Məzmuna keç

Xroniki vəziyyət

Vikipediya, azad ensiklopediya

Xroniki vəziyyət— Xroniki vəziyyət (həmçinin xroniki xəstəlik və ya uzunmüddətli xəstəlik kimi tanınır) uzun müddət davam edən və ya təsirləri davamlı olan sağlamlıq vəziyyəti və ya xəstəlikdir[1][2]. “Xroniki” termini adətən xəstəliyin gedişi üç aydan artıq davam etdikdə istifadə olunur. Bu cür xəstəliklər çox vaxt ömürboyu davam edir və tam sağalma əvəzinə idarə olunması tələb olunur. Geniş yayılmış xroniki xəstəliklərə şəkərli diabet, funksional mədə-bağırsaq pozuntuları, ekzema, artrit, astma, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi, autoimmun xəstəliklər, genetik pozuntular və qazanılmış immunçatışmazlıq sindromu (QİÇS) kimi bəzi virus xəstəlikləri daxildir.

Xroniki xəstəliklər bəzən terminal (ölümlə nəticələnən) xəstəliklərlə müqayisə olunur. Terminal xəstəliklər insanın həyatını qaçılmaz şəkildə sona çatdırır, lakin tibbin inkişafı ilə bəzi xəstəliklər terminal statusdan xroniki statusa keçə bilər. Məsələn, əvvəllər 1-ci tip diabet və HİV ölümcül hesab olunurdu, lakin bu gün müasir dərmanlar və müalicə üsulları sayəsində insanlar bu xəstəliklərlə uzun müddət yaşayaraq onları idarə edə bilirlər[3].

Tibbdə xroniki vəziyyətlər kəskin (akut) vəziyyətlərdən fərqləndirilir. Kəskin xəstəliklər adətən qısa müddət davam edir—bir neçə gün və ya həftə—və çox vaxt sürətlə başlayır.[4] Xroniki xəstəliklər isə ya uzun müddət davam edir, ya da ömürlük olur, hətta müalicə tətbiq edilsə belə tam yox olmaya bilər. Bu xəstəliklərdə tez-tez remissiya (simptomların zəiflədiyi və ya yox olduğu dövr) və residiv (simptomların yenidən ortaya çıxdığı dövr) mərhələləri müşahidə olunur.[5] Bu anlayışlar xüsusilə maddə asılılığı kimi bəzi psixoloji pozuntular üçün də istifadə olunur və bu cür pozuntular bəzən xroniki vəziyyət kimi qəbul edilir.[6]

Xroniki xəstəliklərin əksəriyyəti yoluxucu olmayan xəstəliklərdir (non-communicable diseases), yəni infeksiyadan qaynaqlanmır və bir insandan digərinə keçmir.[7] Bununla belə, bəzi xroniki xəstəliklər yoluxucu infeksiyaların nəticəsində inkişaf edir; məsələn, HİV/QİÇS. Statistikaya görə, dünyada baş verən ölümlərin təxminən 63%-i xroniki xəstəliklərin payına düşür.[8] Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı hər il təxminən 38 milyon insanın qeyri-yoluxucu xəstəliklər səbəbilə həyatını itirdiyini bildirir. ABŞ-da isə böyüklərin təxminən 40%-ində ən azı iki xroniki xəstəlik mövcuddur. Bir şəxsdə eyni anda bir neçə xroniki xəstəliyin olması multimorbidlik adlanır və bu vəziyyət müalicəni daha da mürəkkəbləşdirir.[9]

Növlər və nümunələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

“Xroniki vəziyyət” anlayışı yalnız xəstəlikləri deyil, həm də sindromları, fiziki qüsurları və əlillikləri əhatə edə bilər.[10] Epidemioloqlar bu vəziyyətlərə xüsusi diqqət yetirirlər, çünki onlar xəstəliklərin yayılmasına, əlilliyə və fiziki və ya zehni qabiliyyətlərin azalmasına səbəb olur. Məsələn, yüksək qan təzyiqi (hipertoniya) həm xroniki xəstəlikdir, həm də infarkt və insult riskini artıran əsas amillərdən biridir.[11]

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı xroniki qeyri-yoluxucu xəstəliklərin əsas dörd qrupunu belə təsnif edir:

  • Xərçənglər
  • Ürək-damar xəstəlikləri (məsələn, ürək çatışmazlığı və serebrovaskulyar xəstəliklər)
  • Xroniki tənəffüs xəstəlikləri (astma və xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi)
  • Şəkərli diabet

