Yəhudilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Yəhudilər
יהודים
Albert Einstein Sholem Aleichem Marc Chagall Emmy Noether
Maimonides Baruch Spinoza Natalie Portman Franz Kafka
1st row: Albert Eynşteyn  · Şalom Aleykim  · Mark Şaqal  · Emmi Nyoter 2nd row: Maymonid  · Benedikt Spinoza  · Natali Portman  · Frans Kafka
Ümumi sayı
13.6 mln
Yaşadığı ərazilər
Flag of the United States.svg ABŞ 5,275,000
Flag of Israel.svg İsrail 5 726 000
Flag of France.svg Fransa 492 000
Flag of Canada.svg Kanada 373 000
Flag of the United Kingdom.svg Böyük Britaniya 297 000
Flag of Russia.svg Rusiya 228 000
Flag of Argentina.svg Argentina 184 000
Flag of Germany.svg Almaniya 118 000
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 103 600
Flag of Brazil.svg Braziliya 96 000
Flag of Australia.svg Avstraliya 88 831
Flag of Hungary.svg Macarıstan 80 000—100 000
Flag of South Africa.svg CAR 72 000
Flag of Belgium (civil).svg Belçika 65 000—70 000
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 50 000
Flag of Belgium (civil).svg Belçika 31 200
Flag of the Netherlands.svg Niderland 30 000
Flag of Ethiopia.svg Efiopiya 26 196
Flag of Iran.svg İran 25 000
Flag of Chile.svg Çili 20 700
Flag of Uruguay.svg Uruqvay 18 000
Flag of Sweden.svg İsveç 18 000
Flag of Turkey.svg Türkiyə 17 800
Dili

İvrit, İdiş, Sefard və s.

Dini

İudaizm

Yəhudilər - qədim İsrail çarlığında yaşamış əhalidən yaranan xalq. Faktiki olaraq dünyanın bütün ölkələrində yaşayırlar. 1948-ci ildən yəhudi dövləti — İsrail də mövcuddur. Sayı təqribən 14 mln. nəfər (2006-cı il rəqəmi), onlardan 40%-i İsraildə, 35%-i isə ABŞ-da yaşayır. Ənənəvi dini iudaizmdir. Yəhudilərin əksəriyyəti yaşadıqları ölkənin dilində danışmırlar. İsraildə isə rəsmi dövlət dili XX əsrdə danışıq dili kimi dirçəldilmış ivritdir. Ayrı-ayrı ölkələrdə spesifik yəhudi dilləri var. Onlardan ən çoxsaylısı alman dil qrupuna daxil olan idişdir.

Özlərini adlandırma[redaktə | əsas redaktə]

Müasir özünü adlandırma {יְהוּדִים, yəhudim; idişdə: ייִדן (y)idn; ladino da: ג׳ודיוסcudios.

Qədim özünü adlandırma bney-İsrael — İakov İsrailin oğulları, ulu baba İakov İsrailin nəsli.

İlk əvvəl yəhudi adı İuda nəslinə deyilirdi. Sonradan İuda çarlığında tayfasından asılı olmayaraq yaşayan hər kəsə deyildi. İuda çarlığı süquta uğradıqdan sonra yəhudi adı spesifik əhəmiyyətinin itirdi və milli-dini bağlılığı göstərdi.

Yəhudiliyin əlamətləri[redaktə | əsas redaktə]

Yəhudiliyin əlamətlərini müəyyənləşdirən ən qədim mənbə yəhudi hüququ olan Qalaxadır. O qanun yaradan Talmudun qərarları əsasında yaranıb. Qalaxa görə, "yəhudi o adamdır ki, anası yəhudidir, ya da yəhudi qaydalarına görə yəhudi adlanıb (qiyur)"

Yəhudi diasporlarının tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Diasporlar tədricən ardıcıllıqla bir neçə əsas mərkəz şəklində formalaşmışlar. Edot adlanan etnik yəhudilər dil və məişət cəhətcə fərqlənmişlər:

İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində və dövründə altı milyona qədər yəhüdi öldürülüb (bax: Holokost).

Məşhur yəhudilər[redaktə | əsas redaktə]

Albert Eynşteyn-almaniyalı alim,fizik

Robert Oppenheymer-amerikalı alim,Atom bombasının yaradıcısı.

Adolf Hitler-diktator,Almaniyanın 1933-1945-ci illərdə rəhbəri.

