Xumaraveyh ibn Əhməd bin Tulun

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xumaraveyh ibn Əhməd bin Tulun
Gold dinar of Khumarawayh ibn Ahmad.jpg
Tulunilər sülaləsindən əmir
10 may 884 — 18 yanvar 896
Sələfi Əhməd ibn Tulun
Xələfi Ceyş
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 864(864-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Səmərra, Xilafət
Vəfat tarixi 896(896-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri Dəməşq, Tulunilər dövləti
Sülalə Tulunılər
Atası Əhməd ibn Tulun

Əbülceyş Xumaraveyh ibn Əhməd bin Tulun (864-896) — Misirdə 868-ci illə 884-cü illər arasında hökm sürmüş Tulunilər dövlətinin ikinci hökmdarı.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Xumaraveyh bin Əhməd 250-ci ilin məhərrəm ayında (fevral-mart 864) ehtimalən Samərrada doğulmuşdu; anası, Abbasi xəlifəsi Müstəin-Billahın Əhməd ibn Tuluna hədiyə etdiyi bir cariyə idi. 269-cu (882-ci) ildə atası tərəfindən yerinə vəkil təyin edildi; hökmdarın xəstələndiyi son səfəri sırasında dövlət əyan-əşrəfinin və sərkərdələrin istəyinə görə onun xələfi oldu və ölümündən sonra taxta çıxdı (10 zilkadə 270/10 may 884). Əhməd bin Tolun, böyük oğlu Abbası daha öncə ona baş qaldırdığı üçün taxtdan məhrum etmiş, fəqət SuriyaSuqur valiliyinin ona verilməsini vəsiyət etmişdi. Ancaq Xumaraveyh ona itaət xüsusunda tərəddüdlü davranan böyük qardaşını dövləti böləcəyi əndişəsiylə öldürtdü və beləcə atasından istiqrarlı, yaxşı bir idarəçiliyə sahib zəngin bir ölkə almış oldu.

Xumaraveyh sahib olduğu torpaqları əlində tuta bilmək məqsədiylə əsgərlərin təlimi, silahlandırılması və savaşa hazır durumda oldurulması üçün gərəkli tədbirləri aldı. İldə 900.000 dinar xərclədiyi ordunu çeşidli birliklərə ayırdı, bunun yanında “Muxtarə” adını verdiyi bədəvilərdən təşkil olan özəl bir mühafiz birliyi qurdu. Ayrıca bölgə xalqı arasındaki qeyri-müslimlərin, özəlliklə Misir xristianlarının atasının dönəmində olduğu kimi itaət edə bilmələrini bacardı və qısa müddətdə həm Misirdə, həm Suriyadə sadəcə xristianların deyil, bütün müsəlmanların dəstəyini qazandı. Suriyani itirərsə, Misir üzərindəki hakimiyətinin sarsılacağını bilən Xumaraveyh, atasının ölümünü fürsət bilərək ona qarşı hərəkətə keçəcəyini təxmin etdiyi Abbasi sülaləsinin güclü şəxsiyyəti, Xəlifə Mötəmid-billahın qardaşı Müvəffəq-Billaha qarşı tədbir almaq niyətiylə Əhməd əl-Vasiti və Sad əl-Əysər sərkərdəliyindəki iki ordunu Suriyayə göndərdi. Fəqət bir müddət sonra Abbasilərdən yana bir tövr ortaya qoyan Əhməd əl-Vasiti, Müvəffəq-Billaha məktub yazaraq onu Xumaraveyhə qarşı qızışdırdı. Buna görə Müvəffəq, İbn Əbu Sac və İshaq bin Kundacıq (Kundac) adlı sərkərdələrini Suriyaya göndərərək Kinnəsrin, Suqur, Hələb, Həma, Hüms və Dəməşqi, daha sonra da irəlidə Mötəzid-Billah ləqəbiylə xəlifə olan oğlu Əhməd başçılığındakı İraq ordusu ilə bütün Suriyanı ələ keçirdi. Bunu öyrənən Xumaraveyh Suriyaya əsgər göndərdi; olayların yenə əleyhinə inkişaf etdiyini öyrənincə də 70.000 nəfərlik bir ordu ilə özü də hərəkətə keçdi və 10 şəvval 271-ci (31 mart 885-ci) il tarixində Fələstinin cənubundakı Rəmlə ilə Dəməşq arasında yerləşən Tavahin mövqeyində, əsgərlərindən bir qismini Sad əl-Əysərin əmrində pusquya yatırdıqdan sonra Əhməd bin Müvəffəq başçılığındakı Abbasi qüvvələriylə savaşa girdi. Fəqət savaşın daha başlangıcında sağ qanad Abbasi qüvvələrinin hücumuna dayanamayaraq geriyə çəkildi və Misirə doğru qaçmağa başladı. Bunu görən Əhməd bin Müvəffəq zəfər əldə etdiyindən əmin bir şəkildə Xumaraveyhin qərargahına yönəldi. Ancaq bu sırada pusquda gözləyən və Xumaraveyhin qaçdığını bilməyən Sad əl-Əysər qarşı hücuma qalxınca durum birdən dəyişdi; Xumaraveyhin geri döndüyünü zənn edən və yağma üçün ətrafa dağılmış olan əsgərləri toplamanın mümkün olamayacağını anlayan Əhməd bin Müvəffəq də qaçdı. Bu zəfərdən sonra Dəməşqə girən Sad əl-Əysər Xumaraveyhi tanımadığını elan etdi. Buna görə Xumaraveyh Suriyayə doğru təkrar səfərə çıxdı və Sad əl-Əysəri məğlub edərək öldürtdü (aprel 886).

