Xilafətin ləğv edilməsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Xilafətin ləğv edilməsi (3 mart 1924) — Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 3 mart 1924 günü çıxardığı qanunla xəlifəlik vəzifəsinin qaldırılmasıdır.

Dövlətin dünyəviləşdirilməsi yolunda edilmiş siyasi bir inqilabdır. Bu qərar ilə XVI əsrdən etibarən Osmanlı padşahlarının daşıdığı; son Osmanlı padşahı Vahidəddinin ölkəni tərk etməsindən sonra TBMM tərəfindən II Əbdülməcidə verilmiş olan xəlifəlik ünvanı ortadan qalxmışdı. Qanunun əsaslandırılması, birinci maddədə "xəlifəliyin hökumət, Respublika, yəni TBMM-nin mənası və anlayışı içində onsuz da gizli olduğu" ifadəsi ilə açıqlanmışdır.

Tarixçəsi[redaktə | əsas redaktə]

Xəlifə sözü İslam dövlətlərində Məhəmməddən sonrakı dövlət başçılığı qurumunu ifadə edir[1]. Xəlifələrin seçimlə təyin olunduğu Dörd xəlifə dövründən sonra səltənətə çevrilən xəlifəlik qurumu; 945-ci ildə Büveyhilərin abbasi xanədanının paytaxtı Bağdadı işğalından sonra fərqli siyasi avtoritarların himayəsindənki bir rühani liderlik halına çevrilmiş və XIII-XVI əsrlərdə Məmlük himayəsində Misirdə yaşamışdır[1]. XVI əsrin əvvəlində Misir fəth edib Abbasi xəlifəsini himayəsinə alan Osmanlı hökümdarı Yavuz Sultan Səlim, onun ölümündən sonra xəlifə ünvanını özü almış və Sultan Səlimdən sonra gələn Osmanlı hökümdarları bu ünvanı daşımaya davam etmişlərdir.

Osmanlı Dövləti I Dünya müharibəsi sonunda yıxıldı. Ankarada qurulan bir məclis hökuməti ölkəni idarə etməkdəydi. 1 noyabr 1922-ci ildə səlnətənətin xilafəttən ayrılmasına dair qanunun qəbul edilməsi ilə, son padşah Vahidəddin, xəlifə sifətiylə qalmışdır[2]. Vəhidəddinin 17 noyabr 1922-ci ildə bir ingilis hərb gəmisiylə İstanbuldan gizlicə ayrılması ilə, 18 noyabrda Məclisdə gizli bir iclas düzənlənmişdi. Bu iclasda Vahidəddinin Xəlifə ünvanıyla ingilislərə üz tutması, onun bütün islam aləmində xəyanəti kimi qiymətləndirilmiş və islam imaməti üçün TBMM tərəfindən yeni bir şəxsin seçilib islam aləminə bildirilməsinə qərar verilmişdir. Məclis 19 noyabr 1922-ci il tarixli iclasında seçimdə iştirak edən 162 millətvəkilindən, 142-sinin səsi ilə[3] Osmanlı xanədanı üzvü olan II Əbdülməcidi xəlifə olaraq seçdi[4].

Yeni xəlifənin özünə verilən vəzifələrin xaricinə çıxması, xalqın və bir neçə siyasətçinin xəlifəyə bağlılığının davam etməsi və nəhayət mətbuatda başlayan sərt müzakirələr, hadisələrin gedişatı xilafətin qaldırılmsına gətirib çıxarmışdır[1].

Xəlifətin qaldırılmasına gedən müddət[redaktə | əsas redaktə]

Son xəlifə Əbdülməcid Əfəndi

Vəhidəddinin qaçışı və yeni xəlifənin seçimi 19 noyabr mətbuat yoluyla xalqa çatdırılmışdı[5]. Səltənətin qaldırılmasından sonra bu səltənətin başqa bir adla eyni sülalədə davam etməsinin qarşısını almaq üçün xəlifəliyin səlahiyyətsiz bir ünvan olaraq buraxılmasına hökumət böyük bir diqqət göstərdi[5]. Sadə bir beyyət mərasimi hazırlanmasını istəyən Ankara Hökumətinin bütün səylərinə baxmayaraq Əbdülməcid Əfəndi göstərişli bir mərasimlə xəlifəliyi üstləndi[1][3].

