Məzmuna keç

Xudayberqen Divanov

Vikipediya, azad ensiklopediya
Xudayberqen Divanov
özb. Xudoybergan Devonov
Doğum tarixi 1879(1879)
Doğum yeri
Vəfat tarixi 1940(1940) (60–61 yaşında)
Vəfat yeri
Fəaliyyəti kinooperator[d], kinorejissor, ssenarist, quruluşçu operator, fotoqraf
Fəaliyyət illəri 1908-ci ildən
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Xudayberqen Divanov (özb. Xudoybergan Devonov; 1879, Xivə – 1940, Daşkənd) — Özbəkistanın ilk fotoqrafı, operatoru, rejissoru, kino operatoru və ssenari müəllifi. O, Xivə şəhərində böyük mədəniyyət xadimi kimi qəbul edilir və şəhəri fotolarında əbədiləşdirib.[1]

Həyatı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xudayberqen Divanov 1879-cu ildə Xoceylidəki mülklərin idarəçisi və nəzarətçisi olan Nurməhəmməd Divanovun ailəsində anadan olub. O, Xivədə yaxşı təhsil alıb və burada ərəb dilinə mükəmməl yiyələnib. Poeziyaya böyük marağı olub, özü də şeirlər yazmağa çalışıb. Divanov demək olar ki, bütün özbək musiqi alətlərində çala bilirdi. Bağçılıqla da yaxından maraqlanırdı. Ailə bağında 40-a yaxın qızılgül növü yetişdirmişdi.[2]

Yaradıcılığı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İlk özbək fotoqrafı Xudayberqen Divanov foto kamerası Xiva muzeyində qorunur

Xudayberqen Divanovun ilk müəllimi alman kino həvəskarı Vilhelm Penner olub, o, Divanovu fotoqrafiya və kinooperatorluq sənəti ilə tanış edib. Canlı olan hər şeyin təsvir edilməsinə dair qədim dini qadağanın mövcud olduğu ortodoksal islam cəmiyyəti şəraitində X.Divanov Xivə xanlığının ilk fotoqrafı, daha sonra isə ilk kinooperatoru olmağı bacarıb.[3]

1908-ci ildə Sankt-Peterburqa yola düşən Xarəzm nümayəndə heyətinin tərkibində Xudayberqen Divanov da var idi. Rusiya imperiyasının paytaxtında Divanov tanınmış peşəkarlardan fotoqrafiya sənətinin incəliklərini öyrənib. Xivə diplomatik missiyasının işi başa çatdıqdan sonra o, təcrübə keçmək üçün daha iki ay orada saxlanılıb. Divanov vətəninə müxtəlif foto və kino avadanlıqları, o cümlədən 593 nömrəli "PATE" markalı kinokamera gətirib. Bu, ona 1910-cu ildə Xivə xanı İsfəndiyar xanla faytonla gəzintisi haqqında ilk özbək sənədli kino süjetini müstəqil şəkildə çəkməyə imkan verib. Onun həmçinin aşağıdakı ilk kinolentləri qorunub saxlanılıb:[3]

  • "Diyarımızın memarlıq abidələri" (114 metr, 1913-cü il)
  • "Türküstan mənzərələri" (100 metr, 1916-cı il) və s.

1908-ci il özbək kinosunun yaranma ili hesab olunur. Xudayberqen Divanov tarixi görməli yerləri, minarələri, məscidləri və bir çox başqa şeyləri kameraya çəkirdi. Onun fəaliyyəti sayəsində digər ölkələrin sakinləri Xarəzmin qədim və özünəməxsus mədəniyyəti ilə ilk dəfə yaxından tanış olublar.[4]

Həlak olması

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xudayberqen Divanov Böyük terrorun qurbanı olub. O, 17 avqust 1937-ci ildə həbs edilib. 5 oktyabr 1938-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən ölüm hökmünə məhkum edilib və elə həmin gün güllələnib.[5]

1958-ci ildə Xudayberqen Divanova tam bəraət verilib.

O, özündən sonra çox zəngin lent materialları qoyub getmişdi, lakin bu materialların böyük hissəsi onun həbsindən sonra məhv edilmişdir.

Hazırda Xivədəki İçan Qala muzeyində ona həsr olunmuş sərgi fəaliyyət göstərir.

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ "Photo Exhibition at The Ichan Kala Museum, Khiva". 14 iyul 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 iyul 2026.
  2. ↑ Kayumov M. The beginning of the XX century. Turkestan. Uzbekistan The First Steps of National Cinema // Narodnoe Slovo, October 11, 1995
  3. 1 2 "San'at: Первый узбекский фотограф". 21 yanvar 2021 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 noyabr 2019.
  4. ↑ Photo exhibition "130th anniversary of the founder of the Uzbek photo art and the first cameraman Khudaibergen Devanov." Tashkent, 2009.
  5. ↑ "ДИВАНОВ Худайберген". stalin.memo.ru (rus). 24 iyun 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 iyun 2024.

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Фотовыставка «130-летие со дня рождения основателя узбекского фотоискусства и первого кинооператора Худайбергена Диванова». ru:Ташкент, 2009.
  • Каюмов М. Начало XX века. ru:Туркестан. Узбекистан. Первые шаги национального кинематографа // Народное слово, 11 октября 1995 г.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Xudayberqen_Divanov&oldid=9039079"