Abbasi qüvvələrini idarə edən Əhməd bin Müvəffəq, İshaq bin Kundacıq və İbn Əbu Sacın başlangıcda əldə etdikləri uğurları sürdürə bilməmələri və bir-birlərini rəqib görmələri aralarının açılmasına səbəb oldu. İbn Əbu Sac, Xumaraveyhə baş vurub ona tabe olmaq istədiyini bildirdi və təklifinin qəbul edilməsi üzərinə oğlu Davudu Misirə girov verdi; Xumaraveyh də müttəfiqinə böyük hədiyələr və xələtlər göndərdi. Daha sonra Suriyanin Balis şəhərində bir araya gəldilər və İshaq bin Kundacıqa qarşı ortaq bir plan hazırladılar. Bu plana görə hərəkətə keçən İbn Əbu Sac öncə Raqqada, arxasından Mardində İshaq bin Kundacığı məğlub edərək bütün bölgəni ələ keçirdi; daha sonra da Xumaraveyhə bağlı qüvvələrlə birləşərək onu Samərra qapılarına qədər təqib etdi. Beləcə Cəzirə və Mosula qədər olan torpaqların tamamı Tolunoğullarının hakimiyəti altına girmiş oldu.

Xumaraveyhin güc və etibarını artdıran bu ittifaq Abbasilərin də ona yaxınlaşmasına səbəb oldu. 273-cü ilin rəcəb ayında (dekabr 886-cı il) Müvəffəq-Billah ilə Xumaraveyh arasında, cüzi bir vergi və bağlılıq sözü qarşılığında Tolunoğullarının Misirdəki hökmranlığının tanınması və ayrıca Suriya, Fələstin, Suqur, Anadolu və Ərminiyə bölgələriylə Cəzirənin də otuz il üçün onların idarəsinə verilməsi xüsusunda bir andlaşma oldu; xəlifə də bunu qəbul etdi.

İdarəsinə verilən valilərlə yaxşı anlaşan Xumaraveyh onları davamlı şəkildə təltif edərək ona olan bağlılıqlarını canlı tutdu. Məsələn Tərsus və Suqur valisi Yazmana öncə 50.000, ardından 350.000 dinar pul və bunun yanında 500 top qumaş, 500 işlənmiş ipəkli geyim-gecim ilə yetərincə silah göndərdiyi bilinir. Beləcə aldığı dəstəklə sınır bölgələrində Bizansla mübarizəyə girişdi və özəlliklə 280-ci (893-cü) ildən etibarən Bizans üzərinə yay və qış səfərləri üçün ordular göndərdi; bu mübarizə 283-cü (896-cı) ildə imzalanan bir barış andlaşmasıyla sona çatdı.

