Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
saxa Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката
Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası
27 aprel 192226 sentyabr 1990
Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası gerbi
Gerbi
Statusumuxtar respublika
PaytaxtıYakutsk
Rəsmi dillərisaxa
rus
İdarəetmə formasıRespublika
Tarixi 
• Yaranması
27 aprel 1922
• Süqutu
26 sentyabr 1990
Ərazisi
• Ümumi
3103,2 min. km²
Əhalisi
• Təxmini
842 000 nəf. (1978)
ValyutasıSSRİ rublu
Sələfi
Xələfi
Rusiya imperiyası
Saxa

Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (Yakutiya MSSR, YMSSR, saxa Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката, saxa Саха АССР) — RSFSR tərkibində muxtar respublika. 1922-ci il aprelin 27-də təşkil olunmuşdur. 1922-1992-ci illərdə mövcud olmuşdur. Sahəsi 3103,2 min km², əhalisi 842 min nəfər olmuşdur (1978). 32 rayon, 10 şəhəri, 59 şəhərtipli qəsəbəsi olan Muxtar Respublikanın paytaxtı Yakutsk şəhəri olmuşdur. Lena, Anabar, Olenok, Yana, İndigirka çaylarının hövzəsində, şimalda LaptevlərŞərqi Sibir dənizi, Yeni Sibir adalarının sahillərində yerləşirdi. Muxtar respublikanın ərazisinin 40% -dən çoxu Şimal Qütb dairəsi daxilində yerləşirdi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası 27 aprel 1922-ci ildə Yakutsk vilayətinə daxil olan Aşağı Tunquska istisna olmaqla (İrkutsk vilayətinin Kirenski qəzasının tərkibinə daxil olmuşdur) bütün vilayət ərazisini, Yenisey vilayətinin Xatanqq-Anabar rayponu, İrkutsk vilayətinin Kirenski rayonunun Olenok-Suntarski volostu və 84 ° ilə 140½ ° şərq uzunluğu meridianları arasında yerləşən Şimal Buzlu okeanının bütün adaları daxil idi. Respublika RSFSR-in bir hissəsi olaraq meydana gəlmişdi[1]. Yakutiya Muxtar Respublikasının yaranmasında əsas rolu Maksim Ammosov, Plato Oyunski və İsid Baraxov mühüm oynadılar. Böyük Vətən müharibəsi illərində 50 mindən çox Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası sakini cəbhələrdə vuruşdu və 13 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Əsasən respublika sakinləri tərəfindən hazırlanan bölmələr mövcud idi. Məsələn: Staraya Russa şəhərində küçələrdən biri belə bir bölmənin - Yakutsk atıcılarının xatirəsinə adlandırılmışdır.

27 sentyabr 1990-cı ildə Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Şurası muxtariyyətin RSFSR-in tərkib hissəsi olaraq Yakut-Saxa Sovet Sosialist Respublikasına çevrildiyini elan etdi[2]. 24 may 1991-ci ildə RSFSR Xalq Deputatları Soveti 1978-ci il RSFSR Konstitusiyasının 71 maddəsinə dəyişiklik edərək bu adı təsdiqlədi[3].

27 dekabr 1991-ci ildə Yakutsk-Saxa SSR Ali Şurası respublikanın Saxa Respublikası (Yakutiya) adlandırılması haqqında qətnamə qəbul etdi[4]. 21 aprel 1992-ci il tarixli bir qanunla Rusiya Federasiyası Xalq Deputatları Soveti respublikanın yeni adını Rusiya Konstitusiyasına daxil etdi.

1954—1978-ci il bayrağı
1978—1982-ci il bayrağı

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

1979-ci ilə olan mili tərkib (nəf.):

Əhalinin sayı

İl nəf.
1926 289 min.
1931 308,4 min.
1959 488 min.
1978 842 min.
1988 963 min.
1989 1 094 065

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

1920-ci illərdən etibarən YMSSR ərazisində qızıl yataqlarının işlənməsi başlandı və Aldan qızıl mədən rayonu meydana gəldi. 1930-cu illərdə Şimal dəniz yolunun istismarı başlandı. Lena çayının deltasında Tiksi dəniz limanı inşa edildi. 1950-ci illərin ortalarına qədər Dalstroy əmək düşərgələri respublika ərazisində fəaliyyət göstərirdi. 1950-ci illərdə respublikanın qərbindəki almaz yataqlarının kəşfi ilə güclü bir almaz mədən sənayesi infrastrukturu yaradıldı. 1960-cı illərdə respublikanın cənubunda Elkon qrupu uran filiz yataqları kəşf edildi. 1970-ci illərdə Baykal-Amur magistralı respublikanın Berkakit (Neryunqrinskoye kömür yatağı və Cənubi Yakutsk kömür hövzəsinin Elqinskoye kömür yatağı istiqamətində) qəsəbəsinə qədər gəldi. 1974-1987-ci illərdə respublikada aparılan geoloji işlər zamanı 12 dinc məqsədli yeraltı nüvə partlayışı həyata keçirilmişdir. SSRİ-nin iqtisadi rayonlaşmasına görə respublika Uzaq Şərq İqtisadi Bölgəsinə daxil idi.

Mükafatları[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Декрет ВЦИК "Об автономной Якутской Социалистической Советской Республике" // Собрание узаконений и распоряжений Рабочего и Крестьянского правительства. Отдел I. №30. Ст. 370
  2. Декларация о государственном суверенитете Якутской-Саха Советской Социалистической Республики
  3. Закон РСФСР от 24 мая 1991 г. «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР»
  4. "Постановление Верховного Совета Якутской-Саха ССР от 27 декабря 1991 года № 767-XII «О переименовании Якутской-Саха ССР»". 2016-01-12 tarixində arxivləşdirilib.