Yapon soforası

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
?Yapon soforası
Sophora japonica
Sophora japonica JPG2Aa.jpg
Elmi təsnifat
Aləmi:Bitkilər
Şöbə:Örtülütoxumlular
Sinif:İkiləpəlilər
Yarımsinif:Rozidlər
Sıra:Paxlaçiçəklilər
Fəsilə:Paxlakimilər
Cins:Sofora
Növ: Yapon soforası
Elmi adı
Sophora japonica
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ITIS  
NCBI  
EOL  
GRIN  
IPNI 
TPL 

Yapon soforası (lat. Sophora japonica)[1] - sofora cinsinə aid bitki növü.[2]

Təbii yayılması:[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çin və Yaponiyada təbii halda yayılmışdır.

Botaniki təsviri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Botaniki təsviri Curtis’s Botanical Magazine, vol. 144, 1918

Hündürlüyü 25 m-ə çatan, şar formalı çətirə malik, yarpağını tökən ağacdır. Ağacın gövdəsinin qabığı dərin çatlı, tünd-boz rəngdədir. Zoğları və cavan budaqları tikansız yaşıl rəngdə olub, tumurcuğu yarpaq saplağının qaidəsi ilə örtülmüşdür. Yarpaqları təklələkvari, uzunluğu 11-25 sm, 9-17 ədəd yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqları yumurtavari və ya uzunsov-ellipsvari, uzunluğu 2-5 sm, eni 0,8-2,5 sm, yarpaq ayasının ucu iti, üstü parlaq tünd yaşıl, altdan isə mavi-yaşıl sıx tükcüklərlə örtülüdür. Yarpaqcıqların saplağı 2-3 mm uzunluqdadır. Yarpaqaltlıqları ensiz, xətvari olub, çox tez tökülür. Çiçəkləri 1-1,5 sm uzunluqda, sarımtıl-ağ rəngdə, 15-30 sm uzunluqda seyrək uc süpürgələrə toplanmışdır. Paxlaları 3-8 sm uzunluqda, tünd qəhvəyi rəngdə, hər birində 2-6 toxum vardır. Toxumları uzunsov, yanlardan bir qədər sıxılmış, hamardır, uzunluğu 7-8 mm, eni 5-6 mm, ağımtıl-parlaqdır, kəndir formalı, tünd qırmızı lətli hissəyə malikdir. İyul-avqust aylarında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabr-oktyabrda yetişir.


Ekologiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xam, münbit, qumlu-gilli və qumlu torpaqlarda yaxşı bitir. Quraqlığa, şoranlığa davamlı, kölgəsevəndir, -25C qədər şaxtaya dözür.

Azərbaycanda yayılması[redaktə | mənbəni redaktə et]

Düzən rayonlardan aşağı dağ qurşağınadək ərazilərdə bitir. f. pendula Loud. - sallaq formasına yaşıllaşdırmada təsadüf edilir.

Azərbaycanda, xüsusilə Abşeron yarımadasında küçə, park və bağların yaşıllaşdırılmasında yapon saforasından geniş istifadə edilir. Hazırda təkcə Abşeron ərazisində 100 mindən çox belə bitki vardır. Saforanın çiçəkləmə dövründə, təqribən iyul ayının ikinci yarısından avqustun sonuna qədər olan müddətdə onun əmələ gətirdiyi saysız-hesabsız iri sarı rəngli çiçək topluları öz gözəlliyi ilə göz oxşayır.

Azərbaycanda 1937-ci ildən geniş əkilib-becərilir. Vətəni Yaponiya və Cənubi Çin hesab edilir. Respublikamızın düzən rayonlarından tutmuş orta dağ zonasına qədər hər yerdə rast gəlinir, meşə, park və bağlar salınmasında, şəhərlərin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadə olunur. Düzən rayonlarda, o cümlədən Abşeronda suvarma tələb edir. Yapon saforası ağ akasiyaya çox oxşayır. İlk görünüşdə onları bir-birindən ayırmaq çətin olur. Hər ikisinin qarşı-qarşıya düzülmüş uzunsov yarpaqları, həmçinin sarımtıl solğun ağ çiçəkləri bir-birinə oxşayır. Akasiya kimi yapon saforası da torpağa az tələbkardır. Bu keyfiyyətlərinə görə bitki cənub rayonlarının iqlim-torpaq şəraitinə tez uyğunlaşaraq bu yerlərin daimi sakininə çevrilmişdir.

Sofora bitkisinin ən mühüm bioloji xüsusiyyətlərindən biri də (bütün paxlalılarda olduğu kimi) torpağı azot maddəsi ilə zənginləşdirməsidir. Bu müsbət xüsusiyyətlər saforanın cənub rayonlarının qumsal sahələrində əkilib-becərilməsinə imkan verir.

İstifadəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Oduncağından mebel və parket düzəltmək üçün istifadə olunur. Bitki bütövlükdə zəhərlidir. Cavan budaqlarından və meyvələrindən boyaq maddəsi hazırlanır. Dekorativ ağac sayılır.

