Xudat

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xudat
A-Xacmaz.PNG
Gerb
Gerb


Məlumatlar
Ölkə Azərbaycan
Bölgə Şimal
Əsası qoyulub 1943
Əhali 16 300[1] nəfər (2015)
Nəqliyyat kodu 27
Telefon kodu +2332
Poçt indeksi AZ 2717

Xudat — Azərbaycan Respublikasının şimalında qala-şəhər. 1950-ci ildə rayon tabeli şəhər statusu almışdır.[2]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qədim qala-şəhərlərdən biri olan Xudat ("Xudat" sözünün mənası Allahın neməti deməkdir) Xaçmaz rayonunda yerləşir. Oykonim türk dilindəki -xod/xud (tərəvəz) və -at (yer) komponentlərindən düzəlib, bostan yeri mənasındadır. XVIII əsrin əvvəllərində Quba xanlığının ilk mərkəzi olub.[3] 1735-ci ildə Fətəli xanın iqamətgahı Xudatdan Qubaya köçürüldü və Xudat öz əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. Xudat torpağında çoxlu içməli su ehtiyatları var. 1917-ci ildə istismara verilmiş və hələ də Bakının içməli su ilə təmin edilməsində mühüm rol oynayan məşhur Şollar su kəməri Xudat yaxınlığındakı Şollar kəndindən çıxır. Uzunluğu 175 km olan kəmər tarixi abidələr siyahısına daxildir. “Şahdağ”ın ətəyindəki bu mənbə yeraltı bulaq suyu olduğundan onu kimyəvi vasitələrlə təmizləməyə ehtiyac qalmır. Çünki suda yoluxucu bakteriyalar yoxdur. İndiyədək həmin xətlərdə ciddi təmir və ya yenidənqurma işləri aparılmayıb. Çünki bu kəmərin əsas hissəsi torpağın altı ilə çəkilib. Bərk gildən hazırlanan “Bakı-Şollar” xəttində fəaliyyət göstərdiyi 100 ilə yaxın müddətdə bir dəfə də olsun, hansısa qəza hadisəsi baş verməyib. Kəmərin çəkilməsinin çox maraqlı tarixçəsi var. XIX əsrin ikinci yarısından sürətlə böyüməyə başlayan kapitalist Bakının əhalisi su sarıdan çox əziyyət çəkirdi. Su qıtlığı müxtəlif epidemik xəstəliklər yaradırdı. 1899-cu ildə şəhərdə suya olan tələbin daha da artdığını görən Bakı milyonçusu, xeyriyyəçi – messenat Hacı Zeynalabdin Tağıyev Avropanın bir neçə şəhərinə su kəməri çəkmiş məşhur ingilis mühəndis Vilyam Lindleyi Frankfurt Mayndan gətizdirir və ona çeşmə axtarmağı tapşırır. Lindley bol şirin su mənbələri olan indiki Xaçmaz ərazisinə qədər gəlir. Şollar kəndində quyu qazdırır və Şahdağın qarı və buzlaqları ilə qidalanan keyfiyyətli suyun mənbəyini kəşf edir. Uzun sürən mübahisə və müzakirələrdən sonra 1904 – cü ildə tikilməyə başlayan kəmərin inşaatı 1916 – cı ildə tamamlanır. Deyilənlərə görə, şəhərə ilk dəfə su verilən gün, Bakı camaatı sevincindən qoyun, dəvə, öküz qurban kəsib, məhəllələrdə ehsan məclisləri verib. Xudatda, geniş meşəlik ərazidə yerləşən “Bakı-Şollar” kəməri xüsusi mühafizə alayı tərəfindən qorunur. Buraya giriş qadağandır.

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Yarandığı gündən iki böyük məhəlləyə bölünüb: yuxarı məhəllə və aşağı məhəllə. Xudatda poçt şöbəsi, poliklinika, mədəniyyət evi, musiqi məktəbi və şəhər kitabxanası fəaliyyət göstərir. Xudatda beş ümumtəhsil orta məktəbi fəaliyyət göstərir. Müasir standartlara cavab verən yeni avtovağzal tikilib.

Tarixi abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Xudat yaxınlığında Təpəyatağı adlanan qədim qəbiristanlıq var. Qazıntılar zamanı buradan eramızdan əvvəlki dövrlərə təsadüf edən qədim əşyalar tapılıb. Xudatda ərəblərə qarşı vuruşmuş xalq qəhrəmanı Babək Xürrəminin heykəli ucaldılıb.

Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Xaçmaz rayonu ərazisindədir. Bakıdan 184 km məsafədə, Samur-Şabran (Dəvəçi) ovalığında yerləşir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Xudat şəhəri əhalisinin milli tərkibi
Etnik qrup Sayı, 1970 sa.[4] Nisbəti, 1970 sa.[4]
toplam 8 808 100 %
azərbaycanlı 3 970 45.1 %
ləzgi 2 734 31 %
rusukraynalı 1 137 12.9 %
kürd 588 6.7 %
erməni 57 0.6 %
yəhudi 40 0.5 %
tatar 20 0.2 %
avar 6 0.1 %
gürcü 6 0.1 %
tat 3 0.1 %
digər 247 2.8%

Əhalisinin əsas hissəsi azərbaycanlılardır. Burada həmçinin ləzgilər, tatlar, kürdlər, qrızlar, buduqlular, qaraçılar və digər xalqlar da yaşayır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 2013-cü ilin əvvəlinə iqtisadi və inzibati rayonlar, eləcə də şəhər yaşayış məntəqələri üzrə əhalinin cins bölgüsündə sayı (min nəfər)
  2. Президиум Верховного Совета Азербайджанского ССР. "Азербайджанская ССР, Административно-территориальное деление на 1 января 1961-го года". Азербайджанское государственное издательство, Баку, 1961, стр. 9
  3. Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti. 2 cilddə. Bakı-2007. I cild, səh. 251.
  4. 4,0 4,1 Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Хачмасский район (1970 г.)