Yabakular

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Yabakular, olduğca və on tanınmış seçkin Türk boylarından biridir. Mahmud Qaşqarlı, Divân-ı Lügati't-Türkdə;

"Yağmalar, Tuxsılər (Tukhs)[1], Qıpçaqlar, Yabaku, Tatarlar, Kay (Kayı), ÇomullarOğuzlar, bir-birlerinə uygun olaraq, (ذ Dhāl; dh) harfini her zaman (ى‎‎ Yā; y) ye çevirirler ve hiçbir zaman (ذ‎) li söylemezler. "Qayınağacı"na bunlardan başkası "kadhıng", bunlar "kayınğ" deyərlər."[2] şeklinde Türk boylarının yerlərini və ləhcələrini bildirmişdır.

"يَباَقُ Yabakular" "Türklerden bir bölüktür." və "يَباَقُ سُوُ Yabaku suwı" "Qaşgar dağlarından çıxaraq Fərganə ilə Özkənd arasında axan bir suyun adı."[3] şeklinde Yabaku boyunu və yaşam yerlərini nişan vermişdir. Bu verilərdən Yabaku boyu indiki şəhərini şimalında Uzkend (Özkənd və ya Özçənd)in cənubundakı bölgədə yaşadıqları anlaşılır.

Ayrıca;

"Rum ölkəsinə ən yaxın olan boy Beçənəkdir; sonra Qıpçaq, Oğuz, Yemək, Başgırt, Basmıl, Kay (Qayı), Yabaku, Tatar, Kırkız (Qırğız) gəlir. Qırğızlar Çin ölkəsinə yaxındırlar.".[4] Ayrıca "Çomul boyunun özlərindən olduğu çöl xalqı ayrı bir dilə sahibdir, Türkceni yaxşı bilirlər. Kay, Yabaku, Tatar, Basmıl boyları da belədir. Hər boyun ayrı bir ağzı (ləhcəsi) vardır; bununla beraber Türkcəni də yaxşı danşlrlar. Qırğız, qıpçaq, Oğuz, Tuxsılər, Yağma, Çiğil, Oğrak, Çaruk boylarının öztürkçe olaraq yalnız bir dilləri vardır. Yeməklərlə Başgırtların dilləri bunlara yaxındır. .... Dillərin ən yeğnisi Oğuzların, ən doğrusu da Tuxsi ilə Yağmaların dilidir."[5] şəklində bildirmişdir. [5][6] şəklində Türk boylarının yerlərini və dillərini tanıtmışdır.

Ayrıca Divân-ı Lügati't-Türkdə Mahmud Qaşgarlı;

"بكا bükə" "Əjdərha, böyük ilan. ... Yabakuların ən böyüyünə olduğu kimi igidlərə də bu ad verilir və بُكآ بُقرَجْ Bükə Budraç" deyilir. Ulu Tanrı bunu, yeddi yüz min əskəri olduğu halda müsəlmanlardan Arslan Tékin qazinin qırx min əskəriylə edilən bir çarpışmada məğlub etdi."[7] şəklində Yabaku boyu ilgili unvan və savaşlarını təsvir edir.

Bekeç Arslan Təkin, Yabaku böyüklərindən Budraçın dustaq düşdüyü zaman müsəlman türklərin başında duran adam.[8] olduğunu, eyni maddədə Qaşgarlı, savaşda olanları gördüyünü və onlardan bilgi aldığını qeyd edir. Bu bilgiyə görə savaş başlayınca Yabakular, başlarının üstündə göyə ucalan yaşıl bir dağ görmüşdülər. Dağdan qapılar açılmış və üzərlərinə cəhənnem atəşi yağdırılmış, bunun üçün yenilmişler. Mahmud Qaşqarlı bunu Məhəmmədin möcizəsi, yardımı olaraq yozur. Bu bilgilərdən savaşın Qaşgarlı Mahmud zamanında olduğu anlaşılır.

Qazan xanlığının bayrağındaki və müasir Qazan şəhərinin armasındaki bükə (əjdəha)ya benzər bu nişan her halda Yabakuların dönəmindən və ya daha başqa bir mədəniyyətdən qaynaqlandağı bilinir.

Qırğız, Yabaku, Qıpçaq və daha başqa boyların xalqı and içəndə, yaxud sözləşəndə, dəmiri ululamak üçün, qılıncı çıxararak yanlamasına öne qoyarlar, "bu kök girsün kızıl çıxsın"[9] deyərlər.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. http://www.kroraina.com/hudud/index.html Hudud ul-'alam min al-mashriq ila al-maghrib, The Regions of the World
  2. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 32.
  3. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 36.
  4. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 28
  5. 5,0 5,1 Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 30
  6. M.Zakiev, "Origin of Türks and Tatars", sayfa 69, 192, Moscow, "Insan", 2002, ISBN 5-85840-317-4  (rus.)
  7. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt III, sayfa 227.
  8. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 452.
  9. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 362.

Qaynaqlar[redaktə | əsas redaktə]

  • Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]