Əhəmiyyəti və tətbiqi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qədim dövrlərdə Yaponiya və Çində safora öz müalicəvi xüsusiyyətlərinə görə sirli və müqəddəs sayılmışdır. Bitkinin tumurcuq və çiçəklərindən hazırlanan müxtəlif cövhərlərdən ekzema, dəri xəstəlikləri, ağ ciyər qanaxmaları, mədə və böyrək pozuntularında istifadə edilir. Xalq təbabətində safora ilə müalicə üsulları nəsildən-nəslə keçərək zəmanəmizə qədər gəlib çıxmışdır. Safora ilə müxtəlif xəstəlikləri müalicə edən Kerç həkimi V.V.Liskov ömrünün axırına kimi bitkidən hazırladığı spirtli cövhərin tibbdə geniş tətbiq olunması üçün yorulmadan çalışmışdır. Spirtli cövhər zərərsiz olub, xəstə orqanizm tərəfindən asan mənimsənilir və heç bir mənfı təsir göstərmir. Spirtli cövhərlər çətin sağalan irinli yaraların tezliklə sağalmasına, yeni əmələ gələn toxumaların formalaşmasına müsbət təsir göstərir və yaraların toxumalarla örtülməsini sürətləndirir. Birinci və ikinci dərəcəli yanıqları 5- 6 günə sağaldır, 3-cü dərəcəli yanıqları, yəni xroniki hala keçmiş yaraların tədricən bitişib sağalmasına səbəb olur. Cövhər dəri vərəmində, üzdə əmələ gələn xoşagəlməz yaraların, dəri dəmrovlarının, xroniki quru plevritin müalicəsində tətbiq edilir. 5-10%-li sulu cövhərini başın dərisinə sürtüb tükün tamamilə tökülməsinin qarşısını alırlar. Axır vaxtlarda safora cövhərinin tətbiq sahəsi daha da genişlənərək qarın boşluğunda baş verən bir sıra irinli yaraların yuyulub təmizlənməsində, tampon və salfetlərin isladılıb yaraların üzərinə qoyulub bağlanmasında, həmçinin qəza nəticəsində yaranan yaraların, qara ciyərin, mədə yarasının, kolitin, qastritin, babasilin, göz qapaqlarında əmələ gələn itdirsəyinin, göbələk və ekzemanın müalicəsində geniş istifadə edilir.

Yapon saforası həm bəzək, həm də qiymətli dərman və boyaq bitkisidir. Müasir təbabətdə bu bitkinin çiçək qönçələrindən rutin preparatı istehsal edilir.

Rutin orqanizmin daxilində P vitamini təsirinə malik olduğundan, o, qan damarları və kapilyarların funksiyasının pozulması zamanı əmələ gələn bir çox xəstəliklərin müalicəsində geniş tətbiq olunur.

Müalicə məqsədləri üçün qönçə, çiçək, yarpaq və meyvəsində rutin (C37H30O16), soforin, kversetin (C15H10O7), ramnozin, amiloz, soforozid və s. maddələr tapılmışdır, yayıldığı ekoloji şəraitdən asılı olaraq qönçəsinin tərkibində 20-37%, yarpağında 17-18%, meyvəsində 12%-ə qədər rutin maddəsi aşkar edilmişdir. Meyvəsinin tərkibindən 4,44% kül maddəsi, mq/q%-lə 17,30 - K, 2,20 - Ca, 1,20 - Mg, 0,05 - Fe makroelementləri, mkq/q-la 11,20 - Mn, 13,00 - Si, 25,80 - Zn, 3,84 - Co, 0,72 - Mo, 0,40 - Cr, 15,92 - A1, 0,12 - Se, 1,76 - Ni, 1,44 - Pb, 9,20 - B, 0,15 - I və s. mikroelementləri aşkar edilmişdir.

Çiçəklərindən 5,16% kül maddəsi, mq/q%-lə 21,90 - K, 5,50 - Ca, 1,80 - Mg, 0,10 - Fe makroelementləri, mkq/q%-lə 14,80 - Mn, 20,50 - Zn, 0,80 - Mo, 0,48 - Cr, 51,14 - A1, 0,18 - Se, 3,12 - Ni, 13,00 - Cu, 3,04 - Cr, 0,96 - Pb, 34,40 - B, 0,10 - I və s. mikroelementlər tapılmışdır.

Yapon saforasının qönçə və meyvələrindən alınan rutindən mərkəzi sinir sistemində baş verən qansızmalarında, ürək pozuntularında, gözün torlu qişasının sağaldılmasında, hipertoniya, şəkər və damar divarlarında əmələ gələn sklerozun, eləcə də zəhərlənmələr zamanı baş verən qanaxmaların dayandırılmasında, eyni zamanda kapilyar damarların məhv olmasının qarşısının alınmasına işlədilir. Ümumiyyətlə, rutin yaşılımtıl-sarı rəngdə xırda kristallardan ibarət toz olub, askorbin turşusu ilə birlikdə 0,02-0,05 q doza ilə gündə 2-3 dəfə daxilə qəbul etmək məsləhət görülmüşdür.