Xumaraveyh 19 rəcəb 279-cu (15 oktyabr 892-ci) ildə Xəlifə Mötəmid-Billahın vəfatını və yerinə qardaşı oğlu Əhməd bin Müvəffəqın Mötazıd-Billah ləqəbiylə xəlifə olduğunu öyrənincə ona təbrik məktubu ilə birlikdə qiymətli hədiyələr göndərdi. Yeni xəlifə Mötazıd də Xumaraveyhə on iki xələt və bir qılıncla qarşılıq verdi. Bu sırada Xumaraveyh, aralarındaki ilişkiləri gücləndirmək və yerini sağlamlaşdırmaq üçün qızı Katrinnədayı xəlifənin oğlu və vəliəhdi Əliyə (Müktəfi-Billah) verdi; Mötəzid-Billah isə qızı özü almaq şərtiylə bu təklifi razılıqla qarşıladı. Xəlifə, Fəratdən Bərkaya qədər uzanan torpaqları Xumaraveyhə verdi. Buna qarşı o da keçmişdə vergisi ödənməmiş hər il üçün 200.000 dinar və sonrakı hər il için də 300.000 dinar ödəməyi qəbul etdi (25 rəbiüləvvəl 281/4 iyul 894). Xumaraveyh qızının çehizini hazırlayırkən özünün Abbasi xəlifəsindən daha zəngin və Misirin Bağdaddan daha güclü olduğunu göstərmək üçün çox böyük məbləğlər xərclədi. Qızının Misirdən Bağdada gedincəyə qədər yolda dincəlməsi məqsədiylə birçox qonaqlama yeri və köşk inşa etdirdi. Aralarında ədviyyə döymək üçün 1000 adət qızıl həvəngin da olduğu çox sayda qızıl əşya və daş-qaş göndərən Xumaraveyhin bu çehizə 1.000.000 dinar xərclədiyi söylənir. Gəlin 8 məhərrəm 282-ci (9 mart 895-ci) ildə Bağdada çatdı və möhtəşəm bir toy-düyün edildi.

Qızının cehizi üçün etdiyi bu böyük israfdan başqa Xumaraveyh, atası Əhməd bin Tolunun Fustatın yanında tikdirdiyi Mədinətülkatai adlı şəhərin ətrafında, içində hər cür çiçəyin yetişdirildiyi çox böyük bir bağça saldırdı. Bağçadakı bütün xurma ağaclarının gövdələri qızıl suyuna batırılmış mis lövhələrlə qaplanmışdı və ağacların arasında su kanalları dolaşıyırdı. Süs, naxış və dəbdəbəyə çox düşgün olan Xumaraveyh güllərin və çiçəklərin belə sənətkaranə əkilməsinə diqqət edirdi. Bağçanın bir qismi də heyvanat bağçası şəklindəydi. Bu parkın içində ayrıca divarları qızıl qaplama olduğu üçün “Darüzzəhəb” deyilən bir köşk vardı; divarlarında insan boyunun bir yarısı qatı qədər böyüklükdə Xumaraveyhin, arvadının və müğınnilərinin dəyərli daşlarla bəzənmiş rəsmləri yer alırdı. Sarayda çox sayda cariyə və qulam vardı. Aylıq çıxarı 23.000 dinar olan mətbəxdə bişirilən yeməklərdən saray mənsubları yedikdən sonra qalanı saraydan xaricdə satılırdı. Zamanla idarəni Mazərai ailəsinin və vəzir Əli bin Əhməd əl-Mazərainin əlinə buraxan Xumaraveyh, Dəməşqdə olduğu bir sırada xidmətçiləri tərəfindən Deyrimürranda gecə yatarkən öldürüldü (27-28 zilkadə 282/17-18 yanvar 896) və cənazəsi Misirə gətirilib Müqəddəm dağının ətəklərində atasının yanına gömüldü. Bu sırada toplanan dövlət adamları böyük oğlu Ceyşə biət etdilər. Misir Xumaraveyh zamanında xaricdən gələ biləcək hücumlardan qorunmuşdu; ancaq onun giriştiyi xərcləmələr ölkəni adətən içərdən çökərtmiş durumdaydı. Bu səbəblə özündən sonra gələn uşaqlarının boş bir xəzinə ilə daha çox yaşada bilmədikləri dövləti qısa bir müddət sonra çökdü (905).

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Ənvər Çingizoğlu, Abbasilər dövründə türklər, Bakı:Mütərcim, 2015, 408 səh.


Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]