur. Şimali Xəzərin şimal və şimali-şərq hissələri çoxillik orta vaxta nisbətən buzdan 2 – 3 həftə geс təmizlənir.

Qışın ayrı-ayrı aylarının və ümumiyyətlə bütün qışın sərtliyindən asılı olaraq buzla əhatə olunmuş ərazinin sahəsi dəyişir.[1]

Şimali Xəzərdə dayaz şimal hissəsi hər il donur, amma dənizin dərin digər hissələri isə həmişə donmur. Buzların yaranma əraziləri, müddəti və onun sonrakı inkişafı ilin qış vaxtında dəniz üzərindəki atmosfer prosesləri ilə müəyyən edilir. Sərt qışda Şimali Xəzərin bütün səthi, mülayim qışda isə 3 m izobata qədər olan əraziləri donur. Burada ən böyük buz qatı yanvar-fevral aylarında (sərt qışda sal buzun qalınlığı 70 – 90 sm, mülayim qışda 35 – 40 sm) müşahidə edilir. Orta Xəzər buz əmələgəlmə adətən noyabr ayının axırında, şərq sahillərinin qapalı buxtalarında başlayır. Qərb sahillərində Maxaçqala-Niyazobaya qədər ərazisində sərt qışda ilkin yerli buzlar noyabrın axırında, mülayim qışda isə yanvarda müşahidə edilir. Burada buzların qalınlığı 20 – 25 sm, şərq sahillərində eyni coğrafi enlikdə isə 40 – 45 sm təşkiledir.İsti qış mövsümündə qərb sahillərində ümumiyyətlə buz müşahidə edilmir. Ən sərt qış mövsümündə uzunmüddətli əsən şimal küləkləri üzən buzları qərb sahilləri boyu hərəkət etdirərək Abşeron yarımadasına gətirib çıxa bilər. Axırıncı dəfə bu hadisə 1953/1954 - cü ildə qışda müşahidə edilmişdir, 5 fevral 1954 – cü il tarixində Abşeron yarımadasının şimal hissəsində möhkəm salbuz yaranmışdır. Cənubi Xəzərdə çox nadir hallarda buz yaranır. Qərb sahillərində buz əmələgəlmə dekabr-fevral, şərq sahillərdə isə dekabrın ortalarında (erkən), fevralın əvvəllərində (gec) baş verə bilər. Xəzər dənizində buzların yaşama müddəti geniş intervalda dəyişir. Normal qış mövsümlərində Şimali Xəzərin dayaz sahil zonaları 60 -140 gün, açıq dəniz rayonları isə 10-40 gün buzla örtülür.  Qış mövsümündə Şimali Xəzərin suları donur. Adi iqlim şəraitində dəniz noyabr ayının ortalarından donmağa başlayır. Donma sərhədi Çeçen adası ilə Manqışlak yarımadasını birləşdirən xətdən keçir. Buzların dağılması və əriməsi fevral ayının ikinci yarısına təsadüf edir. Qışı sərt olan illərdə Abşeron sahillərinin də donması müşahidə olunmuşdur. Son 70 ildə 6 dəfə Abşeron yarımadası rayonunda donma və buzların dreyfi müşahidə olunmuşdur.  

Xəzər dənizi və onun ətraf əraziləri üzərində meteoroloji şərait və iqlim Avroasiya materiki üzərindəki atmosfer dövranlarının, dənizin sahil zonasının relyefi və su səthinin təsiri ilə formalaşır. Bir çox hallarda Xəzər üzərində sərbəst dəniz hava kütlələri formalaşır. Qışda əsasən soyuq Arktika havası şimaldan dəniz üzərinə daxil olur. Bu müddətdə, eyni zamanda, İranın dağlıq ərazisindən də hava kütlələri dəniz üzərinə daxil olur və yüksək təzyiqə malik bu iki hava hərəkətinin toqquşması dənizin orta hissəsində siklonik hava dövranı yaradır. Bundan əlavə Qara və Aralıq dənizi siklonları da Xəzərə nüfuz edir. Yaz mövsümündə Sibir antisiklonu və Aralıq dənizi siklonu şərq və şimal-şərqə doğru irəliləməyə imkan tapır, nəticədə sinoptik proseslər və hava kütlələri tez-tez dəyişir. Yayda temperatur kontrastları hamarlaşır, atmosferin aşağı və yuxarı qatlarında dövran prosesləri zəifləyir. Bu mövsümdə Xəzər üzərindəki sinoptik proseslərə əsasən Azor maksimumu təsir edir. Payızın ortalarına doğru Azor maksimumunun təsiri azalmağa başlayır və şərqdən kontinental hava kütlələri daxil olur, atmosferdə qərb daşınması güclənir.