İosif Stalin-diktator,SSRİ-nin 1922-1953-cü illərdə rəhbəri.

Teodor Hertsl-"yəhudi dövləti" fikrini ilk dəfə ortalığa atan şəxs və ümumiyyətlə yəhudi siyasətini müəyyənləşdirən,sionizmin banisi olan şəxs.

Natali Portman-amerikalı aktrisa.

Avraam Linkoln-ABŞ-ın 1860-1865-c illərdə prezidenti.

Xəyyam Nisanov-Azərbaycanlı müğənni.

Ayan Babakişiyeva-Azərbaycanlı müğənni.

Miloş Zeman-Çexiya prezidenti.

Petro Paraşenko-Ukraynanın IV prezidenti,əsl soyadı Valtsmandır.

Aleksandr Qroysman-Ukraynanın baş naziri.

Arseni Yatsenyuk-Ukraynanın keçmiş baş naziri.

Alla Puqaçova-Rusiyalı müğənni.

Qolda Meyer-İsrailin baş naziri.

Məsud Bərzani-İraq Kürdüstanının 2005-2017-ci illərdə prezidenti.Ümumiyyətlə Bərzanilər ailəsi yəhudidirlər.

Vladimir Lenin-SSRİ-nin qurucusu.Anası yəhudi idi və buna görə Lenini əsl yəhudi saymaq olar.

Yuri Andropov-SSRİ-nin 1982-1984-cü illərdə rəhbəri.

Əziz Əliyev-Dağıstan KP MK-nın 1942-1948-ci illərdə I katibi,Azərbaycan Ali Sovetinin 1941-1944-cü illərdə sədri.Aftolmoloq Zərifə Əliyevanın atası və Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin babası.

İsaak Nyuton-ingilis fiziki.

Benedikt Spinoza-Niderlandlı(Hollandiyalı)filosof.

Lev Landau-Azərbaycanlı fizik.

Yevda Abramov-Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı.

Telman İsmayılov-Rusiyalı milyarder.

Onu da qeyd etməliyik ki,dünyanın ən varlı ailələri olan Rotşildlər və Rokfellerlər də yəhudidirlər.

Yayılması və sayı[redaktə | əsas redaktə]

Sayı təqribən 14 milyon nəfər hesab edilir. Ancaq yəhudilərə aid olanlarla sayı 75-100 milyon ola bilər.

Ən böyük yəhudi icmaları (60 min nəfərdən çox) aşağıdakı ölkələrdədir:

  1. ABŞ — 5,2 — 5,5 mln.nəfər (keçmiş SSRİ-dən təqribən 400 min)
  2. İsrail — 5, 394 mln.nəfər (2008-ci il; keçmiş SSRİ-dən təqribən 1,120 mln.nəfər)
  3. Fransa — 575 min nəfər
  4. Argentina — 400 min nəfər
  5. Kanada — 348,6 min nəfər (2001-ci il)
  6. Böyük Britaniya — 300 min nəfərdən çox
  7. Almaniya — 250 min nəfər (keçmiş SSRİ-dən təqribən 216 min) (2004-cü il).[1]
  8. Rusiya — 233,4 min nəfər. (2002-ci il).[2]
  9. Ukrayna — 104 min nəfər (2001-ci il)
  10. Avstraliya — 90 min
  11. CAR — 89 min
  12. Braziliya — 87 min (2000-ci il)

Mütəşəkkil yəhudi icmaları dünyanın 110 ölkəsində var.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://demoscope.ru/weekly/2007/0303/analit07.php
  2. Итоги Всероссийской переписи населения 2002 года. В 14 т. М., 2004

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Гительман Ц. Беспокойный век: Евреи России и Советского Союза с 1881 г. до наших дней. М.: — Новое литературное обозрение, 2008. — 512 с. — ISBN 978-5-86793-576-4
  • Н. И. Рутберг, И. Н.Пидевич. Евреи и еврейский вопрос в литературе советского периода. Хронологически-тематический указатель литературы, М.: Грант, 2000. — 598 с. — ISBN 5-89135-135-8
  • Евреи в России: История и культура. Сборник научных трудов — ред. Д. А. Эльяшевич. СПб, Издание Петербургский еврейский университет, 1998. — 394 с. — ISBN 5-88976-004-1
  • Мудрость еврейского народа в пословицах и поговорках. Феникс, Ростов-на-Дону, 2008.

Vikianbarda Yəhudilər ilə əlaqəli mediafayllar var.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]