Bundan əlavə, çox sayda digər xroniki vəziyyət mövcuddur: atrial fibrilasiya, atopik dermatit, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik pozuntusu (DEHB), autizm spektr pozuntusu, lupus, Kron xəstəliyi, , psoriaz, Haşimato tiroiditi kimi autoimmun xəstəliklər, korluq, serebral iflic, xroniki hepatit, xroniki böyrək xəstəliyi, osteoartrit və revmatoid artrit, xroniki ağrı sindromları, Daun sindromu, cırtdanboyluluq, karlıq, Ehlers–Danlos sindromu, endometrioz, epilepsiya, fetal alkoqol spektr pozuntusu, fibromialgiya, HİV/QİÇS, miqren, dağınıq skleroz, xroniki yorğunluq sindromu, narkolepsiya, piylənmə, osteoporoz, Parkinson xəstəliyi, polikistik yumurtalıq sindromu, postural ortostatik taxikardiya sindromu, oraqvari hüceyrəli anemiya, maddə asılılığı pozuntuları, yuxu apnesi, qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri, vərəm və Williams sindromu və s.[12]

Risk faktorları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xroniki xəstəliklərin yaranma səbəbləri müxtəlifdir, lakin çox vaxt onlar həyat tərzi və metabolik faktorlarla əlaqəlidir. Qeyri-sağlam qidalanma, fiziki passivlik, siqaret çəkmə və piylənmə əsas risk faktorları hesab olunur.[13] Bu səbəbdən sağlam həyat tərzinə keçid—məsələn, siqareti tərgitmək, balanslı qidalanmaq və müntəzəm fiziki fəaliyyətlə məşğul olmaq—xroniki xəstəliklərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır.[14]

Sosial determinantlar da böyük əhəmiyyət daşıyır.[15] İnsanların sosial-iqtisadi vəziyyəti, təhsil səviyyəsi və yaşadıqları mühit onların sağlamlığına birbaşa təsir edir. Tibbi xidmətlərə çıxışın məhdud olması və ya gecikməsi xəstəliklərin ağırlaşmasına səbəb ola bilər. Xüsusilə az təminatlı və azlıq qruplarında profilaktik xidmətlərdən istifadə səviyyəsi daha aşağı olur.[16]

Qarşısının alınması və ictimai səhiyyə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Elmi sübutlar göstərir ki, profilaktik tədbirlər xroniki xəstəliklərin təsirini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.[17] Erkən diaqnoz xəstəliyin daha yüngül keçməsinə və ağırlaşmaların qarşısının alınmasına kömək edir. Profilaktik xidmətlərə skrininqlər (yoxlamalar), məsləhətlər və peyvəndlər daxildir.[18] Lakin bu xidmətlərin istifadəsi çox vaxt kifayət qədər olmur, çünki onların faydası uzun müddətdə özünü göstərir.[19]

İctimai səhiyyə proqramları əhalinin maarifləndirilməsində və sağlam həyat tərzinin təşviqində mühüm rol oynayır. Araşdırmalar göstərir ki, bu proqramlar ürək-damar xəstəlikləri, diabet və xərçəngdən ölüm hallarını azalda bilər, baxmayaraq ki, nəticələr proqramın növündən asılı olaraq dəyişə bilər.[20]

Psixoloji və sosial təsirlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xroniki xəstəliklər insanların psixoloji vəziyyətinə də ciddi təsir göstərir. Bu xəstəliklərdən əziyyət çəkən insanlar daha çox depressiya, həyat narazılığı və aşağı özünə hörmət hissi yaşayırlar.[21] Uşaqlarda isə psixi pozuntuların yaranma ehtimalı sağlam yaşıdlarına nisbətən daha yüksəkdir. Ailə üzvlərinin stressi və sosial dəstəyin azlığı da vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.[22]

Son illərdə tibbdə biopsixososial yanaşma daha çox tətbiq olunur. Bu yanaşma xəstənin yalnız fiziki vəziyyətini deyil, həm də psixoloji və sosial faktorları nəzərə alır. Buna baxmayaraq, bəzi mütəxəssislər hesab edir ki, xroniki xəstəliklərin müalicəsində hələ də psixoloji dəstəyə kifayət qədər diqqət yetirilmir.[23]

İqtisadi təsir

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xroniki xəstəliklər səhiyyə sisteminə böyük maliyyə yükü gətirir.[24] ABŞ-da səhiyyə xərclərinin təxminən 90%-i bu xəstəliklərin müalicəsinə sərf olunur. Bundan əlavə, bu xəstəliklər iş qabiliyyətinin azalmasına, iş günlərinin itirilməsinə və məhsuldarlığın aşağı düşməsinə səbəb olur. Məsələn, piylənmə həm müstəqil sağlamlıq problemi, həm də bir çox digər xroniki xəstəliklərin yaranmasına səbəb olan risk faktorudur və bu da əlavə iqtisadi xərclər yaradır.

Epidemiologiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xroniki xəstəliklərin yayılması zamanla dəyişə bilər və yeni müalicə üsullarının tətbiqi bu dəyişikliklərə təsir göstərir. Məsələn, antiretrovirus terapiyanın inkişafı nəticəsində HİV artıq uzunmüddətli idarə olunan xəstəlik kimi qəbul edilir. Eyni zamanda, piylənmə və həyat tərzi faktorları diabet, ürək və böyrək xəstəlikləri kimi bir çox xroniki xəstəliklərin əsas risk faktorlarıdır.[25]

Ümumi nəticə

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xroniki xəstəliklər qlobal miqyasda ən ciddi səhiyyə problemlərindən biridir. Onlar yalnız insanların sağlamlığına deyil, həm də iqtisadiyyata və sosial rifaha təsir göstərir.[26] Bu xəstəliklərin qarşısının alınması, erkən diaqnozu və düzgün idarə olunması həm fərdi, həm də ictimai səviyyədə böyük əhəmiyyət kəsb edir.[27]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Bernell S, Howard SW. "Use Your Words Carefully: What Is a Chronic Disease?". Frontiers in Public Health. 4. 2 avqust 2016: 159. Bibcode:2016FrPH....4..159B. doi:10.3389/fpubh.2016.00159. PMC 4969287. PMID 27532034.
  2. ↑ Fleishman, JL. Casebook for The Foundation a Great American Secret. PublicAffairs. 2009. 22. ISBN 978-0-7867-3425-2.
  3. ↑ Jaeger J, Borod JC, Peselow E. "Facial expression of positive and negative emotions in patients with unipolar depression". Journal of Affective Disorders. 11 (1). sentyabr 1996: 43–50. doi:10.1097/00006416-199609000-00014. PMC 2944927. PMID 2944927.
  4. ↑ Dennis M, Scott CK. "Managing addiction as a chronic condition". Addiction Science & Clinical Practice. 4 (1). dekabr 2007: 45–55. doi:10.1151/ascp074145 (inactive 18 iyul 2025). PMC 2797101. PMID 18292710.
  5. ↑ "WHO | Noncommunicable diseases country profiles 2011". World Health Organization. 28 mart 2013 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 sentyabr 2020.
  6. ↑ Danaei G, Ding EL, Mozaffarian D, Taylor B, Rehm J, Murray CJ, Ezzati M. "The preventable causes of death in the United States: comparative risk assessment of dietary, lifestyle, and metabolic risk factors". PLOS Medicine. 6 (4). aprel 2009. doi:10.1371/journal.pmed.1000058. PMC 2667673. PMID 19399161.
  7. ↑ Braveman PA, Cubbin C, Egerter S, Williams DR, Pamuk E. "Socioeconomic disparities in health in the United States: what the patterns tell us". American Journal of Public Health. 100 (Suppl 1). aprel 2010: S186–96. doi:10.2105/AJPH.2009.166082. PMC 2837459. PMID 20147693.
  8. ↑ Strine TW, Chapman DP, Balluz LS, Moriarty DG, Mokdad AH. "The associations between life satisfaction and health-related quality of life, chronic illness, and health behaviors among U.S. community-dwelling adults". Journal of Community Health. 33 (1). fevral 2008: 40–50. doi:10.1007/s10900-007-9066-4. PMID 18080207.
  9. ↑ Daniels D, Moos RH, Billings AG, Miller JJ. "Psychosocial risk and resistance factors among children with chronic illness, healthy siblings, and healthy controls". Journal of Abnormal Child Psychology. 15 (2). iyun 1987: 295–308. doi:10.1007/BF00916356. PMID 3497186.
  10. ↑ Paudel S, Owen AJ, Owusu-Addo E, Smith BJ. "Physical activity participation and the risk of chronic diseases among South Asian adults: a systematic review and meta-analysis". Scientific Reports. Globalization and Health. 9 (1). 2019. Bibcode:2019NatSR...9.9771P. doi:10.1038/s41598-019-46154-3. PMC 6611898. PMID 31278314.
  11. ↑ Paudel S, Owen AJ, Owusu-Addo E, Smith BJ. "A comparative systematic review of risk factors, prevalence, and challenges contributing to non-communicable diseases in South Asia, Africa, and Caribbeans". Of Health, Population and Nutrition. Journal of Health, Population and Nutrition volume. 9 (1). 5 iyul 2019: 9771. Bibcode:2019NatSR...9.9771P. doi:10.1038/s41598-019-46154-3. hdl:10536/DRO/DU:30163430. PMC 6611898. PMID 31278314.