Məclisdəki ənənəvi xəlifə tərəfdarları, xilafətə siyasi bir avtoritet qazandırmaq istəyirdilər. Müxaliflər bu yoldakı düşüncə və istəklərini 15 yanvar 1923-cü ildə dağıtdıqları bir risalə ilə ortaya qoydular[6]. Afyon milletvekili İsmail Şükrünün imzasını daşıyan "Xəlifət-i İslam və Böyük Millet Meclisi" başlıqlı risalədə, səltənətin qaldırılmasının uyğun olduğunu, ancaq xilafətin əsla qaldırılmayacağı, xilafətin sadəcə ruhani məsuliyyətlərinin deyil, dünyəvi vəzifələrinin de olduğu və içində yaşanan fövqəladə şərtlərin normala dönməsiylə xəlifənin bunları yerinə gətirəcəyini bildirir və islam aləminə səbirlə gözləməsi tövsiyə olunurdu[1]. Bu zaman ölkə turu ilə əlaqədar Ankara xaricində olan Mustafa Kamala çox maraq görən bu risalənin xəbəri İzmitte olanda çatmış, söylədiyi nitqlərdə xəlifətə yönəlik münasibətini aydın bir şəkildə göstərməsinə imkan yaratmışdı[7]. 17 yanvar 1923-cü ildə etdiyi məşhur mətbuat konfransında bir sual üzərinə xəlifələrin, əleyhinə bir hərəkətləri olduğu təqdirdə millətin onları başından edə biləcəyini söylədi[1].

Yeni türk dövlətinin qurucu məclisi olan birinci məclis 15 aprel 1923-cü ildə son iclasını etmiş; yeni məclis 11 avqust 1923-cü ildəki ilk iclasında Lozan Sülh Müqaviləsini təsdiq etmişdir. İkinci məclisin 25-ci iclasında xilafətə ayrılan büdcə haqqında şikayətlər gündəmə gəldi. Mövzu, bu məslənin ümumi büdcə içində deyil tək başına araşdırılmaq üzərə 1924-cü il büdcəsinə saxlanılması ilə bağlandı. Yeni məclis 29 oktyabr 1923-cü ildə Cümhuriyyəti elan etdi. Mustafa Kamal Paşanın başçılığa getirilməsi ilə bəzi vəkillərin Xəlifəni dövlətin başına gətirərək həll etmək istədikləri dövlət başçısı məsələsi həll olunmuş oldu.

Yanvar 1924-cü ildə Xəlifə Əbdülməcid Əfəndinin xilafət haqqının artırılmasına və İstanbula gələn rəsmi heyətlərin özünüdə ziyarət etmələri yolundakı istəkləri xəlifəliyin qaldırılması müddətini sürətləndirdi. Dövlət başçısı Mustafa Kamal, xəlifənin xarici dövlət təmsilçiləriylə görüşmə istəyini Türkiyə Cümhuriyyətinin gələcəyinə açıq bir təcavüz olaraq qiymətləndirdi və xəlifəni səltənət xəyalı içində olmaması üçün xəbərdarlıq etdi. 25 fevral 1924-cü ildə büdcə görüşmələri sırasında məclisdə xəlifənin və xanədanın haqqı mövzusu müzakirə olundu.

Qanunun çıxması[redaktə | əsas redaktə]

Seyyid bəy
Qanunun qəbulu üçün müxalifəti razı edən Seyyid bəy
Zəki bəy
Qanuna tək rədd səsini verən Zəki bəy

3 mart 1924 günü Urfa vəkili Şeyx Saffət Əfəndi və əlli üç dostunun hazırladığı, xəlifətin qaldırılmasına dair on iki maddədən ibarət bir qanun təklifi məclisə gətirildi. Təklif oxunduqdan sonra xəlifənin həll olunduğunu və xilafətin qaldırıldığını bildirən birinci maddə; ardından xanədan üzvlərinin ölkə xaricinə çıxarılmasına dair 2.maddə eyni ilə qəbul edildi.İclasa qatılan 158 üzvün 157-sinin səsiylə qəbul edilmiş; tək rədd səsini Gümüşhanə millət vəkili Zəki bəy vermişdir[3].

Eyni iclasda Tövhid-i Tədrisat Qanunu və Diyanət İşləri Rəisliyinin qurulmasına qərar verilmişdir[3].

Xanədan üzvlərinə ölkə xaricinə çıxmaları üçün on günlük bir zaman tanınmışkən Əbdülməcid Əfəndi eyni gecə on bir üzvlük ailəsiylə bərabər Çatalca stansiyasından qatara mindirdi; sərhədə qədər özünə İstanbul meri və polis rəisi müşayət etdilər.

Xəlifəliyin qaldırılmasından sonrakı gedişat[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyədən ayrıldıqdan sonra İsveçrəyə gedən Əbdülməcid Əfəndi, 11 mart 1924 günü xəbər agentləri vasitəsylə bir bildiri yayınlandı və Türkiyə hökumətinin qərarını rədd etdiyini bəyan edərək Müsəlmanları bir Konqress toplamağa çağırdı[8]. Bir neçə gün sonra İsveçrə hökuməti tərəfindən özünə, siyasi təbliğat etməmək şərtiylə iclas icazəsi verildiyi xatırladıldı. Oktyabr 1924-cü ildə Fransaya keçən Əbdülməcid Əfəndi xilafət mövzusunda İslam aləmindən gözlədiyi diqqəti görmədiyi üçün özünü daha çox ibadətə, rəsm və musiqiyə vermişdir[8].