Çində çiçək və meyvələrindən hazırlanan dəmləməsi ilə qansızmalar zamanı, hipertoniyada, qan təzyiqinin aşağı salınmasında, insult (iflic) zamanı istifadə edilir. Yaponiya saforasının meyvələrindən “yapon saforası” kitrə adlı preparat hazırlanır ki, bundan da tibbdə yara, ekzema və yanıqların müalicəsində istifadə olunur. Rutin maddəsini digər dərman preparatları ilə, məsələn, kversetin ilə qarışdırıb yeni bir keyfiyyətli rutin preparatı əldə edilir ki, bu da bakteriya əleyhinə istifadə edilir.

Keçmiş SSRİ-də yapon saforasının təzə meyvələrindən alınan spirtli cövhərdən “soforin” preparatı hazırlanmışdır. Bu ekstrakt tünd-qəhvəyi rəngdə, xoş iyli və acımtıl dada malik olub orqanizmin xaricində, o cümlədən dəridə baş verən irinli yaraların, ekzemaların, yanıqların müalicəsində, dezinfeksiyaedici kimi yuyulmasında və pambıq tampona, salfetə hopdurub plastır kimi yaraların üzərinə qoyub müalicədə istifadə edilir. Görkəmli Krasnodar həkimi M.S.Lüqorodski yapon saforasının meyvəyanlığından kitrə əldə edərək yeni orijinal metod işləyib hazırlayaraq dəri yanıqlarının, qəza nəticəsində yaranan yaraların, ekzemaların, dermatitlərin, qaşınma xarakterli dermatozların müalicəsində istifadə etməyi məsləhət görmüşdür. Y.Yevin təcrübə yolu ilə isbat etmişdir ki, yapon saforasından hazırlanan cövhər qanın laxtalanması ilə yanaşı, qan təzyiqini də aşağı salır.

Saforanın vətəni Çin və Yaponiyada bitkiyə böyük inamla yanaşırlar, damarların möhkəmləndirilməsində, vitamin çatışmazlığında, şüa xəstəliklərində, qan kapliyarları pozuntularının aradan qaldırılmasında, revmatizmdə, sarılıq xəstəliklərinin müalicəsində ondan geniş istifadə edirlər.

Orta əsrlərdə Çində yapon saforasının qönçələrindən 100 tonlarla toplayb “Çin sarı giləmeyvəsi” adı altında təbii boyaq xammalı kimi bir çox ölkələrə ixrac edilirdi. Çinin özündə də bu bitkinin qönçə və meyvəsindən təbii boyaq alaraq, parça məmulatlarının, o cümlədən ipək parçaların boyanmasında işlədilmişdir. Yapon saforası toxum, kök, qələm vasitəsilə asanlıqla əkilib-çoxaldılır.

Biz isə ilk dəfə olaraq yapon saforasının qönçə, çiçək və meyvə hissələrindən boyaq ekstraktı hazırlayıb yun, ipək və pambıq məmulatlarını sarı, parlaq-sarı, qızılı-sarı, parlaq-narıncı, yaşıl, tütünü, zeytunu, mixəyi, qonur, açıq-qəhvəyi və s. rəng və çalarlara boyamağa nail olduq. Alınan rəng və çalarlar fiziki-kimyəvi təsirlərə qarşı çox davamlıdır.

Yapon saforasının təzə paxla meyvəsini götürüb 70%-li spirtdə 1:1 nisbətində, quru meyvəsini isə 1:2 nisbətində 21 gün qaranlıq yerdə saxlayıb cövhərini hazırlayın. Bu cövhəri quru və soyuq yerdə saxlayın. Gündə 2-3 dəfə, 1 çay qaşığı qəbul edin. 500 q təzə və yaxud 250 q quru paxla meyvəsini qaynadılmış suda yuyun. Hər bir paxlanın meyvəsini iki yerə bölüb şüşə qaba töküb üzərinə 0,5 litr araq əlavə edin, gündə 3-4 dəfə çalxalamaq şərtilə 10 gün qaranlıq yerdə saxlayıb cövhərini hazırlayın. Sonra meyvəni sıxıb kənara atır, filtr kağızından keçirib cövhəri şüşə butılkalara doldurub soyuducuda saxlayın. Cövhərdən gündə 3 dəfə, 30-40 damcı suya qatıb qəbul edin.


Məlumat mənbələri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. Arxivləşdirilib 2019-11-17 at the Wayback Machine T.S.Məmmədov

İstinad[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Флoрa Aзeрбaйджaнa. т.5. 1954; Флoрa Kaвkaзa. т.5. 1954;
  • Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961;
  • Azərbaycan flora-sının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008;
  • Tofiq Məmmədov, Elman İsgəndər, Tariyel Talıbov. Azərbaycanın nadir ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh
  1. Nurəddin Əliyev. Azərbaycanın dərman bitkiləri və fitoterapiya. Bakı, Elm, 1998.
  2. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.