  12. ↑ Kenkel DS, Culyer A, Newhouse J. Prevention // Culyer AJ, Newhouse JP (redaktorlar ). Handbook of Health Economics (1st). Amsterdam; New York: Elsevier. 2000. ISBN 978-0-444-82290-1.
  13. ↑ Cutler DM. "Are we finally winning the war on cancer?". The Journal of Economic Perspectives. 22 (4). 2008: 3–26. doi:10.1257/jep.22.4.3. PMID 19768842.
  14. ↑ "Prevention for a Healthier America". Trust for America's Health. iyul 2008. 14 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 aprel 2016.
  15. ↑ Salmond SW, Echevarria M. "Healthcare Transformation and Changing Roles for Nursing". Orthopedic Nursing. 36 (1). 2017: 12–25. doi:10.1097/NOR.0000000000000308. PMC 5266427. PMID 28107295.
  16. ↑ Salmond SW, Echevarria M. "Healthcare Transformation and Changing Roles for Nursing". Orthopedic Nursing. 36 (1). 2017: 12–25. doi:10.1097/NOR.0000000000000308. PMC 5266427. PMID 28107295.
  17. ↑ Wilkinson A, Whitehead L. "Evolution of the concept of self-care and implications for nurses: a literature review". International Journal of Nursing Studies. 46 (8). avqust 2009: 1143–7. doi:10.1016/j.ijnurstu.2008.12.011. PMID 19200992.
  18. ↑ Deeks SG, Lewin SR, Havlir DV. "The end of AIDS: HIV infection as a chronic disease". Lancet. 382 (9903). noyabr 2013: 1525–33. doi:10.1016/S0140-6736(13)61809-7. PMC 4058441. PMID 24152939.
  19. ↑ Baumgartner RN, Heymsfield SB, Roche AF. "Human body composition and the epidemiology of chronic disease". Obesity Research. 3 (1). yanvar 1995: 73–95. doi:10.1002/j.1550-8528.1995.tb00124.x. PMID 7712363.
  20. ↑ Lowry R, Kann L, Collins JL, Kolbe LJ. "The effect of socioeconomic status on chronic disease risk behaviors among US adolescents". JAMA. 276 (10). sentyabr 1996: 792–7. doi:10.1001/jama.276.10.792. PMID 8769588.
  21. ↑ Solomons N, Kruger HS, Puoane TR. "Adherence challenges encountered in an intervention programme to combat chronic non-communicable diseases in an urban black community, Cape Town" (PDF). Health SA Gesondheid. 22. 10 oktyabr 2017. doi:10.4102/hsag.v22i0.970. ISSN 2071-9736.
  22. ↑ Remington PL, Simoes E, Brownson RC, Siegel PZ. "The role of epidemiology in chronic disease prevention and health promotion programs". Journal of Public Health Management and Practice. 9 (4). iyul 2003: 258–65. doi:10.1097/00124784-200307000-00003. PMC 3760604. PMID 12836507.
  23. ↑ Buttorff C, Ruder T, Bauman M. "Multiple Chronic Conditions in the United States". RAND (ingilis). 26 may 2017. 21 mart 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2019.
  24. ↑ Anderson G, Horvath J. "The growing burden of chronic disease in America". Public Health Reports. 119 (3). 2004: 263–270. doi:10.1016/j.phr.2004.04.005. PMC 1497638. PMID 15158105.
  25. ↑ Hobbs A. "Common Chronic Conditions and Aging at Home". Parentgiving. 24 sentyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib.
  26. ↑ National Center for Health Statistics (US). Health, United States, 2020–2021 Annual Perspective. Hyattsville, Maryland: National Center for Health Statistics. yanvar 2023. doi:10.15620/cdc:122044. PMID 36888733 (#bad_pmid). 29 noyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  27. ↑ Combs S. Gaining Costs, Losing Time: The Obesity Crisis in Texas. Worksite Wellness Programs (Hesabat). Austin, TX: Texas Comptroller of Public Accounts. fevral 2011. Publication# 96-1360.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Xroniki_vəziyyət&oldid=8921931"