Yəhya əl-Yezidi
| Yəhya əl-Yezidi | |
|---|---|
| ərəb. يحيى بن المبارك بن المغيرة العدوى[1] | |
| Doğum tarixi | 755 |
| Vəfat tarixi | 818 (62–63 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Fəaliyyəti | dilçi, qari, leksikoqraf, şair, ədib, alim |
Əbu Məhəmməd Yəhya ibn əl-Mübarək ibn əl-Muğirə əl-Yezidi əl-Ədəvi (ərəb. يحيى اليزيدي; 755 – 818, Mərv) — on dörd qaridən biri.
Bioqrafiyası
[redaktə | vikimətni redaktə et]Bəsrədə anadan olduğu güman edilir. Bütün mənbələr adını Yəhya şəklində qeyd etsələr də, İbn Qüteybə Əbdürrəhman şəklində qeyd etmişdir.[2] Xəlifə Mehdinin dayısı Yezid ibn Mənsurun övladlarına mürəbbilik etdiyi üçün nisbəsi "Yezidi"dir.[3]
Əbu Əmr ibn Əla, Xəlil ibn Əhməd, Yunus ibn Həbib və İbn Cüreyc onun müəllimləridir. Əl-Yezidi müəllimlərindən nəhiv (qrammatika), lüğət, qiraət, dil və əruz elmlərini öyrənmişdir.[3]
Tələbələri arasında başda öz övladları olmaqla, əd-Duri, əs-Susi, Əbu Ubeyd Qasım ibn Səllam, İshaq ibn İbrahim əl-Mövsili, Əbu Əyyub əl-Xəyyat və Məhəmməd ibn Sədan kimi şəxslər vardır.[3]
Əl-Yezidinin özündən hədis rəvayət edən və əsər qələmə alan beş oğlu (Məhəmməd, İbrahim, İsmayıl, Abdullah və İshaq), oğlanları ilə yanaşı elm və ədəbiyyatla maraqlanan nəvələri də var idi. Əl-Yezidi ailəsinin elm və ədəbiyyat tarixində bir neçə nəsil boyunca təsirli olduqları qeyd edilir.[4]
Əl-Yezidinin həm Əli övladları (İbrahim ibn Abdullah ibn Həsən) ilə, həm Abbasilər ilə yaxın münasibətləri olmuş, Yezid ibn Mənsurun övladları ilə yanaşı Harun ər-Rəşid və xəlifə Məmun da onun təlim-tərbiyəsində böyümüşdür. Bu işdə oğlu Abdullah da əl-Yezidiyə köməklik etmişdir.[5]
Əl-Yezidi, Əbu Əmr qiraətini ərz yolu ilə öyrənmiş və bu qiraətin tədrisi ilə məşğul olmuşdur. Əl-Yezidiyə şöhrət qazandırmış ən vacib xüsusiyyət Əbu Əmr qiraətinə mənbəlik etməsidir. Belə ki, Əbu Əmrin raviləri olan əd-Duri ilə əs-Susi qiraəti Əbu Əmrdən deyil, məhz əl-Yezidinin özündən rəvayət etmişdilər. İbn Mücahid, əl-Yezidinin bu qiraətə isnad edilməsinin səbəbini, əl-Yezidinin özünü bu qiraətə həsr etməsi və yaddaşının digər tələbələrlə müqayisədə daha qüvvətli olması ilə izah edir.[6]
Əl-Yezidi, "Müşəcərətü Əbi Məhəmməd əl-Yezidi vəl-Kisai bi-həzrətir-Rəşid", "Qaribül-Quran", "Kitabün-Nəvadir fil-lüğə", "Müxtəsər fin-nəhv" (bu əsər Məmunun övladları üçün qələmə alınmışdır), "Kitabün-Nəqt vəş-şəkl", "Kitabül-Məqsur vəl-məmdud", "Kitabül-Müşkil"[7] adlı əsərlərin müəllifidir.
Onun haqqında Rəbiyə M. Həsən Rəbi doktorluq dissertasiyası[8] qələmə almışdır.
Əl-Yezidi, Məmun ilə birlikdə gettiyi Mərvdə vəfat etmişdir. Onun Bağdadda öldüyü də nəql edilib.[3]
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ خير الدين الزركلي. الأعلام (ərəb.): قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين. 15 بيروت: دار العلم للملايين. 2002. C. 8. S. 163.
- ↑ İbn Quteybə, Abdullah ibn Müslüm. Əl-Məarif (ərəb). Qahirə: nşr. Sərvət Ukkəşə. 1960, 1969, 1981. 544.
- 1 2 3 4 Mertoğlu, M. Suat. "Yezîdî, Yahyâ b. Mübârek". TDV İslâm Ansiklopedisi (türk). Archived from the original on 8 sentyabr 2026. İstifadə tarixi: 7 sentyabr 2026.
- ↑ Fleischhammer, M. "Die Familie Yazidi, ihre literarische Wirksamkeit und ihre Stellung am Abbasidenhof" // Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft (alman). CXII. Leypsiq/Visbaden. 1962. 300.
- ↑ Zübeydi, Əbu Bəkr. Təbəqatün-nəhviyyin vəl-lüğəviyyin (ərəb). Qahirə: nşr. M. Əbül-Fəzl İbrahim. 1984. 76.
- ↑ Zəhəbi, Şəmsəddin. Mərifətül-qurra (ərəb). I. İstanbul: nşr. Təyyar Altıqulaç. 1995. 322.
- ↑ İbn əl-Cəzəri, Əbül-Xeyr. Qayətün-Nihayə (ərəb). II. Qahirə: nşr. G. Bergstraesser. 1932–35. 377.
- ↑ Rəbi, R. M. Həsən. Əbu Məhəmməd əl-Yəzidi: Həyatühu və əsərühu fi ülumil-Ərəbiyyə (doktorluq dissertasiyası) (ərəb). Cəmiətü Ümmil-qura. 1983.