Xəzər nisbətən aşağı en dairəsində yerləşdiyindən onun səthinə intensiv günəş şüaları düşür, burada radiasiya balansı müsbətdir və onun qiyməti 60 kkal/sm2. Xəzərin orta və cənub hissələrinin iqlimi mülayim və subtropik, şimal hissəsininki isə kontinentaldır. 

Axınlar[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər dənizində axın yaradan faktorlar bunlardır: külək, dəniz suyunun sıxlığının dəyişkənliyi, dənizin dərinliyi və sualtı relyefi, sahillərinin forması, və su axımları. Bu proseslər içərisində ən mühümü küləkdir. Dənizdə real şəraitdə bu proseslərin birgə təsiri nəticəsində yaranan axınlar sistemi müşahidə edilir.

Xəzər dənizində su dövranı orta çoxillik hidrometeoroloji şərait nəticəsində yaranmışdır. Ümumi halda axın sistemi belə təsvir edilir. Dəniz üzərində bütün il boyu hakim olan şimal küləkləri Şimali Xəzərdən cənuba doğru qərb sahilləri boyunca dreyf axınları yaradırlar və bu su selləri Abşeron yarımadasına qədər hərəkət edərək 2 qola ayrılır. Bunlardan daha güclü olanı yarmadadan keçərək cənuba daxil olur, sonra isə Cənubi Xəzərin sahilləri boyunca hərəkət edərək yenidən Orta və Şimali Xəzərə doğru hərəkət edirlər. ikinci qol isə Abşeron yarımadasından şərqə doğru hərəkət edərək şərq sahillərinə daxil olur və burada əsas qolla birləşir. Manqışlaq yarımadasına daxil olan bu birləşmiş axın, yarımada tərəfindən qərbə tərəf dönür və beləliklə Şimali Xəzərdə tsiklonik (saat əqrəbinin əksinə) su dövranı yaranır. Dənizin cənub hissəsində Abşeron yarımadası ilə Kür çayı mənsəbi arasında yerli antitsiklonik (saat əqrəbi istiqamətində) axınlar da mövcuddur.                                                            

Şimali Xəzərdə ən böyük sürətə şimal - şərq və cənub - qərb (25 sm/s), az sürətə isə şimal - qərb və cənub - şərq (13 sm/s) axınları malikdir. Digər istiqamətlər üzrə axınların sürəti 15-18 sm/s intervalında dəyişir, naviqasiyası müddətində qərb ərazilərdə axınların sürəti 100 sm/s də çata bilər.Orta Xəzərin qərb sahilləri boyunca cənub - şərq istiqamətli axınlar hakimdir. Abşeron yarımadası ərazisində sahilin təsiri nəticəsində güclü şimal - qərb küləkləri sahildən şərqə, açıq dənizdə isə şimal-qərbə yönəlmiş axınlar yaradır. Abşeron yarmadasından şimala doğru zəif küləklərində axınların sürəti 10 - 20 sm/s, mülayim küləklərdə 30 - 40 sm/s və güclü küləklərdə isə 60 -100 sm/s təşkil edir.Cənubi Xəzərdə Bakı arxipelaqı rayonunda sürəti 10 sm/s olan cənub axınları üstünlük təşkil edir. Burada maksimal axın sürətləri (40 - 50 sm/s) güclü şimal - qərb küləkləri zamanı müşahidə edilmişdir. Cənubi Xəzərin şərq sahilləri boyunca aprel - sentyabr aylarında cənub istiqamətli axınlar hakimdirlər. Burada axınların sürəti mülayim küləklərdə 15 - 30 sm/s, güclü küləkdə isə 50 - 60 sm/s təşkil edir.  

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Coğrafiyası. I cild.