Türkiyədə xəlifəliyin qaldırılmasından sonra 7 mart 1924-cü ildə, Məkkə əmiri Hüseyn bin Əli, Məkkə və Mədinənin əlində olmasına dayanaraq ozünü Xəlifə elan etdi[9]. Hüseynin xəlifəliyinə ən böyük reaksiya Nəcddəki səudilərdən gəlmişdir. Səudi orduları 1925-ci ildə Məkkəyi ələ keçirdi; İbni Səud 1926-cı ilinin yanvar ayında Hicaz kralı tac geyindi. Səudilər 1926-cı ilin başlarında Qahirədə bir İslam konqresi toplayıb xilafət mövzusunu ələ almaq istədilərsə də mövzu ciddi olaraq ələ alınmadan konqres 1926-ci ilin mayında sona çatdı[9].

Türkiyə Cümhuriyyətinin xilafəti bütünüylə qaldırıb Əbdülməcid Əfəndi və ailəsini xaricə çıxarması Hindistanda xilafət avtoritetini qorumaq məqsədiylə qurulmuş Hindistan Xilafət Hərəkati içində anlaşılmazlıq yaranmasına səbəb oldu[10]. Kimiləri qərarın müzakirə olunmasını, kimisi xəlifəliyin Mustafa Kamal Paşaya təklif edilməsini, kimisi isə türklərin rəftarında İslama zidd bir tərəf olmadiği üçün Hind müsəlmanlarının da türkləri nümunə almasını istəyirdi. Hindistan Xilafət Hərəkatı bu müzakirələrlə bütünlüyünü itirdi; xilafət hərəkatına maraq azaldı. İslam dünyasındakı bəzi uyğun görülən kişilərə təklif edərək bu qurumu yenidən canlandırma səyləri oldusa da Hindistanda bu səylər həyata keçmədi.

Qanun Maddəsi[redaktə | əsas redaktə]

Qanun adı: Xilafətin ortadan qaldırılmasına və Xanedan-ı Osmaninin Türkiyə Cümhuriyyəti Memalik-i xaricinə çıxarılmasına dair Qanun Maddəsi

Qanun Nömrəsi: 431

Qanun Tarixi: 3 mart 1924

Nəşr Edildiyi Rəsmi Qəzet Tarixi: 6 mart 1924

Nəşr Edildiyi Rəsmi Qəzet Sayısı: 63

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Avcı, Casim. "Hilafet". Türk Diyanet Vəqfi İslam Ensiklopediyası, Cild 17, il 1998. Giriş tarixi: 23 Ocak 2017.
  2. Boyacıoğlu, Ramazan. "Atatürk'ün Hilafet İle İlgili Görüşleri". Atatürk Araşdırma Mərkəzi Dərnəyi, Mart 1997, Cild XIII, sayı 37. 14 May 2016 tarixinde qaynağından arxivləndi. Giriş tarixi: 23 yanvar2017.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Hür, Ayşe. "Mustafa Kemal'in 'altın vuruşu': Halifeliğin ilgası". Radikal qəzeti, 6 iyul 2014. 11 yanvar 2017 tarixinde qaynağından arxivlendi. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.
  4. Atatürk, M. Kemal. "Abdülmecit Efendi’nin Büyük Millet Meclisi’nce Halife seçilmesi". Nutuk (Bugünkü Dille) kitabından. 3 Avqust 2014 tarixinde qaynağından arxivlendi. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.
  5. 5,0 5,1 Boyacıoğlu, Ramazan. "Hilafetten Diyanet İşleri Başkanlığı'na geçiş". Ankara Üniversiteti Sosial Elmlər İnstitutu Doktorantlıq tezi, 1992. Giriş tarixi: 23 yanvar 2017.
  6. Türker, Hasan. "Basında "Hanedan-ı Hilafet" Tartışmaları ve Hilafetin Kaldırılması". Çağdaş Türkiyə Araşdırmaları Dərgisi, Cild III, Sayı 8, il, 1998.Giriş tarixii: 23 yanvar 2017.
  7. Ünver, Fatma. "Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Cerideleri'nde (1920-1924) saltanat ve hilafet aleyhinde düşünce ve görüşler". Ahi Evran Üniversiteti Sosial Elmlər İnstitutu Məzun Tezi, 2012. Erişim tarihi: 23 Ocak 2017.
  8. 8,0 8,1 Küçük, Cevdet. "Abdülmecid Efendi". Türk Diyanət Vəqfı İslam Ensiklopediyası, Cilt 1, yıl 1998. 2 aprel 2015 tarixinde qaynağından arxivləndi. Giriş tarixi: 28 yanvar 2017.
  9. 9,0 9,1 Armaoğlu, Fahir. "Hilafet’in Dış Cephesi". Atatürk Araşdırma Mərkəzi Dərgisi, Cild XIV, Sayı 41, İyul 1998. Giriş tarixi: 25 yanvar 2017.
  10. Qureshı, M. Naeem. "Hindistan Hilafet Hareketi". Türk Diyanət Fondu İslam Ensiklopediyası, Cild 18, il 1998. Giriş tarixi: 25 yanvar 2017.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]